Bilim men ǵylym – el damýynyń negizi

Jaqynda qabyldanǵan Joǵary bilimdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyl­darǵa arnalǵan tujyrymdamasy – el ǵylymy men biliminiń qarqyndy túrde da­mýy­­na úlken jol ashqan mańyzdy qujat. Jańa tujyrymdama elimizdiń bilim men ǵy­lym salasynyń damýyna erekshe serpin bere­tin strategııalyq jospar bolyp sanalady.

Bizdiń zańnamalyq aktilerde jer qoı­naýyn paıdalanýshylar tabysynyń 1 pa­ıyzy ǵylymdy damytýǵa baǵyttalýǵa tıis. Alaıda bizdiń júrgizgen taldaýlar kór­setkendeı, sheteldik ınvestorlardyń qaty­sýy­men qyzmet isteıtin iri ónerkásip oryndary osy qarjyny tıimsiz paıdalanatyny belgili boldy.

Atalǵan másele sheńberinde bizdiń usy­ny­sy­myzdyń negizinde 2023 jylǵy 5 shildede Qara­ǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetinde alǵash ret oblys ákimi E.Bólekpaevtyń qoldaýymen jáne Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri S.Nurbektiń tóraǵalyq etýi­men iri jer qoınaýyn paıdalanýshy kom­pa­nııalardyń el ǵylymyn damytýǵa qos­qan úlesi talqylanyp, «Bıznespen dıalog: ǵylymdy damytýdaǵy ónerkásiptik kásip­oryn­dardyń róli» atty dóńgelek ústel ótki­zil­di. Is-sharaǵa 20 iri jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııanyń basshylary qatysyp, sóz sóıledi. Dóńgelek ústelde jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalardyń qarjysynyń 1 paıyzdyq úlesin otandyq ǵylymdy damytý úshin jumsaýdyń tıimdi joldary men mehanızmderi qaralyp, aldaǵy birigip sheshetin isterdiń jobalary talqylandy.

Álemniń ozyq ýnıversıtetterinde tehno­park­ter óte joǵary deńgeıde damyǵan jáne bıznes qaýymdastyqpen birlesken jumy­sy naqty nátıjeler alý men aýqymdy máse­lelerdi sheshýge tikeleı baǵyttalǵan. Ýnı­ver­sıtetterdiń janynda tehnoparkter qurý máselesi bizdiń mınıstrliktiń jiti nazarynda. Muny biz barlyǵymyz qoldaýymyz kerek.

Bıyl Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnı­ver­sıteti qurylǵanyna 60 jyl tolady. 1963 jyly Qaraǵandy metallýrgııa kombı­na­ty janyndaǵy zaýyt bolyp qurylǵan Qara­ǵan­dy ındýstrııalyq ýnıversıteti qazirgi kezde elimizdiń eń úzdik beıindi tehnıkalyq ýnıversıtetteriniń biri jáne biregeı joǵary oqý orny. Onyń tarıhy Temirtaý qalasynyń, Qaraǵandy oblysynyń jáne búkil eldiń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty.

Joǵary tehnıkalyq oqý orny damýynyń jańa kezeńi elimizdiń táýelsizdigin alýdan bastaldy. Elimizdiń taý-ken-metallýrgııa salasy úshin ınjenerlik kadrlar daıarlaýdaǵy oqý ornynyń sińirgen eńbegi atap ótilip, 1993 jyly zaýyt Qaraǵandy metallýrgııa ınstıtýty bolyp qaıta quryldy. Instıtýt metallýrgııa salasynyń barlyq spektri bo­ıynsha maman­dar daıarlaıtyn óńirdegi jalǵyz joǵa­ry­ oqý orny mártebesine ıe boldy.

2006 jyly Qaraǵandy metallýrgııa­ ıns­tıtýty Qaraǵandy memlekettik ındýs­trııa­lyq ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy. 2020 jyly Qaraǵandy memlekettik ındýstrııalyq ýnıversıtetiniń «Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıo­ner­lik qoǵamy bolyp qaıta qurylýy onyń aka­demııalyq erkindigine, jan-jaqty kásibı damýyna, zamanaýı ınnovasııalyq bilim berý ádisterin engizýge úlken jol ashty. 2021 jyldyń mamyr aıynda ýnıversıtetti damytýdyń jańa strategııalyq jospary aıasynda ýnıversıtet qyzmetiniń barlyq baǵytyn júıeli reformalaý bastaldy.

Keıingi 5 jyl kóleminde ýnıversıtette birde-bir ǵylymı grant jobalary bolmasa, 2022-2023 jyldary ǵalymdarymyz mınıstrliktiń Ǵylym komıteti jarııalaǵan ǵylymı konkýrstar boıynsha jalpy somasy 883,1 mln teńgeni quraıtyn 18 jobany utyp alyp, naqty nátıjege baǵyttalǵan ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Olardyń ishinde 6-y jalpy konkýrs, 5-i arnaıy jas ǵalymdar úshin, 7-i postdoktorantýra baǵyty boıynsha utyp alyndy.

Sonymen qatar osy jyldary «Izo­mast», «Qazfosfat», «Tau-Ken Temir», «Silicon mining» sııaqty ónerkásiptik kásip­oryndar ýnıversıtetke ǵylymı zertteý ju­mys­taryna tapsyrys berdi. Bul baǵytta ýnı­ver­­sıtet ǵalymdary men doktoranttary jalpy somasy 41,3 mln teńgege 4 sharýa­shy­lyq keli­sim­sharttyq jumysty oryndap, nátı­je­le­ri óndiriske engizildi. Zertteýler negi­zinen kvars, temir, marganeń, kómir re­sýrs­­taryn alý, saqtaý jáne neǵurlym utym­dy paıdalaný múmkindikterin alýǵa negiz­del­gen.

2022-2023 jyldary Qaraǵandy ındýs­trııa­lyq ýnıversıteti Brıtan Keńesi ótkizetin Going Global Partnerships baǵdarlamasy aıasyn­da otandyq 10 jeńimpaz ýnıversıtettiń biri atandy. Ýnıversıtet Ulybrıtanııa keńesi ótkizetin Ulybrıtanııa men Qazaqstan ara­syn­daǵy transulttyq bilim berýdi damytý strategııasyn ázirleý úshin Going Global Partnerships baǵdarlamasynyń belsendi qaty­sý­shysy boldy.

Keıingi eki jylda ýnıversıtet­ ǵalym­da­rynyń ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjeleri Web of Science jáne Scopus halyqaralyq resenzııalanatyn baza­la­ryn­d­a­ǵy jarııalanymdarynyń sany eki ese ósti. Mysaly, osy bazalarda 2020 jyly 38 ǵylymı maqala jarııalansa, 2022 jyly 82 basylymǵa deıin ósti, jalpy sany 500-den artty. Osynyń nátıjesinde ýnıver­sı­tet elimizdiń joǵary oqý oryndary ara­synda basylymdar sany 1 oqytýshyǵa shaq­qanda alǵashqy úzdik bes ýnıversıtetter qataryna kóterildi. Bul kórsetkishter ýnı­ver­sıtetterdiń halyqaralyq reıtıngterde basty kórsetkishteriniń biri bolyp sanalady.

Oqý ornyndaǵy ǵylymı zertteýler sheń­­­­be­rinde ázirlengen barlyq ádis-tásil­ge, teh­­nologııalarǵa jáne olardy iske asyrý qural­da­ryna patentter men zııatkerlik men­shik­ke kýálikter alyndy.

Ýnıversıtettiń halyqaralyq akade­mııa­lyq qoǵamdastyqta da óz orny bar. Oqý ordasy eldiń ǵylymı áleýetin ásirese ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdy aıqyndaıtyn tehnıkalyq baǵyttardy damy­týǵa laıyqty úles qosyp keledi. Ǵyly­mı-pedagogıkalyq kadrlardy daıarlaý 22 baka­lavrıat bilim berý baǵdarlamasy, magıstratýranyń 20 mamandyǵy jáne PhD doktorantýranyń 5 mamandyǵy (metal­lýr­gııalyq ınjenerııa, nanotehnologııa, mehanıka jáne metall óńdeý, avtomattandyrý jáne basqarý, hımııalyq ınjenerııa jáne prosester) boıynsha júrgiziledi.

2022 jyly Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetinde alǵash ret ýnıversıtet úshin eki basym ǵylymı baǵyt boıynsha dıssertasııalyq keńester ashyldy: «Qara jáne tústi metaldar metallýrgııa­sy» jáne «Injenerııadaǵy nanotehnologııa». Osy jyldyń qyrkúıek aıynda dıssertasııalyq keńestiń birinshi otyrysy ótti. Onda alǵash ret eki doktorant túlegimiz metallýrgııa baǵytynda PhD fılosofııa doktory dıssertasııasyn qorǵady. Bul ýnıversıtetimizdiń metallýrgııa baǵytynda elimizde jetekshi joǵary oqý orny ekenin kórsetedi. Sonymen qatar metallýrgııa baǵytynda ýnıversıtetimiz respýblıkalyq oqý-ádistemelik birlestikke jetekshilik etedi.

Qazirgi ýaqytta oqý orny halyqaralyq ustanymdarǵa saı zamanaýı bilim, ǵylym, ınjınırıng júıesin qurýshy zııatkerlik ortalyq retinde tanylyp keledi. Sonymen qatar ýnıversıtet elimizde tolyq metal­lýr­gııalyq úderisti qamtıtyn, jartylaı óndi­risti agregattarmen jabdyqtalǵan jal­ǵyz tájirıbelik-óndiristik alańy bar biregeı oqý orny ekenin de atap ótý mańyzdy. Ýnıversıtet bazasynda Cisco jeli­lik akademııasynyń Qaraǵandy óńirlik orta­lyǵy jumys isteıdi. Tájirıbeli oqytý­shy­l­ardyń jetekshiligimen stýdentter jańa ekonomıkanyń, ındýstrııalyq klas­terlerdiń, kıberfızıkalyq júıelerdiń qajet­tilikterine baǵyttalǵan 4.0 ındýs­trııa­sy boıynsha bilim alady. Osy baǵyt­ta­ quzyrettilikti qalyptastyrý úshin Qara­ǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetinde 3D-ınjınırıng zerthana-fabrıkasy iske qosylǵan.

2022 jyly ýnıversıtette Kaspersky zerthanasy men Huawei akademııasy ashyldy. Osy jyly Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetinde alǵash ret ınnovasııalyq áleýetti arttyrý maqsatynda IT baǵyty bo­ıynsha eki respýblıkalyq hakaton ótkizildi.

Keıingi jyldary ýnıversıtettiń profes­sor­lyq-oqytýshylyq quramy kóbeıdi. Onyń quramynda qazir 11 ǵylym doktory, 35 ǵylym kandıdaty, 15 PhD bar, sondaı-aq 11 oqytýshy «Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» ataǵyn ıelengen.

Ýnıversıtette oqytý memlekettik, orys jáne aǵylshyn tilderinde júrgiziledi. Oqý úderisine Moodle avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi, Internet of things, Industrial Internet of Things, Big Data, Blockchain, Additive Manufacturing engizilip, MOOC jeke platformasy jumys isteıdi. Ýnıversıtetimizde pılottyq rejimde qoldanbaly bakalavrıattyń eki bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi, bul baǵdarlamalar «ArselorMıttal Temirtaý» aksıonerlik qoǵamymen birlesip iske asyrylyp jatyr.

Inklıýzıvti bilim berý sheńberinde erekshe bilim berý qajettilikteri bar bilim alýshylarǵa arnalǵan 7 bakalavrıat bilim berý baǵdarlamasy jáne 4 magıstratýra baǵdarlamasy ázirlendi. Bıyl ýnıversıtette Coursera jappaı ashyq kýrstaryn belsendi ıgerý bastalyp, Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıteti úshin 700 lısen­zııa bólindi. Stýdentterge ózderin qyzyq­tyratyn kýrs­tardan sheksiz ótý múmkin­di­gi berildi. Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnı­ver­sı­teti óz stýdentterin jataqhanamen tolyq qamtamasyz etken. Bul «Serpin» jáne «Batys óńiri» baǵdarlamalarymen kelgen stýdentterge úlken múmkindikter týdyrady. Salamatty ómir saltyn ustaný baǵytynda ýnıversıtetimizdiń sport kesheninde jattyq­tyrýshy ustazdar sporttyń 9 túrinen stý­dent­terdi baýlıdy.

Jaqynda Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetiniń bazasynda «Quzyrettilik ortalyǵy» ashyldy. Ortalyq zamanaýı bilim berý tehnologııalaryn damytý boıynsha ýnıversıtet oqytýshylary úshin ádisnamalyq, psıhologııalyq, dıdaktıkalyq, ádistemelik-resýrstyq qyzmet kórsetýdi kózdeıdi. Bul tehnıkalyq baǵytta qyzmet isteıtin mamandar úshin óte mańyzdy ekeni sózsiz.

Sonymen qatar oqý jyly basynda «Tehnıka men tehnologııalardaǵy sıfrlyq ınjınırıng» pánaralyq ortalyǵy ashyldy. Atalǵan ortalyqty ashýdaǵy maqsat – zamanaýı sıfrlyq ınjınırıng tehnologııalarynyń sıfrlyq quzyrettilikterin meńgerte otyryp, tehnıkalyq bilim berý baǵdarlamalarynyń bilim alýshylarynyń pánaralyq daıarlyǵyn uıymdastyrý, ıaǵnı tájirıbeden alynǵan tereń bilimdi bir jerge toptastyra otyryp, zamanaýı ıntellektýaldyq qoldanbalyq baǵytqa jol ashý.

60 jyl ýaqyt ishinde ýnıversıtetti 27 myńnan asa túlek bitirdi, onyń ishinde 14 myńnan astam túlek táýelsizdik jyldary ınjenerlik-tehnıkalyq bilim aldy. Ýnıversıtet túlekteri daryndy ınjenerler, ǵalymdar, tabysty kásipkerler, iri kásiporyndar men uıymdardyń basshylary, memleket jáne saıası qaıratkerler retinde tanylyp, abyroıly qyzmetter atqaryp jatyr. Jyl saıyn ýnıversıtetke qabyldanatyn stýdentter sany artyp keledi. Túlekterdiń jumysqa ornalasýy 90 paıyzǵa jetti.

2022 jyldyń qazan aıynda ótken VI Orta­lyq Azııa halyqaralyq forýmynda ýnı­versıtetterdiń Eýrazııalyq reıtınginiń qory­tyn­dysy boıynsha qarqyndy damýy úshin Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıteti «Sapa juldyzy» nagradasymen marapattaldy.

Aldyńǵy býynnyń uzaq jyldar boıǵy jınaqtaǵan baı tájirıbesin jalǵastyra otyryp, ýnıversıtettiń professor-oqytýshylar quramy, stýdentter Qazaqstannyń ınno­va­sııalyq ekonomıkasy úshin joǵary bilikti kadrlardy ozyq túrde daıarlaýdyń basty mindetterin nátıjeli oryndap, elimizdiń álemdik básekede qabilettiligin arttyrýǵa úlken úles qosa beretine senimim mol.

Bolatbek ABDRASILOV,

Qaraǵandy ındýstrııalyq ýnıversıtetiniń rektory,

bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık