Eski bóget qashanǵy shydas beredi?

Shoq juldyzdaı shaǵyn aýyl­dan shamamen úsh shaqyrym jerde ornalasqan bóget eldi mekennen bıikteý, qyrat jerde. «Jaman aıtpaı, jaqsy joq» degendeı, kóne qabyrǵasy sógilip, kóktemgi mol sý eńiske ekpindeı quıylsa, alaqandaı aýyldy basyp qalmaq. Mundaı qysyltaıań, qaýipti kez buryn da oryn alǵan. Máselen, osydan alty jyl buryn Jolboldy ózeni qyzyl sýǵa meltektep tolyp, arnasynan asyp, ashýǵa býlyqqan kezde aýyldyń shetki kóshelerin sý basyp qalǵan. О́zge dúnıemen jalǵastyryp jatqan jalǵyz jol – kópir ja­bylǵan soń ózen raıynan qaıt­qansha eldi mekenge qatynas sap tyıylǵan. Turǵyndar azyq-túlikten ta­ryq­ty, aýrý-syrqaýlar ýa­qy­tynda medısınalyq kómek ala al­maı qaldy.  Aýyl turǵyny Na­talıa Grıdasova sol bir qıyn sátti ashyna otyryp baıandap ber­di. Alty jyl burynǵy qor­qynysh áli de kókireginde túınek bolyp túıilip, maza bermeı turǵandaı. Sol kezde tabıǵattyń taq­siretimen shaǵyn aýyldyń tur­ǵyndary ózderi ǵana jekpe-jekke shyqqan. Jergilikti seriktestiktiń jumysshylary qy­zyl sýdy qýatty traktorlarymen kesip ótip, egde adamdar men jas balalardy qaýipsizdeý jerge tasymaldaǵan. Endi ár kóktem jaqyndaǵan saıyn  kúnimiz ne bolar eken dep kóńilderi kúpti.

– Qorqynyshtyń bulty qa­lyń. Qyzyl sý júre bastaǵan kez­de aýyl turǵyndarynyń ish­ken asy boılaryna taramaıdy, deıdi Natalıa Grıdasova, –ózen jaǵasynda qolymyzǵa sham us­tap kezekshilikke turamyz. Bizdiń aýylda kóshedegi jaryq joq qoı. Bóget basy da tastaı qarańǵy.  Qaýip tóne qalsa, eldi qulaqtandyrý da ońaı emes.

Qaýsaǵan bóget jaıly talaı aıtylǵan. Áıtse de máse­leniń sheshiler sáti týar emes. Birneshe ret jergilikti bılik pen quzyretti organdardyń ókil­deri kelip, bógettiń jaı-kúıin teksergen. Apatty jaǵ­daıda ekendigi anyq­talǵan. Ke­shiktirmeı jóndep be­remiz degen ýáde de berilgen. Odan beri tabany kúrekteı bes jyl ótti. Tozyǵy jetken bóget jalǵyz bul emes. Máselen, Shortandy aýda­nyndaǵy Negizgi, Býrabaı aýda­nyndaǵy Vedenovskoe bógetteri de tozǵan. 2022 jyldyń kúzinde arnaıy gıdrotehnıkalyq tekserý jumystary ótkizilip, osyndaı qorytyndy jasalǵan. Bógetterdi jóndep, eldi sabasyna túsirý nege kesheýildeı beretindigi túsiniksiz.

– Ivankovka bógetiniń eskirip tozýy burynnan bastalǵanymen, 2017 jyldan beri jaǵdaıy kúrt nasharlady. Alǵashqy jyldary bógettiń boıyndaǵy oıylyp túsken jerler kóp bolmaǵanymen, sońǵy bes jylda eki jerinde tereń oıyq paıda boldy. О́tken jyly osy oıyqtardyń saldarynan elý jylǵa jaqyn qalqıyp turǵan bóget opyrylyp túser dep jora­maldap edik. Kóktemde qar bir erip, bir qatyp, ylǵaldyń deni bý bolyp ushyp ketti de qar sýy kóp jınala qoımady. Biraq jyl saıyn dál osyndaı bolady dep senýge bola ma?

Aýyl turǵyndary aýdan basshylarymen kezdesken saıyn jalpyǵa ortaq máseleni jıi-jıi kóteredi. Ýaqytynda den qoıyp jóndegende, qarajat ta kóp ketpes edi. Máselen, osydan bes jyl buryn ózen ústindegi kópirdiń jón­deýine 45 mıllıon teńge qara­jat qajet bolǵan. Ol qarjy da bólinbedi. Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, ózen ústindegi kópir tym alasa. Kóktemde seń júrgen kezde baýyryna muz keptelip qalyp, aǵyn sýdyń erkin ótýine bóget jasaıdy. Topan sý kópirdi buzyp ketýi ábden yqtımal. Jyl saıyn seń mújigennen keıin kópirdiń de tozyǵy jetken.

Bul tóńirekte saı-sala, jyra kóp. Ien daladaǵy qar sýy jylǵalarmen aǵyp kelip, Jol­boldy ózenine quıady. Qar mol túsken jyldary qyzyl sýdyń kólemi de tıisinshe arta túsedi. Aýyl turǵyny Natalıa Ýlınıchtiń aıtýyna qaraǵanda, sý qoımasy birer saǵattyń ishinde aýzy-murnynan shyǵyp, meltektep tolyp qalýy múmkin. Kerneýdi kergen zilmaýyr salmaq eń osal, urymtal tusty buzyp shyǵýy da ǵajap emes qoı.

Biz osy máseleni indetip, Bu­lan­dy aýdany ákimi appara­tynyń tótenshe jaǵdaılar jónindegi bas ınspektory Talǵat Orazbaevqa jolyqtyq. Bas ınspektordyń aıtýyna qaraǵanda, 1975 jyly salynǵan Ivankovka bógetiniń qujattamasy aýyldyq okrýg ákimdiginde 2018 jyly rásim­delgen. Sol kezdiń ózinde bóget apatty jaǵdaıda  bolsa kerek.  

– Ár jyl saıyn Esil bas­seındik ınspeksııasynyń, ob­lystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń mamandary komıssııalyq tekseristen ótkizedi. О́tken jylǵy tekserý barysynda bóget boıynan uzyndyǵy 20 santımetr bolatyn jaryq anyqtaldy. Bıylǵy kóktemgi sý tasqyny kezinde jaryq úlkeıip, birneshe jerinen qoparylyp qulady. Al bógetti qaıta jańǵyrtý týraly aıtatuǵyn bolsaq, pavlodarlyq «Bıosfera UKP» seriktestigi qujattaryn ázirleýde. Daıyn bolǵan soń sarap­tamaǵa jiberiledi. Odan soń oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqar­masyna ótinim joldanady.

Istiń kúrdelengendigi son­shalyq, aýyl turǵyndarynyń úmiti keler jyly ǵana oryndalýy múmkin. 182 adam turatyn, 74 shańyraǵy bar aýyl turǵyndaryn alańdatatyn másele jalǵyz bóget qana emestigin aıta ketelik. Aýyl turǵyndary uzaq jyldan beri aýyz sýsyz otyr. Jergilikti serik­testik otyz shaqyrym jerdegi Jýravlevka aýylynan aýyz  sý tasıdy. Onyń ózinde de aptasyna eki ret qana. Negizinde 1990 jyldardyń basynda sý mu­narasy ornatylyp, jelileri tartylǵan. Tek bir áttegen-aıy, aýyl turǵyndary qyrýar qarajat jumsalǵan osy istiń ıgiligin kóre almady. Jer astyndaǵy qubyrdy tot basyp qaldy. Endigi jerde aýyl turǵyndary bul jeliden múldem kúder úzip, bir uńǵyma qazyp berse ǵoı degen ótinishterin aıtyp otyr. 

Tún kórpesin jamylǵanda aýyl qoıý qarańǵylyq qushaǵynda qalady. Jeti qyrdyń ar jaǵynan ózge aýyldyń jaryǵy samaladaı jarqyrap kórinedi.  «Attyny kórgen jaıaýdyń aıaǵy talady» de­mekshi, kórshi aýyldyń kóshe­sinde kóp jaryq kóz qaryqtyryp tur­ǵanda, túngi aspanynan bir sáýle sebezgilemeıtin bul aýyldyń tur­ǵyndary barmaqtaryn tisteıdi. Internet pen uıaly baılanys ázirge arman ǵana. 5-9 synyptar aralyǵynda 13 oqýshy kórshiles Kapıtonovka aýylynyń negizgi mektebinde oqyp júr. Qys aılarynda qıyn-aq. Al kóktemde el qatynaıtyn jalǵyz kópirdiń jaıy anaý.

Tıisti oryndardyń shalǵaı­daǵy shaǵyn aýylǵa búıregi buryl­maı turǵany qıyn-aq.

Aqmola oblysy,

Bulandy aýdany