Jylý jelileriniń 80-90 paıyzy tozǵan Rýdnyı, Arqalyq qalalarynda bıyl jerasty qubyrlaryn jańartý jumystary qarqyndy júrdi. Ala jazdaı atqarylǵan aýqymdy jumystyń nátıjesinde 18 shaqyrymnan asa jylý qubyry jańartylyp, shaǵyn shaharlardaǵy áleýmettik nysandar men turǵyn úıdiń bári kún sýytpaı ortalyq jylý jelisine qosyldy.
Rýdnyı turǵyndaryna ótken qys ońaı soqqan joq. Saqyldaǵan sary aıazda ábden tozyp bitken jylý qubyrlarynyń bir jerin jamasa, ekinshi jerinen jaryla bergen soń, qala ákimdigi tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa májbúr bolǵan. Qystyń qyraýynda qysyltaıań jaǵdaıda qalǵan qalaǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi arnaıy keldi. Qubyr jóndeý jumystarymen tanysyp, jergilikti turǵyndarmen kezdesken Prezıdent: «Qalanyń jylý jelileri 70-80 paıyzǵa, keıbir tustarda 90 paıyzǵa deıin tozǵan. Úkimetke kelesi qysqa deıin aýqymdy jóndeý jumystaryn júrgizýdi tapsyrdym», degen edi.
Rýdnyıǵa, onymen irgeles jatqan Qashar, Jelezorýdnyı eldi mekenderine jylý taratatyn jeliniń jalpy uzyndyǵy 182 shaqyrymnan asady. Kóp uzamaı memleket bıýdjetinen 8 mlrd teńge qarjy bólinip, qar erip, toń jibisimen birden birneshe kósheniń magıstraldy jylý qubyryn jańartý jumystary bastalyp ketti. Nátıjesinde, bıyl jazdaı uzyndyǵy 11 shaqyrym bolatyn jylý qubyry jańartyldy.
– Osylaısha, tozyǵy jetip turǵan magıstraldy jelilerdiń úlesin 40 paıyzǵa deıin azaıttyq. Biz bir qubyrdyń ornyna ekinshi qubyrdy qoıyp, jaı ǵana kúrdeli jóndeý jasap jatqan joqpyz. Jylý jelilerin túbegeıli jańǵyrtý jumystary júrip jatyr. Aldymen qubyrdyń astyndaǵy beton tósenishterdi aýystyrdyq. Onyń ústine jylý, sý ótkizbeıtin penopolıýretandy materıalmen qaptalǵan qubyrlardy tósedik. Mundaı qubyrlardyń jylý jetkizý sapasy joǵary bolady. Jylýdy joǵaltpaıdy jáne jalańash metall qubyr sııaqty shirip ketpeıdi, – deıdi «Rýdnyı jylý jelileri» JShS-nyń dırektory Oleg Ábilqaıyrov.
Rýdnyıdaǵy áleýmettik nysandar men turǵyn úılerge qazannyń besinen bastap jylý berile bastady. O.Ábilqaıyrovtyń aıtýynsha, kelesi jyly magıstraldy qubyrlarmen qatar, tikeleı turǵyn úılerge jylý aparatyn saǵalyq qubyrlardy jóndeý jumystary bastalady.
– Bıyl negizgi kúsh magıstraldy qubyrlardy jańartýǵa jumsaldy. Magıstral men turǵyn úılerdiń, áleýmettik nysandardyń arasyn jalǵaıtyn qubyr saǵalary da ábden tozyp tur. Qazan aıynyń basynda jylý jiberý kezinde birneshe jerinen jaryldy. Ony der kezinde bútindep qoıdyq. Biraq aldaǵy qysta osy oramishilik qubyrlar jıi jarylýy múmkin. Bıylsha olardy jedel jóndep, qystan amaldap shyǵamyz, – dedi Rýdnyı jylý jelileriniń basshysy.
Buǵan deıin qys boıy qymbat otyn – mazýt jaǵyp kelgen Arqalyq qalasynda taıaýda kómirmen janatyn jańa jylý qazandyǵy iske qosyldy. Shalǵaı shahardaǵy jylý jelisiniń jalpy uzyndyǵy 35 shaqyrymǵa jýyqtap qalady. Sonyń 85-90 paıyzynyń tozyǵy jetip turǵan. Qalalyq qurylys jáne sáýlet bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy О́mirjan Ábdibekovtiń aıtýynsha, tozǵan jelini úsh jyl ishinde jańartyp shyǵý úshin memleket qazynasynan 12 mlrd teńge bólingen. Bıyl 3,2 mlrd teńge qarjyǵa eski qubyrdyń 7 shaqyrymy jańartylypty. Qaladaǵy 50-den asa turǵyn úı, ózge de áleýmettik jáne kásipkerlik nysandar osy jańa qubyrǵa qosylǵan. Mamandar bıyl tóselgen qubyrlardyń sapasy óte joǵary dep otyr. Qubyrdan aǵatyn ystyq sýdyń temperatýrasyn arnaıy qurylǵy baqylap otyrady. Jalpy, Arqalyq qalasyndaǵy jylý qubyrlarynyń deni jer ústimen ótedi. Mamandardyń aıtýynsha, bul – jóndeýge qolaıly, jeńil ári arzan. Munyń syrtynda qubyrdyń boıymen arnaıy belgi beretin symdar tartylǵan. Qubyr jarylǵan jaǵdaıda apat ornyn osy symdardyń kómegimen jyldam anyqtaýǵa múmkindik bar.
Búginde osydan úsh jyl buryn salynǵan kómirmen janatyn jylý energetıkalyq ortalyǵynyń kem-ketik tustaryn durystaý jumystary aıaqtalyp qalǵan. Taıaýda eki bý qazandyǵy iske qosyldy.
Qalalyq jylý energetıkalyq ortalyǵynyń óndiris basshysy Áskerbek Álmaǵambetovtiń aıtýynsha, aldaǵy qystan qysylmaı shyǵý úshin Arqalyqqa 48 myń tonna kómir qajet. Qazir qorda 10 myń tonna otyn bar. Qalǵan kómir kelisimshartta belgilengen kezeńge saı, Shubarkólden temirjol arqyly jetkizilip jatyr. Al qandaı da bir oqys jaǵdaı bola qalsa, oǵan arnaıy 4,5 myń tonna mazýt saqtaýly tur.
Qostanaı oblysy