Álem nazaryna ilikken Saraıshyq

Qazirgi tańda alys-jaqyn shetelder­ge tanylǵan kıeli qalanyń tarıhy týraly Saraıshyq memlekettik tarıhı-má­denı mýzeı-qoryǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muhtar: «Osydan bes jyl bu­ryn Atyraý oblystyq «Han Ordaly – Saraıshyq» mýzeı-qoryǵy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Saraıshyq» mýzeı-qoryǵy respýblıkalyq mekemesi bolyp qaıta qurylǵany kópshilikke bel­­gili. Jańadan bekitilgen kadrlyq quram­dy qalyptastyryp, mýzeı-qoryqtyń ne­gizgi fýnksııasy tarıhı muramyz Sa­raı­shyqty qorǵaý mindetine kiristik. Qara­paıym mýzeılerdiń mindeti mádenı muralar – jádigerlerdi saqtaýmen, al mýzeı-qoryqtar olardy saqtap qana qoı­maı, eskertkishterdi qorǵaýmen aına­lysady. Biz ǵylymı zertteý ju­mys­taryn qalyptastyrý jáne damytý úshin oblystyq, respýblıkalyq deńgeı­de ózindik qoltańbasy bar tarıhshy ǵa­lym­dardy, tipti sheteldik tarıhshy ǵalym­dardy tartqanbyz. Bul rette kóptegen ǵy­lymı joba daıyndalyp, ǵylymı kon­kýrstarǵa qatysyp kelemiz. Bir joba aıaq­talsa, ekinshi jobany qolǵa alyp júzege asyrýdamyz», deıdi.

Táýelsizdik alǵannan beri zertteý ju­­mystarynyń nátıjesinde Zaınolla Samashevtyń birneshe avtormen birlese jazǵan 3 monografııasy, basqa da avtor­lardyń kóptegen eńbegi jaryq kór­gen. Birneshe ǵylymı eńbek pen baspa ónimderi shyǵarylyp, biraz derekti qoryq qyzmetkerleri óz kúshimen broshıýra túrinde daıyndap, satylymǵa shyǵarǵan.

Saraıshyq – 1982 jyldan respýb­lı­ka­lyq tizimdegi qorǵaýǵa alynǵan eskert­kish. Biraq elimiz táýelsizdik al­ǵan­ǵa deıin bul jerde qorǵaý jumysy júrgizildi dep aıtýǵa kelmeıdi. 1937 jylǵy N.Arzıýtovtyń, 1950 jylǵy Á.Mar­ǵulannyń qazbalary bir ǵana maýsymdy qamtyp, jalǵasyn tappaı qalǵan. L.Galkın 70-80 jyldary shaǵyn qazbalar júrgizgen eken. Ne­gizinen Jaıyqtyń tasqynynan keıin jar­qa­baqta ashylyp qalǵan nysandar men jádigerlerdi ǵylymı esebinde belgilep tir­kep otyrǵan. Al qalany ózenniń shaıýy úzdiksiz sozyla bergen. 1996 jyldan bas­tap Saraıshyqta turaqty qazba júr­gizgen Z.Samashev Úkimet aldyna atalǵan máseleniń qaralýyna baılanysty talap qoıǵannan keıin 2016-2018 jyldary Aty­raý oblysy ákimdigi qalanyń mádenı qabatyn qorǵaıtyn damby men jaǵany betondaý jumysyn júrgizdi. Osylaısha, eskertkishti qorǵaýda alǵashqy naqty jumys iske asty.

Saraıshyqqa qatysty jumystardy sońyna deıin júrgizý arqyly eskert­kish ústindegi kóshirýge jatatyn Eski Saraıshyqaýylynyń aýmaǵy men kóne derekterdegi kólderdiń ornyn, qazaq zırattaryn qosyp, burynǵy qujattar­da 50 gektar dep belgilegen eskertkishtiń aýmaǵyn 99 gektarǵa deıin ulǵaıtylǵan. Osylaısha, respýblıkalyq qorǵaýǵa jatatyn memlekettik tizilimde tur­ǵa­nyna 40 jyldan assa da Saraıshyq qala­shyǵynyń zańdy shekarasy dál qazirgi kúni aıqyndalyp, qujattalyp otyr. Árı­ne, mańyzdy qujatty zańdastyrýda «Qaz­qaıtajańartý» mekemesi járdem­desken kórinedi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly Atyraý oblysyndaǵy jumys sapary barysynda: «Saraıshyqty el ishinde jáne shet memleketterde dárip­teýimizge bolady. «Ortaǵasyrlyq Saraı­shyq» jobasyn sońyna deıin jetkizý kerek. Sondaı-aq arnaıy vızıt-ortalyqty ýaqtyly iske qosý mańyzdy. Kóne qala­nyń ornyn týrıstik nysan retinde da­mytýǵa jáne onyń tanymaldyǵyn art­tyrýǵa arnalǵan tujyrymdama ázirleý qa­jet. Bul – búkil elimizdiń týrızm salasy úshin mańyzdy», dep jergilikti bılik pen Úkimetke tapsyrma bergen edi.

Sonymen, mýzeı-qoryq Týrızm jáne sport mınıstrligimen birlese 2023-2027 jyldar aralyǵyna arnaıy tujyrymda­ma jasady. Tujyrymdama ortaǵasyr­lyq Saraıshyq qalasynyń tarıhı jáne má­de­nı eskertkishin zertteýge, konservasııa­laý­ǵa, sonymen qatar jańǵyrtýǵa baılanysty qalyptasqan jaǵdaıǵa belsendi túrde yqpal etý qajettiliginen týyndap, aldaǵy 2023-2027 jyldary Saraıshyq­ta ǵylymı zertteý, izdenis jáne qalpy­na keltirý jumystaryn damytýdyń ne­gizgi baǵyttaryn aıqyndady deýge bola­dy. Jospar boıynsha ortaǵasyrlyq Saraı­shyqty qorǵaý aýmaǵyn qalpyna keltirý jumystary ǵylymı zertteý, izde­nis jumystarymen qatar júrgiziledi. Zert­teý nátıjesinde ashylǵan jáne bu­rynnan anyqtalǵan nysandardy tarıhı naqtylyq negizinde ishinara qaıta qalpyna keltirý kózdelip otyr. Zertteý tarıhı-arheologııalyq, paleoekonomıkalyq, tarıhı-geografııalyq jáne paleoantro­pologııalyq baǵyttaryn qarastyryp, bir sózben aıtqanda, keshendi jumystar endi bastalmaq. Qazirdiń ózinde «Qazqaıta­jańartý» mekemesi mınıstrlikten naqty tapsyrma aldy.

«2021 jyldan beri óz kúshimizben qazaqtyń Qasym hany jerlendi degen «Han molasy» ornyn anyqtap, sol aýmaq­ta arheologııalyq qazba jumystaryn júr­gizdik. Zertteýimizdi Atyraý oblysy ákim­digi qoldap, nátıjesinde buryn Saraı­shyqta kezdespegen ortaǵasyrlyq 2 kórhanany beldi ǵalymdar men arheo­logter Z.Sa­mashev, M.Eleýov, M.Qoja, re­seılik ar­heolog saraıshyqtanýshy V.Pla­hov jáne ózge de mamandarmen aqyldasa kele ashqanymyz bar. О́kinishke qaraı, kórha­nalar tonalǵan, adam súıekteri ret­siz úıilgen, oryndary aýystyrylǵan. Degenmen mamandardyń kúshimen súıekter jasyn anyqtadyq. Ol HV-HVI ǵasyrǵa kelip tur. Kórhanadan tabylǵan barhat matasyna zertteý júrgizgen belgili maman T.Krýpa onyń altyn-kúmis jalatylǵanyn jáne ony HV-HVI ǵasyrda eldiń elıtasy kıgenin anyqtady. Keıin belgili genetık M.Jabaǵınmen habarlasyp, birneshe antropologııalyq materıaldardy zert­teýge jiberdik. Alda jańalyqtar bolady dep oılaımyz. Úlken jetistigimiz – 2021 jyldan beri mınıstrliktiń tapsyrysy boıynsha «Qazaqstannyń batys óńirindegi altynordalyq qalalar, kóne kerýen joldary jáne kerýen-saraılar: pánaralyq zertteýler (HIII-HV ǵǵ.)» baǵdarlamasyn zertteýimiz. Joba jetekshisi – tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, professor Uljan Ahmetova», deıdi professor Ábilseıt Qapızuly.

Búginde ǵylymı joba aıasynda Maham­bet aýdany men Atyraý qalasy aýmaǵynan jańa 15 eskertkish anyqtaldy. Olardyń qu­jattamasyn jasaqtap, aldyn ala qorǵaý tizimine engizýdi usynyp otyr.

Joba aıasynda ǵalymdar Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Astrahan qalalary jáne О́zbekstan eliniń muraǵattary men kitaphanalaryna baryp, Úrgenish – Sa­raı­shyq aralyǵyndaǵy kerýen jolda­ryna ǵylymı zertteý jumystaryn júr­gizgen. Olardyń basty maqsaty – Saraı­shyqtyń orta ǵasyrda Joshy ulysy ım­perııasynyń astanasy men saıası-eko­nomıkalyq, rýhanı ortalyq ekenin dálel­deý. О́ıtkeni qala otarlaý zamanynda ádeıi qıratylyp, jer betinen joıylǵan.

Áńgime barysynda Ábilseıt Qapızuly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jarııalaıtyn irgeli de qoldanbaly zertteýler baıqaýyna qatysqanyn, 2020-2022 jyldar aralyǵynda jarııalanǵan grant­tyq qarjylandyrýdan GÝLAG júıesinde Atyraý jerinde bolǵan Prorva lagerin zerttep, tyń muraǵattyq derekterdi ǵy­lymı aınalymǵa qosqanyn, lagerdiń ornyn, atqarǵan qyzmetin anyqtap, ǵyly­mı jınaqty oqyrmanǵa usynǵandaryn aıryq­sha atap ótti.

Ǵylymı jobanyń taǵy bir tıimdiligi – mýzeı-qoryqtyń materıaldyq-tehnıka­lyq jaǵdaıynyń jaqsarýy. Osy arqyly birneshe kompıýter, dron men qural-jabdyqtar alynyp, halyqaralyq baılanystardy damytýda ǵylymı ekspedısııalar da uıymdastyrylǵan.

Qurylysy birneshe jylǵa sozylǵan «Saraıshyq» sapar ortalyǵy bıyl mamyrda saltanatty túrde ashyldy. Oǵan arnaıy 2 gektar jer bólinip, týrıster men kelýshiler úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.

Ábilseıit Muhtardyń aıtýynsha, atal­ǵan ortalyqtyń basqalarǵa qaraǵanda ózin­dik ereksheligi bar. Qurylys bary­synda ortaǵasyrlyq stılge saı keletindeı, HIV-HV ǵasyrdaǵy shyǵystyq qala sáý­­letine tán etip salyndy. Týrıs­ter Sa­par ortalyǵyna kelgen sáti­nen bas­­tap Altyn orda, Noǵaı ordasy, Qazaq han­dyǵynyń astanasy bolǵan ortaǵasyrlyq Saraı­shyqtyń tarıhyn dáleldi tarıhı qujat­tarmen, arheologııalyq jádigerlermen tolyq tanysa alady. Taǵy bir ózgeshe­ligi – mýzeı ekspozısııasyn jasaqtaý jumys­tarynyń qatar júrgizilýi. Aldyn ala bel­gili ǵalymdarmen keńese otyryp, orta­ǵasyrlyq mýzeı ekspozısııasynyń konsepsııasy daıyndalǵan.

Ortalyq paleontologııa jáne saq-sar­mat zamany, Altyn orda kezeńi, Qazaq han­dyǵy kezeńi, Noǵaı ordasy kezeńi, medıa-zal, Saraıshyqtyń ańyzdary qumdy shoý­men beınelengen. Saraıshyqtyń kúıreýi men qaıta jańǵyrýyna arnalǵan alty negizgi kórme zaly bar. Ekspozısııalyq zal­darda aqparattardyń barlyǵy qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde berilgen.

Saraıshyq tarıhynda erekshe iz qal­dyryp, onyń damýyna súbeli úlesin qos­qan Álkeı Marǵulan men Zaınolla Sama­shevtyń jeke zattary saqtalǵan. «Altyn qaıyq» ańyzy jelisinde salynǵan «Seker kól» kartınasynyń 3D mappıngte qaıta jańartylǵan týyndyny aıtýǵa bolady.

«Sapar ortalyǵy – Saraıshyqtyń mádenı murasyn elimiz ben shetelderde nasıhattaý, tarıhı-mádenı mura nysandaryn qorǵaý men olardyń saqtalýyn qam­tamasyz etý, sonymen qatar týrızm sala­synyń zamanaýı talaptaryna saı týrıstik ortalyqqa aınalýyna baǵyt­talǵan. Buǵan qosa «Saraıshyq» mýzeı-qoryǵynyń bazasy zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Bo­la­­shaqta kelýshiler úshin joǵary deń­geı­de qyzmet kórsetýge, mádenı-aǵar­tý, ǵy­lymı zertteý jumystaryn jan­dan­dyrýǵa óz úlesin qosyp, mádenı-aǵartý jáne ımıdjdik ortalyq deńgeıine deıin ke­ńeıtip, tarıh ǵylymy, arheologııa, qaı­ta óndeý, ónertaný, etnografııamen ush­tastyrý josparda bar», deıdi qoryq dırektory Á.Qapızuly.

Búgingi tańda qoryqta 5 myńnan asa jádi­ger bar. Bul – arheologııalyq qazba, bar­laý-izdestirý jumystary bary­synda tabylǵan jáne mýzeıge syıǵa tar­tyl­ǵan jádigerler. Bıyl bir kezderi Saraı­shyqtan tabylyp, Atyraý oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıi qoryna berilgen tórt dana qundy jádiger keri qaıtarylǵan eken. 1909 jyly Saraıshyqtan tabylǵan ortaǵasyrlyq humnyń aýyz bóliginde Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» dastanynan «Adam kórki júz ol, ol júz kórki – kóz, Aýyz kórki til ol, ol til kórki – sóz» degen úzindi keltirilgen.

Álemge tanymal Qytaı farfory – sela­don da erekshe qundy jádigerler sa­na­tynan, sebebi seladon ydystardyń shy­ǵý tarıhy tereńde jatyr ári ańyzǵa ber­gisiz qubylmaly qasıeti bar. Orta ǵasyrda jaqpa maı, dári-dármek saqtaýǵa paıdalanǵan albarello ydysy da – syry men synyn joǵaltpaǵan jádigerdiń biri. Mýzeı qory qundy jádigerler qataryna ortaǵasyrlyq bederli syrly ydys­tar, shtampórnekti qumyralar, altyn áshekeıler, qarajyltyr qysh buıymdarmen tolyqqan.

«Saraıshyqqa memlekettik kózqaras endi ǵana ózgerdi. Tujyrymdamaǵa sáı­kes keleli jumystar qatary bastalady. Orta­ǵasyrlyq qalaǵa týrıster kiretin qaqpa, qalany qorshaý, qala ornynda ashyq aspan astyndaǵy mýzeı men demalys oryndarynyń qurylysyn júrgizý josparda bar. Saraıshyq – elimizdegi Altyn orda zamanynan qalǵan jal­ǵyz ımperııalyq qala. Kezinde ımpe­rııa bıleý­shileri álemdik saıasatqa yqpal ja­­sady. Qasym han babamyzda óz atalary Joshy han, Orys han, Baraq han bılegen taqqa qol sozdy. Bul – tarıhı shyndyq. Onyń oıy júzege aspasa da, búgingi alyp aımaǵymyzdy máńgilik bizge murattap ketti dep oılaımyn. Bu­dan shy­ǵatyn qorytyndy memlekettik deń­geıde Saraıshyqqa qatysty arnaıy ǵy­lymı zertteýler júrgizýdi jeke tapsyrys re­tinde berý qajet. Túbinde Saraıshyqta Altyn orda mýzeıi jumys jasasa degen úmit bar», deıdi Á.Muhtar.