Ǵylymdy damytý – mańyzdy másele. Ǵylym men ınnovasııa el ekonomıkasyn kóteretini, ǵylymy damymaǵan eldiń kóshtiń sońynda qalatyny da barshaǵa málim. Bizdiń jaǵdaıda ınnovasııanyń damýy kesheýildep, jasaǵan ǵylymı jetistikterimiz az bolyp tur. Bul ǵylym men ónerkásiptiń ortasynda alshaqtyq bar ekenin kórsetedi. Ǵylymnyń san salasyn saralaǵan «Nobel Fest» is-sharasynda oıymyzǵa osyndaı oılar keldi. Sodan sheteldik ǵalymdar aıtqan baǵyttardyń bizdiń eldegi bási qandaı dep saraptaı bastadyq.
Aldaǵy ýaqytta qazaq qoǵamyna «neolýddızm» derti tóneıin dep tur. Bul týraly «Qaýip-qaterdi baqylaý toby» konsaltıngtik úkimettik emes uıymynyń dırektory Dosym Sátpaev aıtyp berdi.
– Neolýddızm – qoǵamdaǵy úlken másele. Bul – jańa tehnologııalardy engizýge jappaı qarsylyq kórsetý. Mundaı qubylys jańa saıası qozǵalystarǵa negiz bola ma degen másele bar. Tehnologııany damytýdyń paıdasyn tek belgili bir orta ǵana emes, halyqtyń basym bóligi sezinýi kerek. Bizdiń Úkimet jumys oryndaryn qysqartýǵa daıyn ba? Avtomattandyrý engizilse, jumyssyz qalǵandardy ne isteý kerek? Mine, osy jóninde keń otyryp oılasý mańyzdy. Menińshe, aldymen jasandy ıntellekti damytý úshin jasandy «aqymaqtyqty» joıý kerek, – dedi ol.
Mysaly, eńbek naryǵyndaǵy birshama qyzmettiń sıfrlanýy qanshama mamandyq ıelerin jumyssyz qaldyrady. Bul úrdis jyldan-jylǵa qarqyn alyp keledi. Jylda «Qazaqstannyń jańa mamandyqtar men qyzmetter atlasy» qandaı mamandyqtardyń suranysqa ıe bolyp, qandaı mamandyqtardyń yǵysatynyna boljam jasap otyrady. Osyǵan qatysty Qazaqstandaǵy Skillbox ókili Marına Arefıeva eńbek naryǵyndaǵy talaptardyń qalaı ózgeretini týraly aıtyp berdi. Boljamdar boıynsha 2025 jylǵa qaraı eldegi qyzmetkerlerdiń 50 paıyzy qaıta daıarlaýdan ótýge tıis.
– Mamandardyń 6 paıyzy óz kásibin tolyǵymen ózgertýge, ıaǵnı qyzmet salasyn aýystyrýǵa májbúr bolady. Biliktilik talaptarynyń 40 paıyzy ózgeredi. Al eger biz mamandyq tańdap, ony ózekti jáne suranysqa saı ıgere alsaq, onda jańa qubylys, jańa paradıgma paıda bolady. Bul – sheberliktiń ómir súrý uzaqtyǵy. Mamandyǵyńyz joǵary tehnıkalyq bolsa da, siz qoldanatyn daǵdylar tez eskiredi. Targetolog nemese kontekstolog sııaqty mamandyqtardy aıtpaǵannyń ózinde 2,5 jyldan keıin keıbir biliminiń jartysy qajetsiz bolyp qalady, – deıdi M.Arefıeva.
Buǵan deıin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek te osy jóninde aıtqan bolatyn. Onyń paıymdaýynsha, elimizde 129 mamandyq joıylady. Birinshiden, býhgalterler aqyryndap yǵysa bastaıdy. Ekinshiden, esepke alýshylar men qoımashylar jylystaıdy. Úshinshiden, óndiriste júrgen akkýmýlıatorshylar, konsentrator jasaıtyn mamandar, kitaphanashylar qajetsiz bolady. Sebebi qazir bári avtomattandyrylǵan júıelerdi qoldanady. Aıtalyq, elimizde 4 500 notarıýs bar. Biraq sonshalyqty notarıýs aldaǵy ýaqytta kerek bolmaı qalady. Qazir Ádilet mınıstrligi avtomattandyrylǵan notarıýs júıesin engizip jatyr. Al onda jumys isteıtinder aldaǵy 4-5 jylda ne zańger, ne zań keńesshisi bolýy kerek. Mamandyqtar «maıdanyna» memleket te maıshammen qaraý kerek. Budan úlken úrdiske daıynbyz ba degen suraq týyndaıdy. Álbette, bul – derbes maqalanyń arqaýy.
Memleket demekshi, Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Nobel Fest festıvali aıasynda Sılıkon alqabynyń bilgiri Vıvek Vadhvamen kezdesken bolatyn. Olar ınnovasııa, kásipkerlik jáne Qazaqstandy álemge ashýdyń paıdasy týraly sóılesti. Vıvek Vadhva – jańa tehnologııalar salasyndaǵy sarapshy, Stenford pen Garvardtyń professory. Foreign Policy jýrnaly ony álemdegi 100 jahandyq oıshyldardyń biri dep tanyǵan. Tehnologııadaǵy eń yqpaldy qyryq ǵulamanyń biri sanalatyn ol bizdiń elge sıfrlyq álemdi damytýda kóshbasshy bolýdan qoryqpaý keregin aıtty.
– Men Qazaqstan memleketiniń ókilderimen kezdesip, sóılestim. Shyny kerek, sizder áli kúnge deıin adamzatqa áser ete alatyndaryńyzǵa senbeısizder. Bul durys emes. Sizder de álemge basqalar sııaqty yqpal ete alasyzdar, – dedi sarapshy.
Rasynda da, bizdiń elge ózgeristerge ashyq bolatyn sát týdy. Ǵalymdardyń málimdeýinshe, qazir naǵyz revolıýsııa bastalyp jatqan ýaqyt. Bul úderister bizge de áser etedi.
– Qazaqstan shuǵyl túrde ınnovasııalar engizýi kerek. Ǵaryshtyq zertteýler, aıǵa týrıstik saparlar syndy ister júıeli túrde oryn alýǵa tıis. Keıingi 100 jylda bizde keremet ónertabystar boldy. Mysaly, aldaǵy 10 jyl ishinde denemizdegi jaǵdaıdy únemi baqylaıtyn sensorlar qoıylady. Ol ishki aǵzalarymyzdyń kúıin ólsheıdi. Biz eń uly kezeńde ómir súrip jatyrmyz, – dedi V.Vadhva.
Festıvalǵa V.Vadhvadan basqa beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty, klımat jáne turaqty damý boıynsha sarapshy Rae Kvon Chýng, álemdegi eń yqpaldy avtokonstrýktor, BMW X5, Ferrari F430 jáne Mini Cooper konsepsııasyn qalaýshy Frenk Stıvenson, quny 11,5 mlrd dollardy quraıtyn nómir birinshi HR startapynyń negizin qalaýshy Prasanna Sankar syndy myqtylardyń kelgenin kózben kórdik. Forým baǵdarlamasy jasandy ıntellekten bastap klımattyń ózgerýine, ekonomıkanyń bolashaǵyna, startaptar men eńbek naryǵyna, ǵylymnyń jańa shekaralary men adamzat bolashaǵyna deıingi keń aýqymdy taqyryptardy qamtydy. Qyzyqty qarańyz, biz sıfrly álemge tolyqtaı aıaq basa almaı júrgende «gýmanıtarlyq baǵyttaǵy sıfrly álem» degen shyǵypty. Bul týraly adam sanasyna arnalǵan sessııada psıhofızıolog, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń professory Aleksandr Kaplan aıtyp berdi.
– Úlken jańalyqtardyń eshqaısysy algorıtm arqyly jasalmaıdy. Jasandy ıntellekt eshqashan keremet jańalyq ashpaıdy. Bul – adamnyń uly qupııasy. Jasandy ıntellekt buǵan qabiletti emes. Degenmen esepteý mashınalary biz úshin sheshim qabyldaı bastaýy múmkin degen qaýip bar. Biz jasandy ıntellekten ne qalaıtynymyzdy, ne isteıtinimizdi suraıtyn ýaqyt kelýi múmkin. Bul jerde adamnyń sheshimderine kedergi jasaý qaýpi bar. Biz gýmanıtarlyq baǵyttaǵy sıfrly álemge kelýimiz kerek. Bul – adamdardy túsinetin jáne adamdarǵa janashyrlyqpen qaraıtyn kiristirilgen modýlderi bar jasandy ıntellekt júıeleri, – dedi adam mıyn zertteýdegi eń yqpaldy sarapshylardyń biri.
Shynynda da, jasandy ıntellekt barlyǵyn jasaı alady. Tipti emosııa, shyǵarmashylyq, empatııa, janashyrlyqtyń kórinisin de túsinedi. Biraq bári formaldy túrde ǵana júzege asady, ol eshteńeni sezbeıdi. Al sheteldik ǵalymdar osy qultemirler men jasandy ıntellekte sezimniń bolǵanyn qalap, áreket jasap jatyr.
– Men kúndelikti jumys isteı alatyn robottardyń bolǵanyn qalaımyn, kompıýterlerdiń janashyr bolǵanyn, sezingenin, olardyń «meni» bolǵanyn kórgim keledi. Biz neni adam isteıtinin jáne robotqa neni senip tapsyrýǵa bolatynyn anyqtaýymyz kerek, – dedi ınnovasııadaǵy eń yqpaldy úsh ǵalymnyń biri, «Tehnologııa adamǵa qarsy» bestselleriniń avtory Gerd Leongard.
Festıvalda bul taqyryptardan bólek tereń zertteýdi qajet etetin ǵylymı máseleler qozǵaldy. Nobel Fest hedlaıneri, eń tanymal avtokólik dızaıneri Frenk Stıvenson ǵaryshtyq týrızmi týraly jáne jýyrda ushatyn taksı shyǵatynyn aıtty. Ol álemge revolıýsııa ákeletin kólikterdiń jańa túrimen jumys istep jatyr. Jaqynda adamdar tek ushaqpen ǵana emes, arnaıy ushatyn taksılermen de saıahattaı alady. Aspan kóligi telefon arqyly basqarylady. Frenktiń ekinshi jobasy – ǵaryshqa ushatyn apparattar. Arnaıy kapsýlada 8 adam jáne 1 ushqysh bar. 10 jyl ishinde 400-ge jýyq sapar jasalady dep josparlanyp otyr. Frenk óziniń ǵylymı jańalyǵyn adamdardyń ómirine aıryqsha áser etetin saıahat syılaǵym keledi dep túsindirdi.
Ǵylym mınıstrliginiń deregine súıensek, elimizde 386 ǵylymı uıym bar. Onda shamamen 22 myń maman jumys isteıdi. Qyzmetkerlerdiń 33 paıyzynda ǵylymı dáreje bar, naqtyraq aıtqanda – 1 703 ǵylym doktory, 4 240 ǵylym kandıdaty, 1045 PhD jáne óz salasy boıynsha 317 doktor. Biraq bizdiń ǵylymnyń deńgeıi, shyny kerek, dúnıejúzilik ataqty jýrnaldarǵa shyqqan maqalalar sany men siltemelerde ǵana júr. Onyń ózi – az. Ǵylymdaǵy eń mańyzdy másele – onyń paıdaly koeffısıenti. Iаǵnı halyqqa, memleketke, sharýashylyqqa tıgizetin paıdasy, jaǵymdy jańalyǵy. Statıstıkalyq derekterge súıensek, osy turǵydan biz álem boıynsha 61-orynda turmyz, patent alý boıynsha bizdegi kórsetkish dúnıejúzilik deńgeıden 24 ese tómen. Bul kórsetkishter ǵylym men ónerkásip, ınnovasııa arasyndaǵy baılanystyń nasharlyǵyn kórsetedi. Qysqa jip kúrmeýge qashan keletini ázirge beımálim. Múmkin saldarmen emes sebeppen kúresetin ýaqyt týǵan shyǵar.
Ǵylymı bilimniń damýy men onyń máseleleri týraly Tomas Kýn «Ǵylymı revolıýsııanyń qurylymy» eńbeginde jazǵan. Munda jeke ǵalymnyń jəne ǵylymı ujymdardyń qyzmetiniń əleýmettik faktorlary taldanǵan. Kýnnyń pikirinshe, ǵylymnyń damýy eki kezeńnen turady. Osy kezeńde bir-birine aýysý úderisi júrýi qajet: qalypty ǵylym men ǵylymı revolıýsııa. Bizdiń qaı jerde turalap qalǵanymyz beımálim.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ǵylym men óndiristi ushtastyrý týraly jıi aıtady. Biraq ondaı baılanys áli de ornyqqan joq. Bul jóninde Prezıdent: «Otandyq óndiristi órkendetý úshin ǵylymı ınnovasııalar, jańalyqtar qajet. Ǵalymdarymyzdyń eńbegi sapaly ónim shyǵarýǵa nemese óndiristi tıimdi etýge tıis. Sonda ǵana ekonomıkamyz damıdy» degen bolatyn. Bizdińshe, otandyq ǵylymnyń búgingi múddesi osydan týyndaýy kerek.