Sezim syry

1947 jyldyń kúzinde Alma­tyda jas qalamgerlerdiń respýb­lıkalyq keńesi ótedi. Sonda ás­kerden kele jatyp, sol jıynǵa qa­tysyp, minbede soǵys tý­ra­ly óleńin oqyǵan jas Ta­haýıǵa rıza bolǵan Sábıt Mu­qanov: «Aý, mynaý atylǵaly tur­ǵan myl­­tyq, jarylǵaly tur­ǵan bomba ǵoı», dep birden KSRO Ja­zýshylar odaǵynyń múshe­ligine qabyldapty. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovte onyń bola­shaǵynan úlken úmit kút­ti. Qa­lam­ger ádebıet alyp­tarynyń senimin tolyǵymen aq­tap, aıtýly sýretkerge aınaldy.

Qandy qyrǵyndy kózimen kórgen maıdanger jazýshy soǵys taqyrybyna alǵashqylardyń biri bolyp, qalam terbedi. «Qaharly kúnder» romanynda Máskeý tú­binde janqııarlyq kórsetken ja­ýyngerlerdiń erligin aıshyqty kór­kemdedi. Osy shyǵarmadan onyń iri realıst sýretker eken­­digin jazbaı tanısyz. Al «Shy­­raǵyń sónbesin» romanynda qa­zaq ofıseriniń soǵys bas­tal­ǵanda jaý tylynda qalǵan áıeli – Názıranyń qym-qýyt taǵ­dyryn, basynan ótkergen oqı­ǵasyn, ómirge kózqarasyn keıipker bolmysy arqyly shynaıy jetkizgen. Bul adamnyń qyryq qatparly jan dúnıesine tereń boılaǵan psıhologııalyq týyndy. Kórnekti qalamger Sher­han Murtaza T.Ahtanov tý­raly «Aıǵa shaǵylǵan naıza» atty essesinde «Shyraǵyń sónbe­sin» romany týraly aıta ke­lip: «Romanda bozdaǵan bomba­lar­­dyń, zirkildegen zeńbirek­terdiń jeksuryn arsyl-gúrsil daýystarynyń arasynan udaıy bir úzilissiz, ıá skrıpka, ıá qyl-qobyz ǵajaıyp bir názik únmen syńsıdy da turady. Bul – lırıka, armanshyl Tahaýı janynyń lırıkasy», dep baǵa bergen.

Lırıka degennen shyǵady, jazýshynyń bul ereksheligi onyń shaǵyn týyndylarynan da aıqyn kórinedi. Sondaı áńgimesiniń biri – «Alǵashqy án». Munda jas kompozıtor Seráliniń jastyq shaqtaǵy basynan ótken mahabbat oqıǵasy áńgime arqaýyna aı­nalǵan. Týǵan aýylyna dema­lysqa kelgen Se­rálige bir jas jigit sálem bere kelip, «osyny sizge bepip jiberip edi» deıdi de qolyna búkteýli kishkene qaǵazdy ustata salady. Ol qaǵazdy ashyp kóz júgirtip ótse, «Búgin qolyńyz tıse, bizdiń úıden dám tatsańyz. Kún demalys qoı. Gaýhar». Tómenirekte: «Umytyp qalǵan joq­syz ba? Alys­ta júrgende umytsańyz da, osynda kelgende esińizge túsken shyǵar» degen oınaqy jazýdy oqıdy. «Fayhap. Gaýhar... Iá, ıá... Ol osynda edi-aý». Bar oqıǵa osydan bastalady.

Seráli týǵan jerine shar­shap-shaldyǵyp jetti. Ony shar­shatqan jol azaby emes, jurt aýzynda bir ánnen ekinshi áni aı­tylyp, maqtalyp júrgen kom­pozıtordyń sońǵy eki-úsh jylda shyǵarmashylyǵy to­qy­rap qalǵandaı kúıge tústi. Eldi ta­ńyrqatar mýzyka jazyp tas­ta­maqqa qansha bekinse de, kó­ki­regindegi kúı kózi bitelip qal­­­ǵandaı esh nárse shyqpady. Qan­sha shabyttanyp kórse de, eski mashyqty sarynǵa orala ber­di. Sodan bir kúni sońǵy jaz­ǵan­daryn jyrtyp tastady da elge júrip ketedi.

Seráli manaǵy jigit ákep bergen hatty qolyna alyp: «Gaýhar menen úsh jas kishi edi-aý. Qazir ǵoı otyzda, dep oılady ol.– Kúıeýi, bala-shaǵasy bar bolar. Kim­ge tıdi eken? Árıne, osy aýdan­­nyń bir qyzmetkeri. Qar­taıdy ma eken?», – dep únsiz oıǵa shomdy.

 Aýdan ortalyǵyndaǵy orta mekteptiń 10-synybynda oqıtyn Seráli óz qurdastarynyń aldynda júrdi. On alty-on jeti jasqa kelgen bozbalanyń júreginde ǵa­shyqtyq sezimi búr jaryp, qyzǵa qyryndaı bastaıdy. Birde ózimen birge oqıtyn Gúljanǵa erip kelgen aq quba taldyrmash qyzǵa kózi túsip, aıran-asyr kúıge túsedi. Sodan bastap onyń Gaýhardy kórýge yntyǵy artady. Sabaq arasyndaǵy úzilis­te yńǵaıyn taýyp segizinshi klastyń mańyn saǵalaıtyn boldy. Segizinshi synyptyń keıbir balalarymen dos bolyp aldy. Bir kúni batyly baryp, poshtaǵa hat salatyn edim dep Gaýhardy úıine deıin shyǵaryp saldy. Seráli oǵan ǵashyqtyq sezimin sózben jetkizýge qınalyp, uzaq kún tolǵanyp júrip, dombyramen alǵashqy ret án shyǵardy. Biraq bul ánniń kórkemdigi shamaly bolǵanymen, ondaǵy júrek diriliniń shynaıylyǵy tyńdaǵan jandy terbetip áketetin. Ol osy ándi arnaǵan adamyna aıtyp bere almaı, biraz tolǵanyp júrdi. Aqyry alysqa oqýǵa keter aldynda ekeýi kezdesip, Seráli oǵan shyǵarǵan ánin oryndap beredi. Gaýhar da ándi unatyp, ara-tura yńyldap qosylyp ketedi. Qyz­dyń daýsymen aıtqanda án tipti ásem kórindi.

Sóıtip júrgende, soǵys bas­taldy. Gaýhar maıdanda júrgen Serálige tórt jyl qatarynan úzbeı hat jazyp turdy. Ol ásker­den aman-esen oralǵannan keıin ekeýi kezdesip, Gaýhar « Úı bolyp qalsaq qıyn bolar. Talabyńnan qaıtpa. Seniń talantyńa, úlken kompozıtor bolatynyńa senemin. Ázir oqýǵa túsip al, ózgesin sosyn kó­rermiz», dep, arman saparyna attanyp bara jatqan oǵan sáttilik tiledi.

Seráliniń soǵysta júrip shy­­ǵarǵan tórt-bes áni jaqsy qa­byldanyp, konservatorııaǵa oqýǵa túsedi. Jańa ánder jazyp, ataǵy shyǵa bastady. Oqýmen birge tapsyrys ta kóbeıdi. Ju­mys kó­beıgen saıyn Gaýharǵa hat ja­zýdy da sıretti.

Seráli sondaı sırek hatynyń birinde Gaýharǵa: «Hatty jıi jaz deısiń, meniń óz jumystaryma da qo­lym tımeıdi», dedi. Gaýhardan: «Endeshe hat jazyp ýaqytyńdy almaı-aq qoı», degen hat keldi. Osylaı ekeýiniń arasyndaǵy baılanys bos jipteı úzilip qaldy.

Seráli Gaýhardy tez umytyp, onyń oıyn ataq, dańq bılep áketti. Gaýhardy eshkim esine sal­­ǵan joq. Al Gaýhar she? Ol úıine kelse radıo, mektepke barsa oqýshylary jas kompozıtor Seráli Muratovtyń ánderin shyr­qap, muny talaı tún azapqa saldy. Ońashada sol ánderdi kóz jasy monshaqtap otyryp tyńdaıtyn. Gaýhar ómirde óz jolyn taýyp, bala súıip, ana atandy. Arada biraz jyl ótkennen keıin ekeýi kezdesip, Seráli Gaýhardan ke­shirim surady. Biraq bul kezde ekeýiniń de ómirge kózqarasy bó­lek, basqa adamdar edi. Gaýhar janyndaı jaqsy kórgen Serálini keshirdi. Alaıda onyń seziminiń tazalyǵyn, mahab­­batynyń adal­dyǵyn ol qan­­shalyqty túsindi? Biz qan­shalyqty túsindik? Áńgime oqyrmandy sezim syryn shertken osy saýalymen oıǵa qaldyrdy.