Medısınadaǵy qordalanǵan qaryz

Árıne, naryqtyq qarym-qatynas qaryzdyń sozylýyna tózbeıdi. Aqy­sy tólenbese, belgili bir ýaqyt ótken­nen keıin kez kelgen qyzmet jetkizý­shi syrt aınalatyny anyq. Dári-dár­mek pen medısınalyq maqsattaǵy buıym­dardan bastap, zerthanalyq, aq­pa­rattyq júıeler, naýqastardy tamaq­tandyrý, basqa da tolyp jatqan shy­ǵyndar medısınalyq kómektiń tutas rejimin jasaqtaıdy. Taýarlar men qyz­metter ýaqtyly qamtamasyz etil­­­meı, medısınalyq nysandardyń qa­lypty jumys isteýi múmkin emes. Qar­­jylyq shıelenis aýrýhanalardyń ańtarylýyna, dıagnostıka men emdeý hat­tamalarynyń buzylýyna, dári­ger­lerdiń qatelikke urynýyna áke­ledi. Búginde medısınalyq uıym­dardyń kredıtorlyq bereshegi Tegin medı­sınalyq kómektiń kepildik beril­gen kólemi (TMKKK) jáne Min­det­ti áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý (MÁMS) sheńberinde jumys isteıtin medısınalyq uıymdardyń úshten birinen astamyna batpandap kirgen. Mundaı jaǵdaıda ult saýly­ǵyna, halyqtyń ómir súrý jasy­nyń uzaqtyǵyna áser etetin medısı­nalyq qyz­mettiń sapasymen qosa, ekono­mı­kalyq qoljetimdiligi de dúdámal bolyp qalady.

Bıylǵy shildedegi Áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý qorynyń (ÁMSQ) dereginshe, 537 meduıymdaǵy kredı­torlyq bereshek kólemi 80 mlrd teńgeden asqan. Bul rette kredıtorlyq bereshektiń 88%-y jergilikti atqarýshy organdar qamqorlyǵyndaǵy memle­kettik sektor uıymdaryna tıesili. De­genmen sarap­shylardyń deregine súıen­sek, óńir­lerdiń jartysynan as­tamynda kórinis anaǵurlym kúrdeli. Máselen, jarty jyl ishinde kredıtorlyq bere­shektiń jalpy somasy 26,2 mlrd teńgeni quraǵan. Bul – memlekettik me­kemeler TMKKK jáne MÁMS sheń­berinde jasaǵan óńirlik sharttar kóleminiń 8%-y (jyldyq mánde). 2023 jylǵa ar­nal­ǵan qor sharttarynyń 2,5 trln teńge kóleminen derekterdi búkil elge shaq­­qanda, saladaǵy kredıtorlyq bereshek – jylyna shamamen 200 mlrd teńge kóleminde.

Aǵymdaǵy kredıtorlyq bereshek problemasynyń erekshelikterin qaras­­tyrǵanda, memlekettik sektor­da: qaryzdyń 71%-y – qalalyq meduıym­darǵa, 29%-y aýyldyq medmekemelerge tıesili. Stasıonarlar ‒ 87%, ambý­latorlyq-emhanalyq býyn meke­me­leri 13% qaryzǵa ıe. Sondaı-aq kre­dıtorlyq bereshektiń ortasha mól­sheri 323 mln teńgeni quraıdy. Qa­ryzy bar memlekettik medısınalyq mekemelerdiń úlesi – 35%, bul – na­ryq­taǵy ortasha deńgeıden 28%-ǵa ba­ǵalanǵannan birshama joǵary. Osy­laısha, ÁMSQ málimetteri boıynsha jarty jyl ishinde 80 mlrd teńge, al jyl qorytyndysynda 160 mlrd teńge kredıtorlyq bereshek quralsa, sarap­shylar zertteýiniń nátıjesi 200 mlrd teńgege barady. Árıne, medısı­nalyq mekemelerdiń barlyq qyzmetke baǵasy eldegi ın­flıasııaǵa, qosalqy mer­digerlerdiń táýekel­derdi esepke alýy men tólemniń keshigýine baılanysty shyǵyndardyń ósýine sáıkes shyn mánindegi nátıje ortasha nemese birshama joǵary deńgeıde boljanatyny belgili.

Densaýlyq saqtaý salasynyń sarapshylary Marat Qaıyrlenov pen Gúlnar Ámirenova mıllıardtaǵan bıýdjet qarajatyna qaramastan, klınıkalar úlken qaryzǵa batyp otyrǵanyn aıtady. Máseleni zertteı kele, olar júıeli qarjylyq qıynshylyqtar jaǵdaıynda meduıymdar qarajat tapshylyǵyn sheshý úshin qyzmetkerlerge shtattar men túrli tólemderdi, jedel járdem brıgadalaryn, terapevtik ýchaskelerdi qysqartýǵa, kóptegen aýyldyq stasıo­nardaǵy shtattyq laýazymdar men tósektik-oryndar sanyn barynsha azaı­týǵa májbúr ekenin anyqtaǵan. Oǵan qosa qarajatty únemdeý maqsatynda taýarlar men qyzmetterdiń shyǵystary men satyp alýlaryna baqylaýdy kú­sheı­tip, birinshi kezekte tirshilik úshin eń qajetti quraldardy ‒ dári-dár­mek, janarmaı, kommýnaldyq qyz­met­­­terdi qamtamasyz etýge týra kelip otyr. Al konsýltasııalyq, zert­h­a­nalyq, dıagnostıkalyq zertteý­lerge, qymbat qyzmetterge joldama berý múmkindiginshe shektelgen. Sol se­­kildi syzyqty mejelik lımıtterin saqtaý úshin aýrýhanalardyń basqa óńir­lerden beıindi emes pasıentterdi emdeýge jatqyzǵysy joq. Bul amaldaý úshin jasalǵan qısyndy shara bolsa da, klınıkalardyń kredıtorlyq bere­shegi orta eseppen 151 mln teń­ge­ni quraýy jáne onyń árbir úshinshi medısınalyq mekemege zardabyn tı­gi­zýi – alańdatarlyq jaǵdaı. Máse­len, 2022 jyldan beri Astana emhana­larynyń jeke medısınalyq zerthanalar aldyndaǵy qaryzy 5 mlrd teńgege jetken. Bul aqshaǵa 50-den asa zerthana salýǵa bolady eken. Archimed+ málimetteri boıynsha, bir zerthananyń quny bizde shamamen 85 mln teńgeni qurasa, 5 mlrd teńgege qansha zerthana ashýǵa bolatynyn esepteı berińiz. Eger ÁMSQ jeke zerthanalardy qar­jylandyrýdyń ornyna aqshany emha­nalarda memlekettik zerthanalar ashý­ǵa baǵyttasa, qyzmetkerlerdiń ja­laqysyna, reaktıvterge jumsalatyn bıýd­jet qarjysy únemdelip, jabdyq, ǵımarat jáne basqa da zattar memleket menshiginde qalar edi.

Basqarmalar bolsa MÁMS jáne TMKKK sheńberinde qolda bar qajet­tilik úshin qarjyny jetkiliksiz kólemde ornalastyrý medısınalyq naryqtyń barlyq sýbektisi úshin kúrmeýli másele bolyp otyrǵanyn alǵa tartady. Taǵy bir másele ‒ josparly somadan asyp ketkeni úshin syzyqty mejelik boıyn­sha aıyppuldar qoldaný. Syzyqty mejelik jetkizýshige ǵana emes, sonymen birge birlesken oryndaýshylarǵa da qoldanylady. Tıisinshe, medısınalyq uıymdar qosalqy merdigerlerdiń shy­ǵyndaryn óz qarajattary esebinen óteýi kerek. Dıagnostıka men emdeý hat­­­tamasy boıynsha pasıentterdi bel­gili bir salanyń mamanyna jáne zert­hanalyq zertteýlerge jiberý shart bo­ıyn­sha jospardyń asyra oryndalýyna ákeledi, al satyp alýshy shyǵyndardy ótemeıdi. Pasıentterdi ÁMSQ engizgen medısınalyq qyzmet kórsetý lımıtteri qyzyqtyrmaıdy. О́ıt­keni aı saıyn medısınalyq saq­tandyrýdy tóleı otyryp, olar tegin kó­mekti talap ete­di. Osylaısha, MÁMS sheńberinde kon­sýltasııalyq-dıag­nos­tıkalyq qyz­metter kórsetýge aq­sha qarajatynyń jetispeýshiligi qalyp­tasqan. Budan bólek, tólemderdi 2 aıǵa keıinge qaldyra otyryp, ÁMSQ qyzmet­terin satyp alýshynyń shart­tyq min­dettemelerin ýaqtyly qarjy­lan­­dyrmaýy, kezeń jabylǵannan keıin aıyppuldardy tóleýdi jáne qol­­danýdy retteıtin buıryqtardyń engizilýi, medısınalyq qyzmetter tarı­­finiń tómendigi ahýaldy qıyn- d­a­typ jibergen. Alaıda másele tek salany qarjylandyrýda ǵana emes. Shy­ǵyndardy basqarý men baqylaýdyń tıisti júıesi, syn-qaterden shyǵýdyń jo­lyn taba biletin bilikti menedjer­ler bol­maıynsha, mıllıardtaǵan qosymsha qar­jy qumǵa sińgen sýdaı joǵala beredi.

Sonymen qatar sarapshylar zertteýi naryqtyń shamamen 30%-yn qurasa da jeke medısınalyq uıymdardyń shyǵys­tar qurylymy nemese kredı­torlyq bereshegi týraly derekter esh­bir óńirde joq ekenin kórsetken. О́ńir­­lerdiń tek beseýi ǵana (25%) ve­dom­stvolyq baǵynysty memlekettik medısınalyq mekemelerdiń shyǵystar qurylymy týraly derekterdi usyna alǵan. Al negizinde medısınalyq mekemeler úshin qoldanystaǵy medısınalyq qyzmetter tarıfteriniń qolaılylyǵy men tıimdiligi, olardyń ınflıasııalyq úrdisterge áseri, óńirdegi medısınalyq qyzmetterdiń qoljetimdiligi men sapasy, saladaǵy jeke bıznesti qoldaý máseleleri jergilikti densaýlyq saqtaý organdarynyń kún tártibinde turýy tıis-ti. Nátıjesinde, memlekettik tap­syrys boıynsha jumys isteıtin medı­sınalyq uıymdardyń úshten biri resmı túrde jumys istegenimen, pasıent­terdi dári-dármekpen, medısınalyq maqsat­taǵy buıymdarmen, konsýl­ta­sııalyq-dıagnostıkalyq boıynsha qyzmet­termen jetkilikti qamtı almaıdy.

Qordalanǵan qarjylyq qıyndyqtar naýqastardy qajetti em-domnan aıyra­dy. Al aqyly emdelýdi halyqtyń basym bóliginiń qaltasy kótermeıdi. Demek, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy máselelerdiń tamyry tereń, saldary aýyr jáne jedel de júıeli sheshimderdi talap etedi.