Ǵylymnyń mártebesi qaıtkende artady?

Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin áńgimeni áriden bastaıyq. 28 qyr­kúıek­te Premer-mınıstr Álı­han Smaıylovtyń tóraǵalyǵymen ót­ken Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııa otyrysynda ǵy­lymdy damy­týdyń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan ba­sym baǵyttary aıqyndal­dy. Atalǵan salaǵa jaýapty Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nur­bek otyrysta: «Aldaǵy jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytýdyń alty basym baǵyty halyqaralyq tájirıbeni, atap aıtqanda, Eýropalyq odaq elderi, Kanada, Aýs­tralııa, Malaızııa, Ispanııa, bas­qa da memleketterdi, sondaı-aq el Prezı­dentiniń halyqqa Joldaýynda jáne basqa da baǵdarlamalyq qujattar­da belgi­lengen strategııalyq minde­t­ter­di eskere otyryp ázirlendi. Ulttyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý baǵyty jeke qa­ras­tyrylady. Bul tizimge «Ekologııa, qor­shaǵan orta jáne tabıǵatty utymdy paı­dalaný», «Energııa, ozyq materıaldar jáne kólik», «Ozyq óndiris, sıfr­lyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar», «Eldiń zııatkerlik áleýeti», «О́mir jáne densaýlyq týraly ǵylym» jáne «Agro­ónerkásip keshenin turaqty damytý» baǵyttary endi. О́z kezeginde ba­ǵyttardyń árqaısysy 8-den 18-ge deıingi bólikten turady», dedi.

Úkimet taratqan aqparatqa súıen­sek, belgilengen basymdyqtar sheńbe­rinde sý resýrstaryn utymdy paıdalaný, topyraq sapasyn saqtaý, energe­tıkalyq qaýipsizdikti (sonyń ishinde jylý energııa­syn) qamtamasyz etý, par­nıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaı­tý jáne jańartylatyn kózderdi damytý máselelerine nazar aýdarylady. Sonymen qatar qurylys, mashına jasaý, ónerkásip, kólik tehnologııalary, robottehnıka, jasandy ıntellekt, jańa materıaldar jasaý, telekommýnıkasııa, medısına, farmasevtıka, mal sharýashylyǵy, eginshilik, aýyl sharýashylyǵy ónimderi men shıkizatyn óńdeý jáne saqtaý, tamaq ónimderin óndirý jáne taǵy da basqa salalarda zertteýlerdi qoldaý josparlanyp otyr. Jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly zert­teýler de qarastyrylǵan.

Mine, osy ózgeriske qatysty ǵalym­dar­ tarapynan syn kóp aıtyldy. Ulttyq qu­ryltaı múshesi, Ulttyq bıotehnolo­gııa orta­lyǵy zerthanasynyń meńgerýshisi Maq­sat Jabaǵın de pikirin bildirdi.

«Komıssııa otyrysynda maquldanǵan jańa basym baǵyttarǵa qatysty ǵyly­mı ortada, talqylaýlarda, chattarda, áleý­mettik jelilerde az aıtylǵan joq. Árip­testerimniń kóp keltirgen dáleldemelerin qaı­talamaımyn. Bul jaǵdaıdy bir tezıs­pen baǵalaýǵa bolady: Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylymı qoǵam­dastyqtyń senimin sarqyp aldy, al Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa ǵylymdaǵy naqty jaǵdaıdan qan­shalyqty alys ekenin kórsetti. Osy jerde qabyldanǵan sheshimge qaıshy keletin birneshe mańyzdy dúnıeni ǵana atap óteıin. Eń aldymen «Ǵylym týraly» zańnyń «Ulttyq ǵylymı keńester» dep atalatyn 19-babynyń 2-tarmaǵynda Ulttyq ǵylymı keńesterdiń negizgi mindetteriniń biri retinde elimizdiń jańa ǵylymı baǵ­yttardaǵy qajettilikterin baǵalaý isi kór­setilgen. 2023 jyldyń mamyr aıynda Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııaǵa ǵylymnyń 2024-2026 jyl­darǵa arnalǵan basym baǵyttaryn pysyqtaý tapsyrmasy berilgennen keıin, jaýapty mınıstrlik «Ǵylym týraly» zańǵa sáıkes máseleni talqylaý úshin Ulttyq ǵylymı keńeske joldaýdyń ornyna kezekti jumys tobyn qurdy. Onyń jumys nátıjelerimen Ulttyq ǵylymı keńes te, ǵylymı qa­ýymdastyq ta tıisti túrde tanyspady jáne talqylamady. Atalǵan Zańǵa saı Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa Ulttyq ǵylymı keńestiń usynystaryn qaraýǵa mindetti. Osylaısha, ǵylymdy basqarýdyń qazirgi modelinde bul she­shim­di qabyldaýdaǵy Ulttyq ǵylymı keńes pen Joǵary ǵy­ly­mı-tehnıkalyq ko­mıssııanyń baılanysy buzyldy», dedi jas ǵalym.

Genetık ǵalymnyń pikirinshe, beki­tilip qoıǵan basym baǵyttar taǵy bir mańyzdy qujattaǵy talapqa qaı­shy jasalǵan. Eli­mizde 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujy­rymdamasyna sáıkes (Úkimettiń №248 qaýlysy) Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa arqyly 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytýdyń 10 ba­sym baǵyty bekitilgen. Logıkaǵa sal­saq, Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq ko­mıs­sııa 2023 jyldyń mamyr aıynda 2026 jyldan bastap ǵylymnyń basym baǵyttaryn pysyqtaýdy tapsyrýǵa qu­qyly boldy. Sol tujyrymdamanyń «Ǵylymdy damytý» dep atalatyn 3-taraýy «Ǵylymdy ákimshilendirýdiń jańa mo­delin engizý» atty 1-paragrafynda «Ult­tyq ǵylym akademııasynyń qyzmeti ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn ázirleýge shoǵyrlanady» delingen. Demek mundaı mańyzdy sheshim­­derdi shyǵarýda ǵylymnyń damý tujyrymdamasy esh­kimge qajet emes.

«Budan bolashaqta Qazaqstanda ǵy­lym­nyń damýy úshin eń nashar nátı­jeni kútsek te tańǵalýǵa bolmaıdy. Túptep kel­gende, ǵylymı baǵyttardy basym jáne basym emes baǵyttarǵa bólý tásili múldem durys emes. Ǵylymı ádis arqyly alǵan barlyq bilim men aqparat qandaı da bir jaǵdaıda qajet bolady. Kez kelgen ǵylymı baǵyt sheńberinde alynǵan kez kelgen quzyret erteń tikeleı nemese janama túrde paıdasyn tıgizedi. Sondyqtan bárin múmkindiginshe damytý kerek. Al mınıstrlik kerisinshe baǵyttardy qys­qartyp tastady. Osy aq­paratty estigen soń, kún tártibinde másele retinde kóter­dik. Qysqartý durys emes dep hat ta jaz­dyq. Biraq komıssııa sol kúni ótip ketti, Ulttyq ǵylymı keńesti, ǵa­lym­dar­dyń oıyn jáne tájirıbesin elemedi», deıdi M.Jabaǵın.

Osy másele boıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine habarlastyq. Ǵy­lym komıteti basshysynyń orynbasary Asylhan Jánibekuly bizge bergen jaýa­bynda eshqandaı zańbuzýshylyq joq ekenin aıtty.

«Ǵalymdar kóbine osy sheshim esh kelisimsiz, aqyldasýsyz qabyldanyp ketti dep narazylyq bildirip jatyr. Bul jumys 4 aı buryn, naqtyraq aıtqanda, mamyr aıynda bastalǵan bolatyn. Jumys toby da sol kezde quryldy. «Ǵylym týraly» zań boıynsha Úkimet irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn aıqyndaıdy. Joǵary ǵylymı-tehnı­kalyq komıssııa – Premer-mınıstr basqaratyn, Úkimet janyndaǵy alqaly organ. Ǵylym boıynsha ýákiletti organnyń quzyretine irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn ázirleý kiredi. Ulttyq ǵylym akademııasy strategııalyq, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn aıqyndaý jónindegi usynymdardy tujyrymdaıdy. Al Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııa aıqyndaǵan basymdyqtarǵa sáıkes mamandandyrylǵan ǵylymı baǵyttardy qalyp­tastyrý Ulttyq ǵylymı keńes­terdiń negizgi mindetine jatady. Jumys tobynyń músheleri birneshe aı boıy basym baǵyttardy aıqyndaýda zertteý-zerdeleý jumystaryn júrgizdi. Ta­myz aıynda barlyq memleket­tik uıymǵa ǵylymdy damytýdyń basym baǵyt­taryna usynys jiberýin surap arnaıy hat jazdyq. Elimizde úsh júzden asa ǵylymı uıym bar, árqaısysy ártúrli mınıstr­likke, memlekettik uıymǵa nemese ýnıversıtetke qaraıdy. Júıe boıynsha biz hat jibergen uıymdar ózderiniń mamandaryna, sol vedomstvoǵa qarasty ǵylymı uıymdaryna ózderi joldaýy kerek. Nátıjesinde, usynystyń joqtyǵy týraly hattar ǵana keldi. Sonymen qatar Ulttyq ǵylymı keńesterden de, Ult­tyq ǵylym akademııasynan da usynystar kelmedi. Sol sebepti quramyna memle­kettik organdardyń qyzmetkerleri, ǵa­lymdar kirgen jumys tobynyń zertteý-zerdeleý jumystarymen osyndaı ba­sym baǵyttar ázirlenip shyqty. Bul rette zań normalary da, Ulttyq ǵylymı keńes pen Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııa­nyń baılanysy da buzylǵan joq», dedi Ǵylym komıteti basshysynyń orynbasary Asylhan Jánibekuly.

Onyń aıtýynsha, túrli túsinbeý­shilik kóbeıip ketkendikten, Ǵylym komıtetiniń ókilderi Zoom arqyly 200-den asa ǵylymı qyzmetkerge jańa basym ba­ǵyttardy túsindirip, olardyń su­raqtaryna jaýap bergen. Sonda kóbi basym baǵyttardyń qatary burynǵydan azaıyp ketkenine narazylyq bildiripti.

«Otandyq ǵylymnyń barlyq salasyn birdeı damytý, bárine birdeı kóńil bólý – bizdiń de mindetimiz, bizdiń de qalaýymyz. Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń 2023 jylǵy 18 mamyrdaǵy sońǵy otyrysynyń nátıjeleri boıynsha bizge halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, ǵylymnyń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan basym baǵyttaryn pysyqtaý jáne basym baǵyttardyń tizbesin qaıta qaraý tapsyryldy. Máselen, birqatar Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa múshesiniń pikirinshe, ǵylymdy da­my­týdyń keıbir basym baǵyttary ekonomıka salalarynyń ataýy sanalady. Nátıjesinde, ǵylymı qoǵamdastyq ókil­deri men Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa músheleri quramynda jumys toby quryldy. Jumys tobynyń qory­tyndysy boıynsha ǵylymdy damytýdyń ǵylymı-tehnologııalyq basymdyqtaryn aıqyndaýdyń álemdik tájirıbesi (Kanada, Aýstralııa, Majarstan, Malaızııa, Is­panııa, Eýroodaq elderi) taldandy. Negizgi baǵdarlar retinde álemdik ǵylym­nyń, tehnologııanyń jáne ınnovasııanyń jahandyq jáne ulttyq damýynyń jańa syn-tegeýrinderi nazarǵa alyndy. Go­rızont baǵdarlamasyn iske asyrý tá­jirıbesi Eýropalyq Odaqta ǵylym­nyń basym baǵyttary ǵylymı zertteýler men ázirlemelerdiń kúrdeliligi eske­rile­­tinin kórsetedi. Ekonomıkasy biz­di­kine uqsas kóptegen elde ǵylymnyń bar­lyq salasyn jan-jaqty qamtıtyn baǵyttardyń sany altydan aspaıdy. Bul rette ǵylymnyń, tehnologııanyń jáne ın­novasııanyń pánaralyq sıpaty baı­­qalady. Osylaısha, halyqaralyq tá­ji­rıbeni, eldiń strategııalyq jáne baǵ­darlamalyq qujattarynda qoıylǵan strategııalyq mindetterin eskere otyryp, jumys toby ǵylymdy damytýdyń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan basym baǵytyn maquldaýǵa usyndy», deıdi Asylhan Jánibekuly.

Onyń sózine qaraǵanda, eshbir ǵy­lymı salada qarjylandyrý kólemi qys­­­­qartylmaıdy. Bárine kó­ńil bólinedi. Basym baǵyttar azaı­tyl­ǵanymen, burynǵy baǵyttar jaı ǵana biriktirilgen. Mysaly, kóbi shaǵym­danyp jatqan «Eldiń zııatkerlik áleýeti» degen basym baǵytta eki tarmaq bar: áleýmettik-gýmanıtarlyq jáne jara­tylystaný-tehnıkalyq ǵylym­dary. Osy eki tarmaq boıynsha endi eki Ulttyq ǵylymı keńes qurylady. Sonda ár ǵy­lymı salaǵa bólinetin qarajat ta bir-birine ara­las­paıdy. Sondyqtan alań­daýǵa negiz joq.