«Bas jarylsa – bórik ishinde, qol synsa – jeń ishinde» demekshi, túrli otbasylyq, áleýmettik kıkiljińnen týyndaǵan daý-damaılardy sotqa jetkizbeı, jurtqa jaımaı sheshýdiń jolyn osy kúnde medıasııa jaqsy atqaryp keledi. Túrli etnosaralyq túsinbeýshilikter de araǵaıyndyq kómegimen jarııaǵa jar salmaı sheshilip ketip jatyr. Osy úshin de medıasııanyń quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýdegi qyzmeti zor bolyp tur. Sondyqtan bitimgerlik kásibinde nan taýyp júrgen mamandardyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý, tájirıbesin shyńdaý – mańyzdy istiń biri ekeni daýsyz. Sol sebepti medıatorlardyń kásibı biliktiligin kóterý maqsatynda Shymkent qalasyndaǵy Qazaqstan halqy Assambleıasyna qarasty Dostyq úıinde arnaıy semınar-trenıng ótti.
Mańyzdy is-sharany uıymdastyrǵan – Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi. Muhtar Adaev semınardy tálimger esebinde júrgizip, qyzyqty ótkizdi. Ol – kásibı medıator, «Parasat» medıasııa jáne quqyq ortalyǵy JM treneri. «Qoǵamdyq kelisim» RMM bas sarapshysy Talshyn Italıeva, psıholog-shılenistanýshy Rezeda Baımýhametova, Shymkent qalasy ishki saıasat basqarmasy «Qoǵamdyq kelisim» KMM dırektory Erbol Baıqonaqovtar basqosýdyń basty qonaqtary boldy. Budan bólek, semınar-trenıngke jáne etnomádenı birlestikterdiń, QHA qoǵamdyq qurylymdarynyń músheleri qatysty.
Qoǵam adamdardan turady. Keıde sol adamdar arasynda daý-damaı týyp qalyp jatady. Olardy janjaldastyrmaı, dostastyratyn, arazdyqtaryn jazyp, kelistiretin medıatorlar dedik. Osy mamandyq ıelerine de anda-sanda biliktilikterin arttyrý, quqyqtyq bilimderin keńeıtý kóptik etpeıdi. Medıator bilimmen qarýlansa, tájirıbesi mol bolsa, qara bulttaı tóngen kıkiljińderdi úlken daýylǵa aınaldyrmaı der kezinde seıiltip jiberedi. Tipti bolaıyn degen, oryn alýǵa sál qalǵan etnosaralyq daýlardy tamyrshydaı dál basyp, aldyn alyp ketedi. Mine, semınar-trenıng osy atalǵan kásibı daǵdyny Dostyq úıine jınalǵan bitimgerlerdiń boıyna sińirý úshin uıymdastyryldy.
Tutas respýblıka kóleminde etnosaralyq kelisim máselesine jaýapty maman Talshyn Italıeva: «Assambleıa janynan medıasııa ınstıtýtyn damytaıyq degen ıdeıa 2016 jyldan bastap iske asyp keledi. Sodan beri qyrýar jumys atqaryldy. Máselen, bizge 150 myńnan asa ótinish kelip tústi. Assambleıanyń medıatorlary isti nasyrǵa shaptyrmaı, máseleni der kezinde qolǵa alyp, ótinishterge ýaqytynda jaýap berip, daý-damaılardy sheship berip otyr. 5 tamyz – Medıasııa kúni bolyp sanalady. Bıyl osy kúni respýblıkalyq aksııa uıymdastyrylyp, sonyń aıasynda chellendj, blıs-saýaldama, «ashyq esik» kúnderin ótkizdik. Osynyń barlyǵy aptalyq aksııa barysynda qolǵa alyndy. «Ashyq esik kúnderinde» medıatorlar adamdardy tegin qabyldady. Mundaı is-shara jyldyń árbir toqsanynda ótip turady. Negizinen halyq otbasylyq daýmen jıi keledi. Odan basqa mektepte bolatyn, bankte týyndaǵan máselemen de kóp shaǵymdanady. Sonymen birge assambleıadaǵy medıatorlar etnos ókilderiniń arasynda urys shyǵyp ketpeý úshin de aldyn alý sharalaryn josparlap, soǵan saı jumys isteıdi. Árıne, keıde mundaı oqıǵalar oryn alyp qalyp jatsa, birinshi kezekte aýyl aqsaqaldaryn, bedeldi kisilerdi basý aıtýǵa, adamdardy sabasyna túsirýge shaqyramyz», deıdi.
Sala ókiliniń aıtýynsha, bitistiretin adam tabylsa, bitpeıtin daý joq. Sol úshin de medıatorlardyń róli qoǵamda qazir artyp otyr. Bir janjal týyndar bolsa, adamdar polısııa, sotqa aryz túsirmeı, birden medıasııa kómegine júgine alady. Biraq bir eskeretin jaıt, ádil tórelikti medıatorǵa senip tapsyrýǵa qos tarap ta qarsy bolmaýy qajet. Jalpy, medıator degenimiz – qazaqtyń kádimgi bıleri. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen sóz bulardyń ustanymyna kiredi. Daýlasqandarǵa sotqa aryzdanǵannan bitimgerlikke súıengen tıimdirek. Birinshiden, eshqandaı memlekettik salyq tólemeıdi, ekinshiden, ýaqyt únemdeıdi, úshinshiden, bir kezdesýden-aq eki jaq ta bir-birimen qol alysyp qaıtýy múmkin. Al sotta bul úderis uzaq merzimge sozylady. Sol úshin sottardyń júktemesin azaıtý maqsatynda medıasııa ınstıtýtyn kúsheıtip, quzyretin keńeıtip jatyr. Qazir sot qylmystyq jaýapkershiligi tómen isterdi medıasııanyń mindetine tapsyryp, óziniń negizgi jumysyna tolyqqandy kirisýge kóshken. Prezıdent tapsyrmasymen elimizde júrgizilgen sot reformasynyń kózdegen maqsatynyń biri de osy edi.
Qazaqstanda medıasııa týraly zań 2011 jyly qabyldanǵan. Sodan beri talaı ózgertýler bolyp, búginde tórt aıaǵyn teń basqan jeke-dara ınstıtýt bolyp qalyptasyp keledi. Sottar osy kúnde azamattyq isterdi medıasııaǵa tapsyrady. Bul onyń quzyretiniń kúsheıgenin kórsetedi. Sosyn kóp jaǵdaıda medıasııa arqyly máseleni sheshý de ony oryndatý da ońaı. О́ıtkeni qos tarap ta soǵan kelisip tur. Al sotta sheshimdi bir jaq oryndamasa, sot oryndaýshylary áýrege túsedi nemese qaıtadan sotqa apellıasııalyq aryz beriledi. Qoryta aıtqanda, bul qurylym sottardyń jumysyn jeńildetý úshin qurylǵan.
Búginde medıatorlarǵa shaǵym aıtyp keletinderdiń basyndaǵy máselesi kóbinese eki jaǵdaıda bolady. Onyń birinshisi otbasylyq kıkiljiń bolsa, ekinshisi bankten qaryz alyp, odan qutyla almaý. Osy rette mamandar urys-keristiń kesirinen shańyraǵy shaıqalyp, úıinen ábden berekesi ketken, bolmasa qaryzǵa belshesinen batyp, banktiń «qara tiziminen» bir-aq shyqqan azamattar qoǵamda óte kóp ekenin aıtady. Olardyń pikirinshe, bul qoǵamdyq máseleni sheshýdiń jalǵyz joly – qarjylyq saýat ashý, otbasylyq qundylyqty dáripteý. Sebebi úıde bolatyn sol daý-janjal kóbinese aqshadan kep shyǵatyn kórinedi.
«Eýrazııalyq medıasııa ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory, assambleıa janyndaǵy medıasııa keńesiniń tóraıymy Laýra Aqshegirovanyń aıtýynsha, Shymkentte 4 medıasııalyq ortalyq bar. Megapolıs pen Túrkistan oblysyn qosqanda 70-ten asa medıator jumys isteıdi. Sonymen birge assambleıaǵa qarasty aqsaqaldar alqasy bar, bul uıym da etnosaralyq daýly máseleni jaqsy sheshedi.
Is-shara sońynda qatysýshylarǵa arnaıy sertıfıkattar tapsyryldy. Aldaǵy ýaqytta mundaı semınar-trenıngter Almaty, Túrkistan, Jetisý oblystarynda ótedi dep josparlanyp otyr.
ShYMKENT