Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda respýblıka kólemindegi jáne elderdi jalǵaıtyn tranzıttik magıstraldarǵa aıryqsha mán berip, «Avtokólik joldarynyń qurylysy máselesi sheshimin tabýǵa tıis» degen edi. Oǵan qosa avtojoldar jumysy únemi óz baqylaýynda bolatynyn da únemi eskertip keledi. Negizi Prezıdent buǵan deıin de respýblıka ekonomıkasyn saýyqtyryp, órkenıetti elderdiń aldyńǵy sapyna umtylý úshin avtojoldardy, temirjoldardy, áýe jáne sý joldarynyń sapasyn arttyryp, dúnıejúzilik talaptarǵa saı retke keltirilýin Úkimetke tapsyrǵany málim. Osy tapsyrmaǵa oraı 2029 jylǵa deıingi joba-jospardyń joralǵysy jurt nazaryna usynyldy. Desek te, bul baǵyttaǵy naqty jumystar budan birneshe jyl buryn bastalǵany anyq. Qazirgi ıgi sharalar sol jumystardyń jalǵasy.Rasynda da, respýblıkadaǵy arnaly baǵyttyń biri – avtojoldar. Sol sebepten Kólik mınıstrligi Avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Tólegen ABDÝLLINDi áńgimege tartqan edik.
– Tólegen Tursynuly, qazirgi geosaıası jaǵdaıda Batys pen Shyǵys arasyn jalǵaıtyn tranzıttik baǵyt-baǵdarlar kúrt ózgerdi. Iаǵnı Reseı men Ýkraına elderi arqyly ótetin joldar birtindep shektelip jatyr. Eki alyp qurlyqtyń arasyndaǵy Eýrazııa keńistiginde qolaıly ornalasqan Qazaqstan eń tıimdi halyqaralyq dálizge aınalyp keledi. Osy jaǵdaıǵa elimizdegi avtojoldar qanshalyqty daıyn boldy?
– Elimizdiń tranzıttik áleýetiniń qazirgi geosaıası jaǵdaı kezinde ǵana emes, burynnan da mańyzdylyǵy bar. Bul bizdiń geografııalyq ornalasýymyzǵa tikeleı baılanysty. Máselen, sońǵy 15-20 jylda «Batys Qytaı – Batys Eýropa» dálizi óziniń ózektiligin kórsetip úlgerdi. Ásirese Qytaıdan Eýropaǵa júkterdiń tasymaly artty. Ol joldyń bizdiń ekonomıkamyzǵa qosqan birshama úlesi bar dep aıtýǵa bolady. Áli de qarastyrý kerek, taǵy bir baǵyt – Kaspııdiń ońtústigi men Iran arqyly shyǵatyn jol. Ol úshin mysaly, Shalqardan Beıneýge deıin, ári qaraı Aqtaýǵa shyǵyp, port arqyly, odan Túrikmenstandy kókteı ótip, Iranǵa baratyn baǵyttardy zerttep, zerdeleýimiz qajet-aq.
Osy rette avtojoldarymyzdyń birtalaı bóligi jasaldy. Áli de atqarylatyn jobalar bar. Ásirese uzyndyǵy 500 shaqyrymdy quraıtyn «Shalqar-Beıneý» ýchaskesiniń rekonstrýksııasyn ótkizsek, Qytaıdan shyǵatyn júk kóligin Aqtaýǵa jetkizetin áleýetimiz bar. Sonymen qatar «Aqtóbe-Qarabutaq-Ulǵaısyn» ýchaskesin I sanatqa aýystyratyn bolsaq, «Batys Qytaı – Batys Eýropanyń» sapa jaǵynan kórsetkishi artyp, tranzıttik júk kólikteriniń odan saıyn kóbeıýine múmkindik beredi. Sondaı-aq Aqtóbeden Atyraýǵa, odan Astrahanǵa shyǵatyn dálizimiz bar. Búginde bul joldardyń rekonstrýksııasy júzege asyrylyp jatyr. Olar Eýropa men Soltústik Kavkaz elderine shyǵýǵa tranzıttik múmkindik berdi.
– Elimizde halyqaralyq avtomagıstraldar salynyp jatqany ras. Olardyń sapasy qazirgi zaman talaptaryna saı ma?
– Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar aýqymdy. Tek aqparattyq jaǵynan durys kórsetilmeı jatqan shyǵar. Biraq jańaǵy aıtyp ótken elimizdegi negizi dáliz «Batys Qytaı – Batys Eýropa», sondaı-aq Astanadan Shýchınskige shyǵatyn baǵyt, Astana – Qaraǵandy – Balqash – Almaty baǵyty sııaqty úlken mańyzy bar joldarymyz bar. Bul ýchaskelerde rekonstrýksııa jumystary júrgizilip jatyr. Endi sapa jaǵynan elimizdegi barlyq tranzıttik avtomagıstraldar túgel derlik halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi dep aıta almaımyz. Biraq jyldan-jylǵa jaqsaryp kele jatqany anyq.
– Buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde aıtylatyn synı pikirlerdiń basym bóligi jergilikti mańyzy bar joldarǵa qatysty. Bıyldan bastap Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy vedomstvolyq saraptama jumystaryn qalaishilik joldarda da júrgize bastady ǵoı.
– Sonymen qatar qazirgi ýaqytta avtojol salasy úshin normatıvtik-tehnıkalyq qujattardy jetildirý boıynsha da naqty jumystar qolǵa alynǵan. Salanyń normatıvtik bazasyn ózektendirý jumystary turaqty júrgiziledi. Birinshi, joldy jobalaý, salý jáne paıdalanýdyń ulttyq tehnıkalyq standartyn eýropalyq talaptarǵa sáıkestendirýge qatty kiristik. Sebebi 10 jyldan beri halyqaralyq qarjy ınstıtýttary qarjylandyratyn FIDIC qaǵıdattarymen jumys istep jatyrmyz. Al ol qaǵıdattardyń talaptarymen bizdiń normatıvterdiń arasynda qarama-qaıshy kelip qalatyn tustar bolady. Sondyqtan standarttar bir júıege keltirilýde.
Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń qurylys sektorynyń normatıvtik quqyqtyq bazasyn reformalaý tujyrymdamasyna» sáıkes eýrokodtardyń halyqaralyq talaptary negizinde 394 tehnıkalyq qujat ázirlendi, onyń ishinde 25 qujat avtomobıl joldaryna qatysty. Budan bólek, 2015 jylǵy 15 aqpannan bastap «Avtomobıl joldarynyń qaýipsizdigi» tehnıkalyq reglamenti kúshine endi. Onyń talaptary halyqaralyq avtomobıl joldary týraly Eýropalyq normalarmen úılestirildi. Osy reglament sheńberinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń 200-den astam memleketaralyq standarty ázirlenip, qoldanysqa kirdi.
Ekinshiden, respýblıkalyq jeliniń 90%-dan astamy geometrııalyq parametrlerge sáıkes keledi. О́ıtkeni Eýropa men Qazaqstandaǵy joldardyń jiktelýi is júzinde birkelki. Qazir bizde olardyń tehnıkalyq jaı-kúıiniń deńgeıin arttyrý isi júrgizilýde. Negizi qazir respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń 91%-y normatıvtik jaǵdaıda. Olardyń tehnıkalyq sanattaryn arttyrý jumysy júrgizilip jatyr. Búginde 3,6 myń shaqyrymda jumys júrgizilýde. Máselen, Qazaqstanda I jáne II sanattaǵy respýblıkalyq mańyzy bar joldar 9 myń shaqyrym nemese 38%-y halyqaralyq talaptarǵa tolyǵymen saı keledi. Endi 2024 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 42%-ǵa deıin jetkizý kózdelgen. Osylaısha, biz barlyq halyqaralyq tranzıttik dálizdi qamtymaqpyz.
– Qazir Qazaqstan arqyly ótetin kólik nópiri artqan kezde, avtojoldardyń sheteldik ınvestorlarǵa tartymdylyǵy qandaı?
– Qazirgi ýaqytta konsessııa aıasynda elimizde «Úlken Almaty aınalma joly» jobasy bar. Oǵan ınvestorlardyń qarajaty tartyldy. О́tken aıda ÚAAAJ boıynsha kólik qozǵalysy bastaldy. Endi Úlken Almaty aınalma joly paıdalanýǵa berilgennen keıin Avtomobıl joldary komıteti bir jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjetke aqshalaı túsimderge monıtorıng júrgizetin bolady. Onyń negizinde ınvestısııalardy tartý jáne bolashaq jobalar boıynsha sheshim qabyldanbaq.
Al jalpy jol men ınvestısııany aıtý qazir qıyndaý. Mysaly, shıkizat óndiretin bolsa, ınvestorlar shıkizatty alyp, óńdeıtini belgili. Al jolǵa ınvestor tartý úshin jol aqyly bolýy kerek. Jol aqyly bolýy úshin ol barlyq halyqaralyq standarttyń talabyna saı bolýy lázim. Qazirgi kezde bizdiń qoıyp jatqan tarıfterden túsken qarajat tek sol joldy kútip-ustaýǵa ǵana jetedi. Sondyqtan, jolǵa ınvestor tartý – óte qıyn. Áıtse de, jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý ortalyqtaryna ınvestısııa quıamyn deýshiler bar. Úlken kempıngter, tamaqtaný oryndary, janar-jaǵarmaı ortalyqtaryn salýǵa nıet bildirýshiler jetkilikti. Osy rette jergilikti atqarýshy organdarmen mınıstrlik deńgeıinde úlken jumys atqarýymyz kerek. Barlyq jaǵdaıyn jasap, kirme joldaryn, tynyǵý alańdaryn bólý jaǵynan septigimizdi tıgizýimiz qajet.
– Joldardyń boıyndaǵy servıstik qyzmet kórsetýdiń sapasy kóńil kónshite me?
– Búgingi tańda respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń boıynda 1 634 qyzmet kórsetý nysany shoǵyrlanǵan. Sonyń 74%-y nemese 1 204 nysan Ulttyq standart talaptaryna sáıkes keledi. Bul, negizinen tamaqtaný obektileri, tehnıkalyq qyzmet kórsetý pýnktteri, janarmaı quıý stansalary jáne kúzetiletin turaqtary bar qonaq úıler. Bir sózben aıtqanda, júrgizýshiler men jolaýshylardyń demalýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Bul turǵyda biz jol boıyndaǵy qyzmet kórsetýdi damytýdyń keshendi tásiline súıenemiz.
Osy salanyń jobalaryna negizinen óńirlik bıznes ókilderiniń qatarynan jeke ınvestorlar qatysýda. Olarǵa jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý nysandaryn salý, jaılastyrý úshin jer ýchaskeleri bólinip otyrady. Bizdiń mindetimiz – olardy qajetti baılanys jelilerimen qamtamasyz etý. Jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý obektilerin damytý jáne osy salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin jer ýchaskelerin bólý rásimderin ońaılatý maqsatynda zańnamaǵa birqatar túzetý engizý daıyndalýda. Bul quqyqtyq novellalar ınvestorlarǵa servıs obektileriniń ornalasqan jerin tańdaý erkindigine kepildik beredi.
Bıyl respýblıkalyq tas joldardyń boıynda qyzmet kórsetýdiń taǵy da 70-ten astam obektisi turǵyzylmaq. Olardyń bári Ulttyq standart talaptaryna saı keletin bolady.
– Otandyq jáne sheteldik ınvestorlar jaqsy joldy salyp bolyp jónine ketedi. Odan soń joldyń sapasyn jaqsy kúıinde kútip-baptap ustaıtyn mamandar jasaǵy jetkilikti me?
– Investorlar joldy salyp, jónine ketedi degen jańsaq pikir. Sebebi kelisimshartqa baılanysty 3-5 jyl aralyǵynda salynǵan jol kepildik merziminde bolady. Osy ýaqyt aralyǵynda qandaı da bir aqaý anyqtalǵan jaǵdaıda, ınvestor ony óz qarajaty esebinen joıýǵa tıis. Al kadr tapshylyǵy bar. Avtojoldardy joǵarǵy deńgeıde kútip ustaý úshin bilikti mamandar jetispeýshiligi baıqalýda. Osy rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Elimizdiń jol ınfraqurylymyn damytýǵa basa mán berip, jastardy tehnıkalyq salalarǵa qaraı baǵyttaýymyz kerek», degen bolatyn.
Soǵan oraı Avtomobıl joldary komıtetine qarasty Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy «2000 mektep» jobasyn qolǵa alyp, mektep oqýshylary men kolledj stýdentterine jolshy mamandyǵynyń artyqshylyqtaryn aıtyp, kásibı baǵdar berýde. Máselen, byltyr atalǵan ortalyq mamandary mektep túlekterimen 2 565 kezdesý ótkizgen. Bastama jolshy mamandarynyń qataryn arttyryp, oń nátıjesin beredi degen oıdamyz.
Búginde elimizde arnaıy «Jol qurylysshysy» degen mamandyq joq. Al «Avtomobıl joldaryn, kópirler men týnnelderdi salý» jáne «Ǵımarattar men qurylystardy salý» mamandyqtary 2004 jyly biriktirilip, «Avtomobıl joldary men aerodromdardy salý» mamandyǵy óziniń biregeı ataýy men derbestigin joǵaltty. Bul jol qurylysyna qajetti biliktilik deńgeıiniń tómendeýine ákeldi. Túıtkildi sheshý úshin Mınıstrlik tarapynan Ǵylym jáne joǵarǵy bilim mınıstrligine «Sáýlet jáne qurylys» daıyndyq baǵytyna jáne magıstratýraǵa «Avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy», «Kópirler men kólik tonnelderiniń qurylysy» bilim berý baǵdarlamalarynyń tobyn qosý, sondaı-aq «Kólik qurylysy» mamandyǵy boıynsha doktorantýraǵa granttar bólý usynyldy. Avtojol salasy úshin daıarlyqty júrgizetin Joǵary oqý oryndaryna nysanaly granttar bólý máselesi jáne jol salasy qyzmetkerleriniń biliktiligin mindetti arttyrýdy engizý sııaqty usynystar jiberildi.
– Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»