Kıik sany qalaı retteledi?

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıs­trligi elimizdegi kıik sanyn ret­teý úshin bıologııalyq negizdeme jasaý­dy Jáńgir han atyndaǵy agrar­lyq-tehnıkalyq ýnıversıtetine tapsyr­ǵan eken. Biz ýnıversıtettiń ǵylym jó­nindegi prorektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Áljan Shám­shidinge jolyǵyp, aqbóken sany elimizde qalaı retteletinin suradyq.

– Qandaı da bir taǵy janýardyń sanyn qoldan retteý – álemde de, eli­mizde de burynnan bar nárse. Sondyq­tan oǵan úrke qaraýdyń jóni joq. Bul – eń aldymen qaýipsizdik úshin, epızotologııalyq ahýaldy saýyqtyrý úshin qajet dúnıe. Qazirgi jaǵdaıda aqbóken shaǵyn aýmaqta tym kóbeıip, úı malymen aralasyp ketkendikten túrli juqpaly aýrý taraýy, turǵyndarǵa qaýip týyndaýy ábden múmkin. Sondyqtan biz­diń ýnıversıtet ǵalymdary kıik sa­nyn retteý boıynsha negizdemeni ja­sap, usynyp otyrmyz, – deıdi Áljan Smaıyluly.

Keıingi birneshe jyldan beri kıik máse­lesimen tereń aınalysyp júrgen jer­gilikti ǵalymdar Oral popýlıasııa­syndaǵy keıbir jaǵdaıǵa alańdap otyr.

– Dál qazirgi jaǵdaıda kıiktiń qońy qysqa daıyndyq kondısııasyna jetken joq. Aryq. Qaıdan jetsin, óńirde shóp joq, mal azyǵy tapshy. Qazir Oral popýlıasııasynda resmı málimet boıynsha 2 mln aqbóken bar desek, olar bir kúnde 12 myń tonna shóp jeıdi. Bıyl bul aımaqtaǵy fermerlerdiń ózi mal sanyn qysqartýǵa májbúr. О́ıtkeni shóp joq, mal azyǵyn aqshaǵa da taba almaı otyrǵandary bar. Olar amalsyz malyn soıady, satady, qystaqqa az mal qaldyrady. Al kıik qaıda ketedi? Aryq-turaq janýar aldaǵy qysta qyrylyp qalýy ábden múmkin. Sebebi mundaǵy kıikke qajetti mıllıondaǵan tonna mal azyǵy joq, – deıdi Á.Shámshidin.

KSRO kezinde jyl saıyn kıiktiń 20 paıyzy óndiristik maqsatta aýlanyp, sany rettelip otyrǵan. Al 1974-1976 jyl­dary kıik egis alqaptaryn búldire bas­taǵanda tipti 35-39%-ǵa deıin joıylǵan. Iаǵnı 1974 jyly – 344 myń, 1975 jyly – 501 myń, 1976 jyly – 321 myń aqbóken aýlanǵan. Osydan keıin janýarlardyń sany eki ese azaıyp, 1979 jyly kıikti óndiristik maqsatta aýlaý ýaqytsha toqtatylypty. Biraq 1984 jyldan keıin qaıta qolǵa alynyp, 1999 jylǵa deıin jalǵasqan.

Elimizde aqbóken taralǵan úsh aımaq bar, soǵan sáıkes Betpaqdala, Ús­tirt jáne Oral popýlıasııasy dep atalady. Kópjylǵy zertteýler nátıjesine qaraǵanda Ústirttegi kıik sany 1980 jyldary 265 myńǵa deıin jetken eken. Alaıda dál qazir kıiktiń bul tobynda 39,7 myńdaı ǵana bas bar. Iаǵnı Ústirt popýlıa­sııasyndaǵy kıikterge ázirge eshkim tıis­peıdi. Bıologııalyq retteý Bet­paq­dala men Oral popýlıasııasyna ǵana qatysty.

Bıylǵy sanaq kezinde Betpaqdala tobynda 745,3 myń bas kıik esepke alynǵan. 1970 jyldardyń basynda eń kóbeıgen kezinde bul toptaǵy aqbóken sany 850-995 myńǵa jetken eken. Biraq 1980 jyldary júıeli rettelip otyrǵan kezeńde Betpaqdala kıikteriniń sany 323-480 myń bas aralyǵynda turaqty bolǵan.

2023 jylǵy kóktemgi áýe sanaǵynyń qorytyndysy Edil men Jaıyq arasynda 1,13 mln bas kıik júrgenin kórsetken. Mamandar keıingi 100 jylda Aqjaıyq óńirinde aqbóken sany munshalyq kóbeımegenin aıtady. 1980 jyldary Oral popýlıasııasyndaǵy kıik sany 140-265 myń aralyǵynda bolǵan. Bıologııalyq negizdemege saı jylyna 20%-yn joıyp otyrǵannyń ózinde Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kıik sanyn qalypty deńgeıge jetkizý úshin birneshe jyl qajet.

Sonymen, kıik sany qalaı rettelmek? Áýel bastan kıikti óndiristik maqsatta aýlaýdyń eki tásili bar. Biri – myl­tyqpen atý, ekinshisi – koral torla­rymen qamap ustaý. Atý túnde júrgi­ziledi, kúshti jaryq projektorlar­men jaraqtandyrylǵan kólikter kıik sho­ǵyrlanǵan jerge jaqyndap, janýardyń kózin shaǵylystyryp, jaryq túsiredi. Sol kezde jartylaı avtomatty qarýly ańshylar úıirge jaqyndap baryp, K-8,5 kartech oqpen ata bastaıdy. Osy ádispen 3-4 adamdyq brıgada bir túnde 100-150 bas kıikti joıa alady eken.

– Degenmen bizdiń ǵalymdar kıikti koral torymen aýlaýdy jón kórip otyr. Bul úshin 3 motosıklshi kıik úıirin qaqpaılap aıdap, aldyn ala daıyndalǵan tor-aranǵa qamaıdy. Sol jerde janýarlardy 4-5 saǵat tynyshtandyrady. Áıtpese júgirip kelgen ańnyń eti qaraıyp ketedi. Sosyn baryp tordy birte-birte taryltyp, shetinen ustap baýyzdaı beredi. Bul – qýyp jú­rip atqanǵa qaraǵanda tıimdirek tásil. О́ıtkeni myltyqpen atqanda 20-30 pa­ıyzǵa deıin kıik jaralanyp, qashyp ketedi eken. Al jaraly aqbóken báribir bir jerge baryp aram óledi. Bul – durys emes, – deıdi Áljan Smaıyluly.

Dál osy koral ádisi 1986-1988 jyl­­dary Batys Qazaqstan oblysynda qol­danylǵan. Baýyzdalǵan kıikti qasap­shylar birden ishin jaryp, ókpe-júregin, baýyry men búıregin qaldyryp, ishek-qarnyn alyp tastaıdy. Baýyrdan ótti aıy­rady. Sol kúıde kıik týshasy 5-6 saǵat salqyndap jatady. Odan keıin arnaıy júk kólikterine tıelip, mal soıý beketine jóneltiledi. Et kombınatyna jetken soń kıik eti veterınarlyq tekserýden ótedi. Odan keıin múıizi kesilip, bólek alynady, terisi sypyrylyp, tuz­dalady. Al eti arzan baǵamen saýdaǵa shyǵarylady, ony ystaýǵa, shujyqqa paıdalanýǵa da bolady.

– Ázirge kıik etin qalbyrǵa salyp buq­­tyratyn tehnologııa jasalǵan joq. Biraq bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary osy jo­baǵa kirisip ketti, – deıdi Á.Shámshidin.

Kıik sanyn bıologııalyq retteý isi «Ohotzooprom» mekemesine júktelýi múm­kin. Negizdemege qaraǵanda bul jumystyń bári qatań baqylaýmen, tıisti hattama arqyly jasalýy josparlanǵan.

Jáńgir han ýnıversıtetiniń ǵalym­dary birneshe jyldan beri ǵylymı zertteý maqsatynda kıik laǵyn tirideı ustap, arnaıy tálimbaqta ósirýmen aınalysyp jatqanynan da oqyrman habardar shyǵar. Qazir Ulytaý oblysyndaǵy arnaıy qoryqta, 700 ga aýmaqtaǵy qor­shaýda Betpaqdala men Oral popýlıa­sııasynan ustalǵan kıik laqtary ba­ǵylyp jatyr. «Bizdiń maqsatymyz – Betpaqdala men Oral popýlıasııasynyń kıik­terin tabıǵı emes jaǵdaıda shaǵy­lystyryp, qanyn jańǵyrtý», deıdi Áljan Smaıyluly.

Tabıǵı jaǵdaıda elimizdegi úsh popýlıasııa bir-birimen aralaspaıdy. 1960 jyldary sovet ǵalymdary ár toptaǵy kıikti aralastyryp, kóshirmek bolǵan, eshteńe shyqpapty. Al 2010 jyldary sany kúrt azaıyp baryp kóbeıgen qazirgi kıiktiń sany artqanymen, sapasy, ıaǵnı tuqymy nasharlaǵanyn ǵalymdar baıqap otyr.

– Bıyl biz Oral popýlıasııasynan 200 bas laq ustadyq. Baıqaǵanymyz, laqtar óte názik, densaýlyǵy nashar. Ádette dúnıege kelgen soń 1,5-2 saǵattan keıin laq júgirip ketedi. Ustatpaıdy. Al biz kók­temde 2-3 kúndik laqtardy ustap alyp júrdik. Salmaǵy da qalypty jaǵdaıdan tómen bolyp shyqty. Bul – jaqsy nyshan emes. Bizdiń paıymdaýymyzsha, bul – ınbredtik depressııa, ıaǵnı shaǵyn ǵana aýmaqta bir ǵana po­pýlıasııanyń esepsiz kóbeıýi sebe­binen bolǵan jaǵdaı. Kıik shashyrap júrse, alys týystastar shaǵylyssa, mun­daı bolmas edi. Inbredtik depressııa jaqyn týystastardyń bir-birimen ja­qyndasýynan bolady. Biz qazir bul baǵytty da zerttep jatyrmyz. Vadım Ýlıa­nov degen jas ǵalymymyz Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń grantyn utyp, molekýlıarlyq genetıkalyq zertteý­ler arqyly kıikterdiń DNK analızin jasaýǵa kiristi, – deıdi ǵalym.

P.S. Alda qoıan jylynyń qaqaǵan qysy kele jatyr. «Bul en dalada er­kin jortqan aqbóken úshin de úlken synaq», deıdi ǵalymdar. Jaımashýaq jaz­dyń kúni azyqqa jarymaı, qoń jınaı almaǵan janýar jutqa ushyrap, qy­rylyp qalmasa ıgi edi. Mamandardyń ýaıymy – osy.

Batys Qazaqstan oblysy