Mamandyqtar básekesi

Ulttyq synyptaýyshqa 840-qa jýyq jańa kásip engiziletin bolady. Bul týraly osy jyldyń tamyzynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi habarlady. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń bol­ja­myna sáıkes jaldamaly jumyskerlerge degen suranys 2023-2030 jyldary shamamen 2 mln adamdy quraıdy. Ásirese bilim berý salasynda 380 myń adam, saýda salasynda 206,9 myń adam jáne aýyl sharýa­shy­lyǵynda 175,2 myń adam sura­nysqa ıe bolmaq.

Qazaqstannyń jańa maman­dyqtar men qyzmetter atlasy qandaı mamandyqtardyń qajet ekenin, nendeı mamandyqtardyń naryqtan yǵysatynyn sarap­taǵan. Zertteý negizgi 9 sala bo­ıyn­sha qarastyrylǵan. Olar – energetıka, taý ken-metallýrgııa kesheni, munaı jáne gaz, aýyl sha­rýashylyǵy, aqparattyq teh­no­logııalar, týrızm, kólik jáne logıstıka, mashına jóndeý, qu­rylys. Elde suranysqa ıe ma­man­dyqtar memlekette júrip jat­qan damý kezeńderine baılanysty ózgerip otyrady. Qazaq­standa 2010 jyldan bastap aýyl sharýashylyǵynan 1,2 mıllıon adam ketti. Sebebi qa­lalar óse bas­tady, ózin-ózi ju­myspen qamtý qysqardy jáne saladaǵy eńbek ónimdiligi artty. Osy ýaqyt ishin­de ónerkásiptegi jumyspen qamtý kerisinshe 949 myńnan 1121 myń adamǵa deıin ósti. Qurylysta jumysshylar sany 570 myńnan 659 myńǵa deıin kóterildi.

Mamandardyń boljamynsha, 2025 jylǵa qaraı qyz­metkerlerdiń 50 paıyzy qaıta daıar­laýdan ótýge tıis. «Eń so­raqysy, mamandardyń 6 pa­ıyzy óz kásibin tolyǵymen óz­ger­týge, ıaǵnı qyzmet salasyn aýystyrýǵa májbúr bolady. Bi­lik­­tilik talaptarynyń 40 paıy­zy ózgeredi. Al eger biz ma­man­­dyq tańdap, ony ózek­ti jáne suranysqa saı ıgere al­saq, onda jańa qubylys, jańa pa­ra­dıgma paıda bolady. Bul – sheberliktiń ómir súrý uzaq­tyǵy. Sizdiń mamandyǵyńyz jo­ǵary tehnıkalyq bolsa da, siz qol­danatyn daǵdylar tez es­kiredi», degen edi Qazaq­stan­daǵy Skillbox ókili Marına Arefıeva.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek te bul máselege den qoıyp júr. Onyń aıtýynsha, elimizde 129 mamandyq joıylady. Birinshiden, býhgalterler aqyryndap kete bas­taıdy. Ekinshiden, ýchetchık pen qoımashylar ketedi. Úshinshiden, óndiriste júrgen akkýmýlıatorshylar, konsentrator jasaıtyn mamandar, kitaphanashylar qajetsiz bolady. Sebebi qazir bári avtomattandyrylǵan júıelerdi qoldanady. «Elimizde 4500 notarıýs bar desek, sonshalyqty notarıýs kerek bolmaı qalady. Qazir Ádilet mınıstrligi avto­mattandyrylǵan notarıýs júıe­sin engizip jatyr. Al onda jumys isteıtinder aldaǵy 4-5 jylda ne zańger, ne zań keńesshisi bolýy kerek», deıdi mınıstr.

Al IT salasynda jańa ma­mandyqtar basqa salalarǵa qa­raǵanda tezirek paıda bolady. Mysaly, óte jańa, biraq qazirdiń ózinde suranysqa ıe baǵyt – «bultty» ınfraqurylymdar men qyzmetterdi ornalastyrý, bas­qarý mamany. Qarjy, marketıng, densaýlyq saqtaý salasynda derekterdi taldaýshylar da su­ranysqa ıe. Sondaı-aq mashı­nalyq oqytý modelderin damyta jáne oqyta alatyn, jasandy ıntellekt negizinde algorıtmder men qosymshalar jasaı alatyn mamandar da qajet.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy 2030 jylǵa deıin býh­galterlerdi, kúzetshilerdi, fer­­merlerdi, dúken satýshy­la­ryn suranysqa ıe ma­man­dyqtardyń qataryna qosty. Bul pozısııalarda otan­das­tarymyzdyń sany kóp, biraq olardyń eńbegi osy mindetterdi almastyratyn tehnologııalardy engizýge qaraǵanda arzanyraq. Sonymen qatar ju­mys isteıtin otandastardyń zeı­net­kerlik jasqa jetýin eskersek, mundaı kadrlarǵa suranys ázirge turaqty bolyp qala beredi.

«Barlyǵy dıplom alýǵa, mamandyǵy boıynsha eki-úsh jyl jumys isteýge jáne mansap qurýǵa tyrysady. Búginde jastar bárin birden qalaıdy, mansaptyq ósý satylary josparlanbaıdy. Menińshe, ýnıversıtette uzaq ýaqyt oqyǵysy keletinderdi, sodan keıin mansap qurǵysy keletinderdi jáne kýrstardan ótip, aqsha tabýdy bastaǵysy keletinderdi ajyrata bilý kerek. Sebebi kóbine granttarǵa tek dıplom úshin oqıtyndar jáne osy mamandyq boıynsha jumys istemeıtinder túsedi. So­­­dan keıin eńbek naryǵyndaǵy pozı­­­sııalar ashyq qalady», deıdi Túlekter qaýymdastyǵynyń basshysy Ramız Ahmedov.

Tehnologııa jańa maman­dyq­tar quryp qana qoımaı, bu­ryn­nan bar mamandyqtarǵa qo­ıy­latyn talaptardy ózgertedi. Eger bes-jeti jyl buryn jumys berýshige qyz­metkerdiń salalyq mamandanýy mańyzdy bolsa, qazir kompanııa­lar birneshe fýnk­sııany oryndaıtyn ámbe­bap úmitkerlerdi izdeıdi. Eń­bek naryǵy mamandarynyń piki­rinshe, qazir «kross» uǵymy ma­ńyzdy. Bul – fýnksıonaldy damý tendensııasy bar mamandyqtan daǵdylarǵa deıin ósý. Iаǵnı óz maman­dyǵynan tys qosymsha qu­zy­retterdi damytatyn maman­dar baǵalanady degendi bil­diredi. Mysaly, IT salasyndaǵy maman­dardyń tapshylyǵyna baı­la­nysty mundaǵy jalaqy da ortasha deńgeıden joǵary. Or­ta-bekend ázirleýshiniń ortasha aılyq jalaqysy ótken jyly 1,2 mln teńgeni, senor deń­geıin ázirleýshiniń ortasha aı­lyq jalaqysy 1,4 mln teńgeni qu­raıdy. Álem ekonomısteriniń bol­­jamynsha, tórt jyldan keıin álemdegi barlyq bıznes min­det­terdiń 43 paıyzy mashınalar arqyly oryndalady. Osylaısha, mamandyqtar «maıdany» bastalady. Buǵan daıyn bolýymyz kerek.