Jasandy ıntellekt: deńgeıimiz qandaı?

«Oxford Insights» – túrli uıym men úkimetke sıfr­lyq transformasııadan týyn­daı­tyn strategııalyq, má­de­nı jáne kóshbasshylyq múm­kin­dikter týraly keńes beretin aǵyl­­­shynnyń konsaltıng kom­panııasy. Ol atalǵan ın­deksti alǵash ret 2017 jyly dú­nıejúziniń 160 memleketin qam­typ jarııalaǵan edi. Al 2022 jylǵy esepte álemniń 181 memleketi qamtylyp, te­reń zertteýge negizdelgen. In­dekske 3 negizgi komponentti quraıtyn 10 ólshem boıynsha 39 kórsetkish engizilgen. Sta­tıs­tıkalyq málimetter ma­man­dar taldaýynan ótip, jasan­dy ıntellekt salasyndaǵy álem el­deriniń kórsetkishterine 2022 jyldyń qorytyndysymen jańa reıtıng kestesi berilgen.

Indekste qarastyrylǵan úsh negizgi komponentke jeke toq­talsaq:

Úkimet qoldaýy

Úkimet etıkalyq máselelerdi (governance & ethics) retteýge nazar aýdara otyryp, AI-dy qalaı damytatyny jáne basqaratyny týraly strategııalyq qujattarda bekitilgen memlekettik kóz­qa­ra­sy bolýy kerek. Esepte ja­sandy ıntellekt pen jańa teh­no­logııalar sharttaryna be­ıim­delýdi iske asyratyn daǵ­dylar men tájirıbelerdi qosa al­ǵanda, memlekettiń qýat­ty ishki sıfrlyq áleýetiniń kór­set­kish­te­ri­ne baǵa berilgen.

Tehnologııalyq sektordyń negizi

Úkimet eldiń tehnologııalyq sektoryna jasandy ıntellekt quraldarynyń tıimdi engizilýine múddeli bolyp, olardy jetkizý tetikterin jasaqtaýy kerek. El­diń tehnologııalyq sektory ká­sipkerlikti qoldaıtyn iskerlik or­ta­men, ǵylymı-zert­teý jáne tájirıbelik-kons­trýk­­tor­­lyq shy­ǵyndardyń aǵy­ny­men qam­ta­masyz etilgen jo­ǵa­ry ın­no­vasııalyq áleýetke ıe bolý­ǵa tıis. Esepte adamı ka­pı­tal­dyń joǵary deńgeıi, atap aıt­qan­da, osy salada jumys is­teı­tin mamandardyń daǵdylary men bilim kórsetkishteri de óte ma­ńyz­dy faktorlardyń biri retinde qarastyrylady.

Derekter jáne ınfra­qu­rylym komponenti

Jasandy ıntellekt quraldary joǵary sapaly derekterdi (derekterdiń qol jetim­di­ligi) qa­jet etedi. Derekter bir­jaqty ári qate málimetterden qural­ma­ýǵa tıis (derekterdiń reprezentatıvtiligi). Sonymen qatar ındekste bul derekterdiń áleýetin jasandy ıntellekt qu­ral­darynyń paıdalanýy jáne olardy el azamattarynyń qoldanýyna usyný úshin qajetti ınfraqurylym múmkindiginiń kórsetkishteri qamtylǵan.

Indeksten kórip otyr­ǵa­­nymyzdaı, álemniń kósh­bas­shysy – AQSh. Teh­no­lo­gııalyq ýnıversıtetter sany, ǵylymı ınstıtýt­tar­dyń múm­kin­digi, mamandardyń qabi­le­ti syndy kórsetkishter bul eldi álemniń kóshbasshysyna aı­nal­dyrdy. Azııadan úsh mem­leket – Sıngapýr, Ońtústik Ko­reıa men Japonııa alǵashqy ondyqqa engen. Sıngapýr jalpy upaı sanymen ekinshi orynda turǵanymen, eki negizgi kórsetkish boıynsha AQSh-tan ozyq tur. Eýropa elderinen Ulybrıtanııa 3-orynǵa turaqtasa, Fınlıandııa – 4, Fransııa 7-oryndy ıelengen. Atap ótý kerek, Ulybrıtanııa 2017 jylǵy esepte 1-orynnan kóringen. Indekste Malaızııa – 29, Reseı 40-orynǵa turaqtasa, Túrkııa – 49, Qazaqstan – 72, Ázerbaıjan – 74, О́zbekstan 79-oryndy ıelengen. Kesteniń sońynda 180-Sırııa, 181-oryn­da Aýǵanstan ornalas­qan.

Jasandy ıntellekt keıingi 2-3 jylda «ChatGPT» syndy jańa ónimderdiń kelýimen qar­qyn­dy damyp keledi. Búginde medısınadan bastap, qaýipsizdik salasy, qyzmet kórsetý, óndiris oryndaryn avtomattandyrý, ǵarysh pen robottehnıka sekildi ekonomıkanyń san salasynda jasandy ıntellekt múmkindikteri barynsha tıimdi qoldanylady. Bir ǵana mysal, kúrdeli me­dısınalyq operasııalardy ja­sandy ıntellekt múm­kin­di­gimen jabdyqtalǵan teh­no­lo­gııanyń kómegimen sátti iske asyrý baǵytynda adamzat bala­sy­nyń jetken jetistikteri orasan zor. Álem memleketteri ja­sandy ıntellektiń bul múm­­kindikterin memlekettik qyz­met kórsetý salasynda ba­­ryn­sha qoldanysqa engizý múm­­ki­n­dikterin qarastyrǵan. Al teh­no­logııasy ozyq elder ja­sandy ıntellekt ónimderin, ar­naıy baǵdarlamalaryn, qosym­sha­laryn óndirýden básekege túsip keledi.

Qundy statıstıkalyq máli­met­terge toly ındeks sheshim qa­­­­byldaýshy azamattarǵa, ǵa­lymdar men osy salaǵa qy­zy­ǵý­shy ma­man­dar­ǵa kómekshi qural bola alady.

 

Baýyrjan SERIKBAEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy