2022 jyldyń aqpanynda bastalǵan asa iri geosaıası túıtkilden keıin Qazaqstan ekonomıkasynda eki birdeı táýekel qosa-qabat júrip keledi. Onyń biri – elimizdiń qaıtalama sanksııaǵa iliný qaýipi bolsa, ekinshisi – reseılik kompanııalar relokasııasy.
Saýda mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, bıyl qańtar-maýsym aralyǵynda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymy 12,7 mlrd dollar bolǵan. Elimizdiń jalpy ımportynda Reseı eń kóp úleske ıe. Turmysqa qajetti taýarlar men azyq-túliktiń de birshamasyn osy teriskeıdegi kórshiden satyp alatyn edik. Alaıda Reseıge qarsy engizilgen Batys sanksııalarynan keıin eki el arasyndaǵy jáne jalpy Eýrazııa men Ortalyq Azııadaǵy logıstıkalyq tizbekter biraz ózgeriske ushyrady. Qazaqstan óz ónimin syrtqa eksporttaýda balama joldar qarastyra bastady, tıisinshe endigi kezekte ımporttaǵy Reseı úlesin azaıtýdy da qarastyrýǵa kóshti. Sarapshylardyń aıtýynsha, onyń ústine rýbldiń qunsyzdanýy ónimderdiń ishki jáne syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettiligine qysym kórsetip jatyr.
«Sanksııanyń bizge áserine keletin bolsaq, ol naqty sala men kompanııa ereksheligine baılanysty. Negizinen reseılik dıstrıbıýtorlyq habtar arqyly Eýropa men AQSh-tan taýar tasymaldap júrgen kásipkerler qıyndyqqa ushyrap otyr. Sonymen qatar otandyq bıznes Reseı aýmaǵynan taýarlar men jabdyqtardy áketý kezinde birqatar problemalarǵa tap boldy, bul Reseı Federasııasynyń jaýap shekteý sharalaryn engizýimen baılanysty. Byltyr naýryzdan bastap Reseı úkimeti eldiń terrıtorııasynan tys aýmaqqa, sonyń ishinde EAEO-ǵa múshe memleketterge taýarlardyń jekelegen túrlerin jetkizý boıynsha ruqsat berý tártibin bekitti. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, transport quraldary, ónerkásip ónimderi, telekommýnıkasııalyq qurylǵylar, jalpy alǵanda 1500 taýar bar», dep túsindiredi mınıstrlik.
Árıne, Reseımen saýda-sattyq kezinde sanksııa táýekelin árkez eskermese bolmaıdy. Ásirese, bizdiń taraptan shı shyqpaǵany abzal. Bul máselege qatysty Germanııaǵa jasaǵan sapary kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev málimdeme jasap, sanksııa talaptaryn qatań saqtaıtynymyzdy aıtqan edi. Ahýaldyń ekinshi qyry – Reseıden kóshken kompanııalardy beri qaraı ıliktirý jaıy. El Úkimeti bul tarapta jumystyń áli jalǵasyp jatqanyn aıtady. Batys sanksııalary qarsha borap, eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy kemigennen keıin reseılik kompanııalardyń ózi de kásibin órkendetetin meken izdeýge kóshken jáne kóbi Qazaqstandy tańdaǵan. Sarapshylar bul kóshtiń áli de jalǵasyp jatqanyn, biraq sońǵy aılarda birshama baıaýlaǵanyn jetkizedi.
Sońǵy bir jylda Qazaqstanda shetel kapıtalynyń qatysýymen jumys istep turǵan zańdy tulǵalardyń sany 24,3%-ǵa ósip, 54,4 myńǵa jetipti. Eldegi shamamen árbir ekinshi sheteldik kásiporyn Reseıden keledi eken: 18,6 myń kompanııa. Bir jyl buryn 11,9 myń bolǵan. Bizdiń elimizde jumys istep turǵan sheteldik kásiporyndardyń ishinde reseılik kompanııalardyń úlesi – 44,9%.
«Saıası jáne ekonomıkalyq oqıǵalarǵa baılanysty reseılik kompanııalardyń elimizge qaptap kóshýine soltústik kórshiniń ózi erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. 2022 jyldyń basynda RF-dan kelgen zańdy tulǵalardyń sany elimizde nebári 8 myń bolsa, qazir bul kórsetkish 2,3 ese ósti. Aı saıynǵy dınamıka kórsetkendeı, byltyr «arnaıy áskerı operasııa» dep atalatyn, ıaǵnı Ýkraınadaǵy soǵys bastalǵaly (sáýirde 8,3% kóbeıdi) jáne «ishinara jumyldyrý» jarııalanǵannan keıin (qazanda 10,4% kóbeıgen) tipti kóbeıgen. Bıyl jyl basynda reseılik bıznes rezıdentteriniń elimizge qonys aýdarýy jalǵasty, biraq burynǵydaı kóp emes. О́sim aıyna – 3%-5%. Jazda tipti azaıdy – 0,8%-dan 1,3%-ǵa deıin. Absolıýtti sandarmen bul aı saıyn 150–230 jańa sheteldik kompanııa keledi degen sóz», dep túsindiredi Finprom sarapshylary.
Olardyń aıtýynsha, báseńdeý elimizdiń kóshi-qon saıasatyndaǵy jańalyqtarmen tuspa-tus keldi. Kóshi-qondy baqylaýdy júzege asyrýdyń jańartylǵan erejelerine sáıkes, EAEO elderinen kelýshiler Qazaqstanda alty aı ishinde jalpy sany 90 kúntizbelik kúnnen aspaıtyn merzimde bola alady. Ýaqytsha turýǵa ruqsat alý úshin ótinish berý arqyly merzimdi uzartýǵa bolady. Ol úshin otandyq kásiporynmen eńbek shartynyń kóshirmesin usyný qajet.
Sheteldik zańdy tulǵalardy qyzmet túrleri boıynsha qaraǵanda reseılikterdiń ádette kapıtaldy kóp qajet etpeıtin bıznespen keletinin kórsetedi. Reseılik zańdy tulǵalardyń 99,2%-y shaǵyn kásiporyndar eken. Tórteýiniń úsheýi (14,3 myń kásiporyn) saýda, aqparat jáne baılanys, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne qyzmet kórsetý salalarynda tirkelgen. Elimiz úshin negizgi salalar – taý-ken ónerkásibi men óńdeý ónerkásibine keletin bolsaq, olardaǵy zańdy tulǵalardyń basym bóligi Túrkııa, О́zbekstan jáne Qytaıdan keledi. Reseı óńdeýden kósh bastap tur.