Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda et, sút, astyqty tereń óńdeý jáne jylyjaı sharýashylyǵyn damytýǵa basymdyq bere otyryp, sapaly ónimdi turaqty usyna alatyn kásiporyndardy qoldaýdy tapsyrǵany belgili. Sondaı áleýetti sharýashylyqtar shoǵyry Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanynda ornalasqan. Elordanyń azyq-túlik beldeýindegi astyqty aýdanda qazir qyzý naýqan. Kúzgi jıyn-terim jumystary qaýyrt júrip jatyr. Alqaptaǵy egin oraǵy, jemshópti jınaý aıaqtalýǵa taıaý. Aýyldaǵy aǵaıynnyń alań kóńili de ornyna túse bastaǵan.
О́risinde otar-otar qoı órip...
Erterekte eginimen aty tanylǵan Nura – berekeli óńir. Dál irgesinde eldiń ordasy Astana, kelesi betkeıinde kenshilerdiń astanasy Qaraǵandy bar. Sol sebepti jemshóbi de, astyǵy da, mal eti de ótimdi. Nuradaǵy sharýanyń isi alǵa basýyna bul úlken yqpalyn tıgizip keledi.
Sonymen, Nura kentinen toqsan shaqyrymdaı uzap, Izendige keldik. Munda aqtyly qoı órgizgen, Arqada Qarǵaly qoı tuqymyn saqtap qalǵan iri «Otqanjar» atty sharýashylyq bar. Sharýashylyqty alǵash aıaǵynan tik turǵyzǵan Qanat Otarbaev óziniń uly Aslan Otarbaevqa jaqynda sharýa qojalyǵynyń mórin tabystapty. Bizdi sol Aslan Qanatuly qarsy aldy.
«Otqanjar» qotanynda 11 myń qoı jýsap, 120 aýyl turǵyny eńbek etip, nápaqa taýyp otyr. Bir otar toqtyny shopan Jaqııa Shopabaev kúndiz óristen aranǵa qamap jatyr eken. Dóp túsippiz. Qoıdyń jaıyn shopannan artyq kim jaqsy bilsin? Jaqııa – sharýashylyqtaǵy úzdik shopan. Kóktemde bir otar jas toqtyny qabyldap alady. Sanyn kemitpeı, salmaǵyn ósirip, qysqa aman-esen jetkizý – osy eńbekkerdiń moınynda. Sharýa basshylyǵy shopanǵa ábden senim artqan.
– Jaqııa aǵamyz erteden osy maldyń sońynda. Maldyń bar babyn beske biledi. Keńes kezinde de shopan bolǵan. Bul kisige ótkizgen toqtylarymyz qara kúzde tompańdap shyǵa keledi. Basqa shopandarǵa da aqyl-keńes aıtyp, bilgenimen bólisip otyrady, – deıdi Aslan.
– «Mal ósirseń, qoı ósir, ónimi onyń – kól-kósir» dep tegin aıtpaǵan bolar babalarymyz. Ǵumyrymyz osy attyń ústinde ótti. Kóz ashqaly beri qoı ósirip, órisimizdi toltyryp kelemiz. Áli de atpen baǵamyn. Qazir kóbine motosıklmen baǵady ǵoı. Qoıdy olaı baǵý qate. Qoı asyqpaı bappen jaıylsa ǵana eti maıly, semiz bolady. Osy sharýashylyqta eńbek etip kele jatqanymyzǵa kóp ýaqyt boldy. Eńbektiń arqasynda jaman bolǵan joqpyz, táýbe. Balalardy qanattandyrdyq, – deıdi shopan.
Ras, qoı sharýashylyǵynyń taǵdyry dál qazir tarazyǵa tartylyp tur. Kóp sharýashylyq qoı júni kereksiz qalǵandyqtan osy máselege tap bolyp otyr. Qarǵaly qoıynyń júni keńes odaǵy kezinde jeńil ónerkásiptiń kádesine kádimgideı jaraǵan-dy. Al qazir Almatydan, Tarazdan kelip, arzan baǵaǵa (kılosy 140 teńge) alady. Amaly joq sharýashylyq ótkizedi. Qyryqtyqqa ketken aqshany da aqtamaıtyn kórinedi.
Otarbaevtar usynyp otyrǵan Qarǵaly qoıynyń tıimdiligi sonda, bul tuqym – etti ári júndi. Biraq eki jyl boldy, saýda joǵyn aıtady sharýa basshylyǵy.
– Pandemııa kezinde óte jaqsy ótip edi. Bizdiń tutynýshylarymyz – kóbine Astanadan. Ońtústikten de áketip jatady. Shymkentten. Túrkistannan. Eki jyl boldy, qoı burynǵydaı ótpeı tur. Baǵasyn da túsirdik. Aıt kezderinde ǵana toqtaýsyz saýdalanady, – deıdi Aslan Qanatuly.
Az-kem aradaǵy áńgimeni kók traktordyń gúrili bóldi. Moınymyzdy sozsaq, fermanyń shóp qorshaýynda bir top jigit shóp maıalap jatyr.
Bıyl shóp túsimi az. Jańbyr jaýmady. Qurǵaqshylyq kóp sharýanyń qolyn baılady. Mundaı tapshylyqty da «Otqanjar» sharýashylyǵy sezinip otyr. Jeti-segiz jyl burynǵy shóp qoryn buzyp, qaıta maıalap jatyr.
– Jylda 4 myń tonna shóp jınaıtyn edik. Bıyl 2 myń tonna ǵana shóp túsirdik. Abyroı bolǵanda eski shóp qorymyz bar. Sony buzyp, qaıta úıip jatyrmyz. Shóbimizdi jartylaı baýlaımyz, – deıdi sharýashylyq mehanızatory Tutqabaı Smaǵulov.
Shóp naýqany kezinde úsh brıgada jumysqa kirisedi. Ár brıgadada úsh traktordan bar. Tehnıka sany jetkilikti.
Onymen qosa sharýashylyqta jylqy bar. Aýyl shetinen arnaıy «Otqanjar» mal keshenin ashyp qoıǵan. Onda mal bordaqylaıdy. Ony soıatyn arnaıy pýnkt bar.
25 jastaǵy Saǵynysh Esenbekov jazda mehanızator bolyp eńbek etedi, kúzde bordaqyǵa tikeleı ózi jaýap beredi. Qasynda Ardaq esimdi kómekshisi bar.
– Negizi, bordaqyda turǵan malǵa jem kóp berý kerek. Jáne belgili bir ýaqytta. Sosyn sýy salqyn, taza bolý kerek. Mal sýǵa semiredi. Qazir 21 taı-jabaǵy tur. Qońdary jaman emes. Osy jerden ótedi. As-toıǵa alady, – deıdi Saǵynysh Esenbekov.
Iri sharýashylyq aýyl turǵyndaryn jumyspen ǵana qamtyp otyrǵan joq. Aýyldaǵy qandaı da bolsyn jaqsy bir istiń demeýshisi – «Otqanjar». Artyq aıtty demeńiz, tutas aýyldy ustap otyr.
Izendi aýlyndaǵy jumys ta qyzý. Aýyz sýdy ár úıge tartyp jatyr. Bul da aýyldaǵy aǵaıyn úshin úlken qýanysh. Buǵan qosa jaqynda Beıbit Masabaev atyndaǵy boks zaly ashylypty. «Batyr bolamyn» qaıyrymdylyq qorynyń qoldaýymen ashylǵan zalda aýyldyń 50-den asa balasy jattyǵyp júr.
Jaraspaıdyń janashyry
Joǵaryda da aıta kettik, Nuranyń astyqty alqap ekenin. Arqanyń altyn qambasyna aınalǵan óńirde egistik sharýashylyǵymen aınalysatyndar kóp. Degenmen iri sharýashylyq ıeleri elge, aýylǵa demeý bolyp otyr. Osy sekildi jolymyz túsken «Jaraspaı» atty sharýashylyqtyń Jaraspaı aýylyna sharapaty tıip otyr eken.
Sharýashylyq basshysy Seıilhan Qońyrbaev – alpystan asa adamǵa jumys berýshi. Sharýashylyq baǵyty – egin. О́risin malǵa toltyrýdan qashpaq emes mundaǵy jurt. Tek aýyz sý máselesiniń búgin-erteń sheshimi tabylar emes. Egistik alqabyndaǵy berekeli tirshilikpen-aq elden qalǵan joq. Shaǵyn ǵana aýyldyń úlken júrekti janashyry Seıilhan Ospanbaıuly týǵan topyraǵynan aıanǵan emes. Aýylyna jol salyp bergen. Uıaly baılanys ornatyp bergen. Onymen qosa qandaı da bir sharýaǵa qoldaý qajet bolsa, jolynan jyǵylǵan emes. Sol úshin de Jaraspaıdyń janashyryn aýyldastary qurmet tutady. Máselen, jaqynda ǵana muǵalimder merekesine oraı aýyl mektebindegi pedagogterge bir qap unnan syılapty. Osy sekildi únemi aýyl, aýdan halqyna áleýmettik kómek kórsetip júredi. «Dáýletim asyp-tasyǵannan emes, men osy topyraqqa qaryzbyn. Meniń perzenttik boryshymnyń óteýi», deıdi jomart júrektiń ózi.
Sharýashylyq bıylǵy mejeni oıdaǵydaı óndirip alypty. Qyrmandaǵy qyzý tirshilik saıabyrsyǵan. Mehanızatorlardyń deni kombaın, basqa da tehnıkalardy keler jylǵa daıyndaý ústinde.
«Jaraspaı» seriktestiginde 31 397 gektar jer bar. Onyń 17 670 gektary – egin. Kóktemdegi egistik kezinde 120-130-ǵa jýyq adam jumysqa jumyldyrylady. 20 myń tonna ónim sııatyn qoıma bar. Onymen qosa aýyl sharýashylyǵynyń túrli tehnıkasy bar avtoparkte jyl on eki aı jumys toqtamaıdy. О́ıtkeni sharýashylyqtaǵy sharýa solardyń kúshimen ónedi. Tehnıkanyń toqtaýsyz júrip-turýy eńbek kúshi úshin asa mańyzdy.
Sharýasy shalqyǵan «Shahterskoe»
Qambasy astyqqa tolǵan Seıilhan Ospanbaıulynyń egin alqaby «Shahterskoe» sharýashylyǵymen irgeles jatyr. Iá, «Shahterskoe» – Arqadaǵy alpaýyt sharýashylyq. Seriktestik basshysy Georgıı Prokoptyń sharýasy shalqyǵan. Al el aýzynda júrgen Shahter aýylynyń ajary artqan. Mundaǵy tutas aýyl eginde eńbek etedi. Eki kisiniń basy qosylsa, áńgime osy egin jaıynda órbıdi.
Áýeli alqaptaǵy brıgadanyń jumysyn kórdik. Kombaındar árli-berli egin oryp júr. Bıdaı tıegen «KamAZ»-dar kelesi reıske asyqqan. Olar astyqtaryn brıgadanyń ortalyǵyna tasıdy. Onda elevator bar. Oraqtan jańa kelgen bıdaıdy sonda keptiredi. Sharýa ıesi mundaǵy tehnıkanyń bárin jyl saıyn jańartady.
– Men erteden beri egin sharýashylyǵynda eńbek etip kelemin. О́zderińiz kórip turǵandaı, tehnıkamyzdyń bári jańa. Ishi ınomarka sekildi. Qansha mólsher egin orǵanyn kompıýter kórsetedi. Germanııanyń tehnıkalary óte sapaly, – deıdi kombaın júrgizýshisi Serik Ahanov.
Bir brıgada quramynda 15-18 jumysshy bar. Naýqan kezinde alqaptan uzamaý úshin jumyskerler osyndaǵy jaıly úıde jatyp, eńbek etedi. Ashanadan tústenedi, keshki asyn ishedi.
– Bıyl eginniń jaıy biraz alańdatty. 35 myń gektarǵa egin saldyq. Qazir 85 paıyzyn jınap úlgerdik. Osy ýaqytta eńserip qalýymyz kerek edi. Biraq keıingi jaýǵan jaýyn qol baılady. Odan keıingi másele – kıik taptady. Biraq táýbe deımiz, bári oıdaǵydaı, – deıdi G.Prokop.
Kartop alqabynda da qarbalas tirlik. Sharýashylyq kartopty bıyl segizinshi ret ósirip otyr. Alǵashqy jyly 130 gektarǵa saldy. Sóıtip, jyl sanap aýmaǵyn arttyrdy. Búginde 500 gektardan ónim jınaý ústinde.
Kartop alqabyna jetkenimizde brıgadadaǵy jumyskerler tehnıkalaryn óńgerip qoıypty. Bólimsheden «Pazıkpen» arnaıy jetken keshki asqa jıylǵan. Bıylǵy túsimniń ortasha ekenin aıtady alqap basyndaǵylar.
– Bizdegi tuqym – ataqty gala kartoby. 1 gektardan 40 tonnadan ónim berip jatyr. Soǵan qarap, túsimniń ortasha ekenin aıtý kerek. Jańbyr jınap alýǵa kedergi bolyp tur. Kúnine 1 200-1 400 tonna jınaımyz. Tehnıkamyz jetkilikti. Syńǵyrlap tur. Jınalǵan kartopty Shahter aýylyndaǵy úlken qoımaǵa tasımyz. 80 gektardan shyqqan ónimdi tuqym retinde paıdalanamyz. Osy ýaqyttan bastap qys boıy Astanadan áketedi. Taraz, Shymkentten de alatyndar bar, – deıdi sharýashylyqtyń bas agronomy Dıdar Ákishev.
Bıyl 500 gektar jerden 18-19 myń tonna kartop alýdy josparlap otyr sharýashylyq. Bular jyl saıyn Eýropadan 60 tonna tuqym satyp alady. Memleket tuqymǵa sýbsıdııa beredi.
– Jer tozbaýy úshin daqyldardy almastyryp otyrý qajet. Máselen, bıyl – kartop, kelesi jyly – bıdaı, odan keıin bos jatady. Qaıtalap otyramyz. Sonda ár ósimdik ózine qajetti mıneraldardy alý arqyly jerdegi tepe-teńdikti saqtaıdy, – deıdi bas agronom.
Georgıı Prokop daladaǵy sharýashylyqtan soń, «Shahterge» alyp keldi. Aýyly ajarly. Kósheler asfalttalǵan, jaryqtandyrylǵan, kógaldandyrylǵan. Taza sý ár úıge kirip tur. Ortalyq kóshege stella men sýburqaq ornatylǵan. Jastar alleıasy bar. Sýpermarket bar. Jaqynda toıhanasy ashylady. Jas mamandar men muǵalimderge arnap turǵyn úı salyp bergen. Memleket-jekemenshik seriktestik aıasynda sport kesheni salyndy. Qurylysqa sharýashylyq esebinen 140 mln teńge qarajat bólinse, quny 280 mln teńge turatyn basseın sharýashylyq qarajatyna salynyp, paıdalanýǵa berildi. Búginde aýyl ǵana emes, kórshiles eldi mekendegi balalar da basseınge kelip, júzip júr. Qysqasy, alpaýyt sharýanyń ıesi baryn elimen bólisedi.
Arqanyń altyn qambasyna aınalǵan nurly Nuradaǵy biz kórgen naýqan osyndaı.
Qaraǵandy oblysy,
Nura aýdany