«Altyn Emel» qoryǵynda

Qut daladan qulandar nege bezdi degen saýaldyń jaýabyn dóp basyp aıtý qıyn. Tabıǵat zertteýshileri adamnan aıaýshylyq tappaǵan túz tarpańdary ózge mekenderge ketýge májbúr bolǵan degen boljam aıtady. Degenmen bul pikir áli de bolsa ǵylymı turǵydan dáıekteýdi qajet etetindeı. Araǵa jyldar salyp qulandardyń oralýy taýly ólkeniń tamyryna qaıta qan júgirtti.

Almatydan jolǵa shyqqan bir top tilshi Kerbulaq aýdanyndaǵy Basshı ­aýy­lyna bet aldyq. Munda bizdi elimiz­de alǵash ret ótip otyrǵan «Altyn Emel – qulandar mekeni» dep atalǵan aıryqsha festıval uıymdastyrýshylary qar­sy aldy. Is-sharanyń resmı bóliminen keıin jol talǵamaıtyn kólikterge minip qulandar jaıylyp jatqan alqapty ara­laýǵa attandyq. Janyna jan balasyn jýyt­paıtyn júırik janýardyń birneshe úıiri kóliktiń burqyraǵan shańyn kórgen boıda údere qashty. Biz olarǵa baryn­sha jaqyndaı túsip, taspaǵa túsirip almaq­pyz. Áriptesimiz, qyraǵy fotograf Iýrıı Bekker jelmen jarysqan qulandardyń ár qımylyn qalt jibermeý úshin obektıvten kóz almaıdy.

«Jetisý jaýharyna balanatyn «Altyn Emel» ulttyq parkinde búginde 3 586 bas qulan bar», degen ulttyq park dırek­to­ry Qýat Baıturbaev. Olardyń bul ólkege qaıta oralý tarıhyn baıandap keledi.

«Qulandardy reıntrodýksııalaý ­ju­­­mystary 1953 jyldardan bastaldy. Túr­ik­menstannyń Badhyz qoryǵynan 8 bas qulan Barsakelmes qoryǵyna áke­linip, kóbeıtý jumystary júrgizil­di. 1982 jyly «Altyn Emel» ulttyq parkine (burynǵy «Qapshaǵaı memlekettik qoryǵy ańshylyq sharýashylyǵy) Barsakelmes qoryǵynan 27 bas qulan ákelindi. Qazirgi tańda «Altyn Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde reıntrodýksııa jumysy nátıjesin berip, aıryqsha qorǵalatyn qulandar sany 4 myńǵa taıady. Al el ishinde janýarlar sanyn kóbeıtip, tarıhı taralý aımaǵyn qalpyna keltirý maqsatynda 2005-2022 jyldar aralyǵynda jalpy «Altyn Emel» ulttyq parkinen 304 bas qulan elimizdiń basqa óńirlerine jiberildi. Osy jumystardyń nátıjesinde qulandar tarıhı mekenine qaıta oraldy», deıdi ol.

Qulandardyń tez jersinýi Jetisý jeri olardyń ejelgi mekeni bolǵanyn taǵy bir aıǵaqtaıdy. Qoryq saqshylarynyń bas­ty mindeti – 3 700 ga aýmaqty quraı­tyn park terrıtorııasynan olardyń shy­ǵyp ketpeýin baqylaý. Olaı bolmaǵanda janýarlar basqa aımaqqa jer aýda­rýy yq­tı­mal. Mundaǵy júzdegen maman qa­ry qalyń qys aılarynda qulandarǵa shóp salyp erekshe kútimge alýyna týra ke­ledi. Tabıǵatynan tarpań bolǵanmen qu­landardyń sezimtaldyq qabileti qatty da­myǵan. Alaıda adamdar asaý minezine qarap, qulandar qolǵa úıretilmeıdi dep paıymdaǵan.

«Basshı» orman sharýashylyǵy­nyń telim bastyǵy Murat Sydyǵalıev qu­lan­­dardy ǵylymı turǵydan zertteý isiniń aýqymy keńeıe berse deıdi. Osy ýaqyt aralyǵynda janýarlardyń kóbeıý dınamıkasy oń qarqyn alǵanymen, ke­ıin­gi jyldardyń bederinde týý kórsetkishi tómendegen. Onyń bir sebebi – atalyq bas qulandar sanynyń shamadan tys artyp, tıisinshe urǵashy qulandardyń azaıýy.

Aıryqsha mán berýge tıis taǵy bir másele – qulandar ulttyq park aýmaǵyna syıymdylyq deńgeıinen asyp otyr. Ma­man­dar jaıylym men jer yńǵaıy 2 myń qulannyń erkin mekendeýine shaqtalǵa­nyn aıtady. Sebebi park aýmaǵynda qulan­nan basqa da «Qyzyl kitapqa» engen sırek kezdesetin janýarlar az emes. Olardyń kedergisiz ómir súrýin qamtamasyz etý ári basqa ólkelerge de qulandardy jersindirý úshin keshendi jumystar qolǵa alynǵan. «Altyn Emel» ulttyq parkiniń ardageri Halyq Ońǵarulynyń aıtýynsha, bizdegi qulandar Ortalyq Azııadaǵy qulandar sanynyń 30-35 paıyzyn quraıdy. Bul ólkeni mekendegen jergilikti turǵyndar da qoryq saqshylaryna sırek kezdesetin ańdardy qorǵaýǵa qolǵabys etedi.

Dúnıejúzilik qoryqshylar qaýymdas­tyǵyna engen jalǵyz ulttyq park retinde «Altyn Emel» janýarlar áleminiń jaıly mekeni dersiz. Park aımaǵynan «Qyzyl kitapqa» engen qaraquıryqtardy 250 metr qashyqtyqtan kórýge bolady. Qystaǵan kezde daraq sany 5-5,5 myń basqa deıin jetedi. Bul – qaraquıryqtardy osynsha mólsherde kezdestirýge bolatyn elimizdegi birden-bir meken. Qaraquıryqtar jaz aılarynda Almaty oblysynyń aýmaǵyna kóship-qonyp júretin kórinedi. 2020 jylǵy qyrkúıek aıynda ulttyq park­te ornatylǵan fototuzaqtar arqyly mun­da ilbis (qar barysy) mekendeıtinin dálel­deıtin alǵashqy aıǵaqtar alyndy. Bul tabıǵat zertteýshilerin tańdaı qaqtyr­ǵan jańalyq edi. Sebebi oǵan deıin ilbister ­tek 4 myń metr bıiktikten tómen túspeıdi dep eseptelip kelgen. Al mundaǵy jergi­lik­­ti taýlardyń bıiktigi 1 000 – 2 000 metrdi quraıdy.

Sóz basynda bul ólke qulandardyń ta­rıhı otany ekenin aıǵaqtaıtyn ańyz­dar men tarıhı derekterdiń kezdesetinin aıt­­tyq. Bul týraly «Altyn Emel» ult­tyq parkiniń ǵylymı aqparat jáne monıto­rıng bóliminiń jetekshisi Marǵulan Musabek bylaı deıdi: «Taqtuıaqtylar sanatyna jatatyn jabaıy jylqylar XIX ǵasyrǵa deıin qazaq dalasynyń shól-shóleıtti jáne keıbir dalalyq aımaqtarynda, batysta Kaspıı teńizinen shyǵysqa Ile oıpatyna deıin keń taralǵan. Oǵan dálel retinde «Aqsaq qulan» kúıiniń shyǵýyn aıtýymyzǵa bolady. Ańyzdaǵy Joshy han beınesi de boljamdy dáıekteı túsedi. Sonymen qatar tańbaly tasqa salynǵan qulan beıneleri men ejelgi jer-sý attary da kóp dúnıeden habar beredi. Keıingi derekterdi saralasaq, 1930 jyldar­dan beri qulan kezdeskeni jóninde málimet­ter joqtyń qasy. 1916-1921 jyldardaǵy ujymdastyrý kezeńinde baılardyń mal múlki tárkilenip, jurtshylyq búrkit pen tazy júgirtip ań aýlaǵan. Sondaı-aq 1930-1933 jyldardaǵy asharshy­lyq janýardyń joıylýyna úlken áserin tıgizdi. Sońǵy ret 1934 jyly Balqash Topar ózeniniń jaǵasynan 8-9 bas qulan tóbe kórsetken».

Qulandardy el aýmaǵyndaǵy basqa qoryq­tarǵa jersindirý jumystary bas­tal­ǵaly beri Mańǵystaý oblysyndaǵy «Aqtaý – Bozashy» qoryqshasyna – 32, «Ańdasaı» memlekettik tabıǵı rezervatyna – 133, «Altyn dala» qoryǵynyń reıntrodýksııalaý ortalyǵyna – 9, «Ile-Balqash» tabıǵı rezervatyna 60 bas qulan jiberilgen.

Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversı­teti Jer-sý jáne orman resýrstary fakýlte­tiniń dekany Talǵat Seıituly qansha­ma sırek kezdesetin jan-janýarlardyń uıasy bolǵan «Altyn Emel» otandyq tý­rızm­niń tynysyn keńeıtýge jol ashatyn birden-bir oryn dep esepteıdi. Tabı­ǵatty qor­ǵaý, ǵylym, ekologııalyq týrızm, eko­logııalyq aǵartý baǵyttary bo­ıyn­sha ult­tyq parkterdi damytý jobasy qolǵa alyn­ǵan. Qyzmet kórsetý sapasyn jaq­sar­tý, mamandardyń biliktiligin arttyrý, zert­teý jumystarynda jańa tehnolo­gııa múmkindikterin paıdalaný negizgi maqsat­tardyń qatarynda. Aıtalyq, pandemııaǵa deıin jylyna 30-35 myń týrıst «Altyn Emelge» arnaıy at basyn tiregen.

Qulandar sherýin tamashalaǵannan ke­ıin «Altyn Emel» ulttyq parki aýma­ǵyndaǵy vızıt ortalyqqa aıaldadyq. Zama­naýı úlgide boı kótergen nysanda týrıs­ter úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Eko­lo­gııalyq is-sharalarǵa belsendi qaty­satyn jergilikti mektepterden kelgen kish­kentaı tabıǵat janashyrlaryn da osy mańnan kezdestirdik. Festıvalǵa arnaıy shaqyrylǵan Qurmanǵazy atyndaǵy ult-aspaptar orkestri «Aqsaq qulan» men «Saryarqany» oryndap, tynyq dalany kúımen terbedi. Al biz qulandar mekeninen uzaı berdik...

ALMATY