Memleket basshysy Q.K.Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» basty qaǵıdaty – memlekettik apparat azamattar múddesi úshin jumys isteýge tıis. Bul birinshi kezekte jergilikti bılikke qarata aıtylyp otyr» degen bolatyn. Sondyqtan óńirlerdegi reformalardyń nátıjeli bolýy jergilikti basqarýshy elıtaǵa, onyń sapasyna baılanysty. Osy rette eline qaltqysyz qyzmet etken memleketshil tulǵalardyń dara joly – qazirgi jáne bolashaq saıası memlekettik qyzmetshiler boı túzeıtin taǵylym bolary aıqyn. Sondaı tulǵaly azamattardyń biri retinde Aqtóbe óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası salalarynda basshylyq qyzmetterde iskerligimen, parasattylyǵymen erekshe iz qaldyrǵan, jurtshylyqtyń yqylasyna bólengen Ramazan Nurjanovty aıtar edim.
Rahańdy eske alǵanda alǵash tanysqan kezimiz oıyma oralady. 1973 jylǵy qyrkúıek. Máskeý. KOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy joǵary partııa mektebiniń jalpy jınalysy ótetin jerde, jańadan oqýǵa qabyldanǵan tyńdaýshylar jınalǵan bolatyn. Aqtóbe oblysy Qarabutaq aýdanynyń birinshi hatshylyǵynan oqýǵa kelgen uzyn boıly, sarǵysh, jyly júzdi Ramazan Nurjanulyn sonda birinshi kórip, tanysyp tildestik. Alǵashqy ashylyp, jeke uzaq sóılesýimiz ony týǵan kúnimen quttyqtaýǵa barǵanymda boldy. Týyp-ósken jerimiz, shyqqan tegimiz, ata-analarymyz, otbasymyz, elimizdegi jaǵdaılar jóninde birtalaı áńgime qozǵadyq. Meniń anam Aıǵanym Aqtóbe oblysy Oıyl aýdanynan edi, sondyqtan bolar Rahańa bir kórgennen-aq syılastyǵym erekshe boldy. Onyń da maǵan degen aǵalyq jylylyǵyn árdaıym baıqap júrdim. Sol kúnnen bastap kún saıyn saıabaqta birge serýendeıtin boldyq. Qandaı másele bolsa da, saıasat, halyqaralyq jaǵdaı, ekonomıka, sharýashylyq, halqymyzdyń tarıhy, óner-ádebıet jáne basqasy bolsyn, Rahańnyń óte bilikti, tereń oı órisine kýá boldym. Ol – halqymyzdyń eń asyl qasıetteri tula boıyna daryǵan bilikti maman, ǵalym, abzal azamat. Adamgershiligi mol, dostyqqa móldir, sózine berik, halqymyzdyń salt-dástúrin jetik biletin, óz pikiri bar, adamǵa jaqsylyq jasaýǵa beıim turatyn.
Rahańmen oqý tobymyz bólek boldy, al dáristerge, konferensııalarǵa, dóńgelek ústel, pikirtalas, halyqaralyq jıyndarǵa birge qatysyp júrdik. Sol kezde Ramazan Nurjanulynyń sóılegen sózine, kótergen kókeıkesti máselelerine, jýrnalısterge bergen jaýaptaryna óte rıza bolatyn edim. Qazaqstannyń týyn bıikke kóterip, ataǵyn shyǵaryp júretin.
Ekeýimizdiń ǵylym jónindegi kózqarasymyz da bir jerden shyqty. Ol tarıh salasynyń mamany bolǵandyqtan sol baǵytta, al men munaıshy retinde ekonomıkamen aınalystym. Osylaısha, partııa mektebiniń kafedrasynda taqyrybymyzdy bekitip, kandıdattyq emtıhandardy tapsyryp, kóbine ýaqytymyzdy kitaphanada ótkizetin edik. 1979 jyly Rahańdy tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty degen ataqqa ıe bolýymen quttyqtaǵanmyn.
1975 jyldyń aqpan aıynda Gýrev (qazirgi – Atyraý) oblysynyń basshylary meni partııa mektebinen shaqyrtyp, Mahambet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna usyndy. Osy jyldary Muhambetqazy Tájın maǵan ári ustaz, ári aqylshy boldy. 1964-1977 jyldary oblystyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi, hatshysy bolǵan Muhambetqazy Qaýysulyn eske alyp otyrǵan sebebim, ol Rahańnyń jerlesi, ári qurdasy. Ǵalym-fılosof Keńes Bıekenov ekeýi Gýrevte birneshe ret bolyp, qurdasy, jandaı dosy Muhańmen kezdesip, bárimiz birge tamasha kúnderdi ótkizgenbiz. Men de Aqtóbede bolǵan saıyn Rahańmen júzdesip, ótkendi eske alyp qýanyp júrdik.
Memleketimizdegi mańyzdy isterdi sheshýdiń kilti osyndaı jandardyń qolyna tıgende ǵana qoǵamda bereke men yntymaq jarasymyn tabady. Ramazan aǵamyzdyń synaqqa toly ómiri, mándi de maǵynaly eńbek joly osyny aıǵaqtaıdy. Ol ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń ortasynan bastap qarapaıym ustazdyqtan Aqtóbe oblysynyń tórt aýdanynda basshylyq qyzmette, oblystyq halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasyna deıingi satylardan ótti. Ol qaı qyzmette bolsyn mindetine alǵan kez kelgen isti ádildikti basshylyqqa alyp, bıik deńgeıde atqarýmen zor abyroı men bedelge ıe bolǵan ultjandy azamat edi.
R.Nurjanov qyryq jyldyq eńbek jolynda shalǵaı aýdandarda turatyn turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartýdan bastap, oblystyq deńgeıdegi qordalanǵan problemalyq máselelerdi sheshýge bar kúsh-jigerin salǵan basshy dep tanyldy. 27 jasynda Shalqar aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılanǵan Ramazan Nurjanov elge qýańshylyq ákelgen «qoıannyń qysynan» aýdan malyn az shyǵynmen saqtap qalý boıynsha qabyldanǵan is-sharalardy sheber uıymdastyrsa, 1965 jyly jańadan qurylǵan Baıǵanın aýdanynyń uıymdastyrý jumystaryna ekinshi hatshy retinde belsene qatysty. 1966 jyly 32 jastaǵy R.Nurjanovqa Qarabutaq aýdanyn basqarý senip tapsyrylady. Atalǵan aýdanda qyzmet jasaǵan jeti jylda aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyp, jańa keńsharlar qurylyp, aýyl eńbekkerleriniń áleýmettik máseleleri sheshildi. Bir este qalarlyq jaǵdaı, halqymyzdyń birtýar perzenti Dımash Qonaev Aqtóbe oblysyna jumys sapary barysynda jas hatshy R.Nurjanovtyń shańyraǵynan dám tatyp, batasyn bergen.
Máskeýdegi eki jyldyq joǵary partııa mektebin támamdaǵan R.Nurjanovtyń eńbek jolynyń kelesi kezeńi oblystyq baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy basqarmasyn basqarýmen baılanysty. Ol 1982 jyly Aqtóbe qalasynda iske qosylǵan respýblıka boıynsha alǵashqy zamanaýı oblystyq baspahana úıi qurylysynyń bastaýynda bolyp, baspa isine qajet ozyq qural-jabdyqtardy ornatý úshin keńes odaǵyndaǵy zaýyttardy sharlap, kóp jyl boıy batys óńiri úshin gazet-jýrnaldardy basyp shyǵarýda mańyzdy ról atqarǵan oblystyq baspahananyń ýaqtyly, ári sapaly iske qosylýyna eńbek etti.
Rahańnyń joǵaryda atalǵan iskerlik, uıymdastyrýshylyq qasıetterine tánti bolǵan oblys basshylyǵy ony 1983 jyly Temir aýdanyn basqarýǵa jiberedi. Qyzmet etken jyldary Kenkııaq, Jańajol munaı ken oryndarynyń tıimdi ıgerilýin uıymdastyrýmen qatar, tabıǵı gazdyń jergilikti halyq ıgiligine paıdalanýyna eleýli eńbek etti. Keńestik kezeńde kez kelgen iri jobanyń qarjylandyrylýy Máskeý arqyly sheshiletinin eskersek, kógildir otyndy temirlikterge jetkizý ońaı is bolmaǵany túsinikti.
Ramazan Nurjanulynyń 1990 jyly oblystyq halyq depýtattary keńesi tóraǵasynyń orynbasary, keıin keńes tóraǵasy laýazymyna saılanýy – odaqtas respýblıkalardyń egemendik alýyna bastama bolǵan saıası úderister kezeńine sáıkes keldi. Bul jyldary partııanyń bedeli túsip, memlekettik bılik respýblıkalyq deńgeıde – Joǵarǵy Keńeske, jergilikti jerlerde – halyq depýtattary keńesine aýysqan edi. Osyndaı almaǵaıyp kezeńde Rahań ózin sharýashylyqty jaqsy biletin, eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy, qarapaıym adamdardyń muqtajdyǵyn jan-jaqty taldaı alatyn, olardy sheshýdiń naqty joldaryn usynǵan bilikti basshy retinde kórsete aldy. Ol oblystyq onomastıkalyq komıssııa tóraǵasy retinde jer-sý, eldi mekenderdiń tarıhı ataýlaryn qaıtarý boıynsha jumysty júrgizdi. Sonymen qatar Aqtóbe oblysynyń tarıhynda alǵash ret ótken jaýgershilik zamanda elin, jerin qorǵaǵan has batyr Eset Kókiulynyń 325 jyldyǵyna arnalǵan iri tarıhı-mádenı sharanyń basty uıymdastyrýshy mindetin tarıhshy-ǵalym retinde joǵary deńgeıde atqardy.
Tabıǵattyń zańy boıynsha adam dúnıege keledi, eseıedi, kemeldenedi, jasy ulǵaıady, qaıraty kemıdi. Degenmen keıde osy zańdylyqty «buzatyn» aqsaqaldar da bar. Onyń jarqyn kórinisi – Rahańnyń qoǵam qaıratkeri retindegi derbes zeınetkerlikke shyqqannan keıingi belsendi eńbegi. Ol óz dáýiriniń ozyq tulǵalary Áıteke bı, Kerderi Áýbákir, Kótibar batyr, ult azattyq kóterilisiniń batyry Eset Dáribaı syndy tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan alqaly jıyndy uıymdastyrýǵa, basqa da tárbıelik mańyzy zor is-sharalarǵa qoldaý kórsetti. «Qazaq tili» qoǵamynyń belsendi múshesi retinde ana tilimizdiń mártebesin kóterýge aıanbaı eńbek etti. Bir sózben aıtqanda, ultymyzdyń tarıhyn, tilin, dilin joǵary deńgeıge kóterý isimen ómiriniń sońyna deıin aınalysty.
El azamaty R.Nurjanovtyń eńbegi Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen, birneshe medalmen, Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń Qurmet gramotalarymen, Qazaqstan Prezıdentiniń Alǵyshatymen marapattaldy. «Áıteke bı aýdanynyń qurmetti azamaty», «Temir aýdanynyń qurmetti azamaty» ataqtary berilip, mereıi ósti. Tulǵanyń muratqa jetýi degen osy da. Sonymen qatar bıyl óńir turǵyndarynyń usynysy eskerilip, oblystyq ákimdik pen máslıhattyń birlesken sheshimimen Aqtóbe qalasynan Ramazan Nurjanovtyń atyna kóshe berildi. Bul – ózi ómirden ótse de, sońyna óshpes iz qaldyrǵan el azamattarynyń esimi halqymen birge jasaı beretininiń jarqyn kórinisi.
Qazaqta «Tekti týǵan jigittiń jary ózine laıyq, kerýen bastar jigittiń nary ózine laıyq» degen sóz bar. Rahańnyń maqsat etip qoıǵan ıgi isteriniń júzege asýyna jiger berip, otynyń basyndaǵy qoldaýshysy bola bilgen jan jary – osydan bes jyl buryn dúnıeden ótken Aqpatsha Janabergenqyzynyń aǵamyzdyń ómirindegi orny bólek. Aqpatsha jeńgemizben Máskeýde tanysqan edik. Ol óte kórkem, salmaqty, aqjarqyn, qonaqjaı bolatyn. Talaı dámdes bolǵanbyz. Rahań aýyldy saǵynǵanda Aqpatsha jeńgemiz balalar jóninde júrekjardy sózder aıtatyn. Azamatynyń qut-berekesin, yrys-shapaǵatyn shalqytqan jeńgemiz ekeýi dúnıege úsh ul men tórt qyz bala ákeldi, olarǵa tárbıe berdi, qoǵamda óz oryndaryn alýǵa jaǵdaı jasady, nemereler kórdi.. Baqytty otbasy bolýdyń jarqyn úlgisin kórsetip ketken qos asyl jannan taraǵan áýlette qýanysh, toılar bolyp, shóbereleri dúnıege kelip, ósip-ónip jatyr.
Ramazan Nurjanulynyń asa mándi de maǵynaly ǵumyrynda atqarǵan ıgilikti isterin bir maqala aıasynda qamtyp shyǵý múmkin emes. Qorytyp aıtqanda, esimi elge eleýli, jany jaısań jannyń halqyna adal, nátıjeli eńbek etýi, týǵan óńiriniń órkendeýine qosqan úlesi – keıingi jastarǵa úlgi bolarlyq naǵyz azamattyq ǵumyr. Osyndaı azamattar jurtynyń júreginde, eliniń esinde máńgi jasaı bermek.
Ravıl ShYRDABAEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri