Sanaly ǵumyryn qazaq fotojýrnalıstıkasynyń óristeýine arnaǵan Saılaý Pernebaevtyń esimi óz zamandastarynyń bútin bir shejiresin jasaǵan aıtýly sheber retinde atalatyny anyq. Qas-qaǵym sátti máńgilik tarıhqa aınaldyrǵan maıtalman mamannyń ómirge kelgenine bıyl 85 jyl tolyp otyr. Jýyrda fotogerdiń «Aq pen qara» dep atalǵan sırek sýretter men ol jaıynda jazylǵan estelikter toptastyrylǵan jınaǵy jaryq kórdi. Áke murasyn jurtshylyqqa jetkizip, jınaqtyń shyǵýyna muryndyq bolǵan uly Erbol Saılaýulyn jáne atalmysh eńbekti qurastyrǵan shákirti, belgili fotojýrnalıst Asylhan Ábdiraıymulyn áńgimege tartqan edik.
– Ereke, qarap otyrsaq, Saılaý aǵanyń obektıvine ilinbegen taqyryp kemde-kem. Búginde qoldaryńyzda qanshadaı sýreti saqtaýly?
– О́z isin qulaı súıip, oǵan bar bolmysymen, tutas jan dúnıesimen berilgen bir adam bolsa ol, shúbásiz – meniń ákem shyǵar. Jarty ǵasyrǵa jýyqtaıtyn onyń shyǵarmashylyǵy halqymyzdyń mádenı-rýhanı ómiriniń tutas bir kezeńin búginge jetkizgen tarıhı sýretterden turady. Naqtyraq aıtsam, onyń 500 myńǵa jýyq sýreti bizdiń qolymyzda. Barlyq negatıvterin jınaqtaǵanda 18 qorap shyqty. Olardy sıfrly formatqa kóshirip, shetinen júıelep, rettep kele jatyrmyz. Degenmen saralaı kele, ýaqyt talabyna, búgingi kúnniń mańyzyna jaýap bere alatyn teń jartysyn jaryqqa shyǵara alsaq, úlken olja bolǵaly tur.
– Al «Aq pen qara» albom kitabyna munyń qanshasy endi?
– Ary ketse 20-25 paıyzy ǵana qamtylǵan bolýy kerek. Munyń ózin jaryqqa shyǵarý uzaq jylǵy eńbektiń jemisi bolǵanyn aıtýǵa tıispiz. Al bárin birden jarııalaý úlken qajyr men qyrýar qarjyny qajet etedi.
– Kitapty óz qarjylaryńyzǵa shyǵardyńyzdar ǵoı? Jańa aıtyp ótkenimizdeı, aǵanyń shyǵarmashylyq qorynda esh jerde kezdespeıtin tarıhı mańyzy zor jádigerler jeterlik. Solaı bola tura memleket tarapynan ıa bolmasa qoǵamdyq uıymdardan naqty qoldaý bolmady ma?
– Ázirge solaı bolyp tur. Osy jınaqty áke aldyndaǵy perzenttik paryzymyz retinde ápkem Aınur Saılaýqyzy bastap, biz qostap, óz qolymyzǵa aldyq. Munshama tarıh dalada qalmaýy kerek qoı. Bul, eń aldymen, urpaqqa, bolashaqqa qajet dúnıe. Aldaǵy ýaqytta tıisti oryndar tarapynan buǵan kóńil bólinip, qoldaý tabylyp jatsa quba-qup. Almaty, Astana qalalarynda, sondaı-aq týǵan jeriniń ortalyǵy dep Túrkistan tórinde kitaptyń tanystyrylymyn ótkizdik. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev arnaıy lebizhatyn joldap, ákemniń túsirgen sýretteri el tarıhynan oıyp oryn alatyn mańyzdy mura ekenin tilge tıek etti. Basqa da zııaly qaýym ókilderi izgi nıetterin arnap, yqylastaryn bildirip jatyr. Bul da bolsa ákemniń eńbegine, shyǵarmashylyǵyna jasalǵan qurmet dep esepteımin. Osy rette ustaz aldyndaǵy amanatqa adaldyq tanytyp, kitapty qurastyrýǵa bizge kómek kórsetken Asylhan Ábdiraıymulyna erekshe alǵys aıtqymyz keledi.
– Asylhan Ábdiraıymuly, kitap nelikten «Aq pen qara» dep ataldy?
– Kitaptyń taqyrybyn qoıarda Aınur Saılaýqyzy ekeýmiz uzaq oılandyq, aǵanyń kózin kórgen zamandastarymen aqyldastyq. Bári ol kisini tosynnan túsirýdiń sheberi dep tanıdy. Saılaý aǵanyń «aq pen qara sýrettiń ǵumyry uzaq bolady» dep aıtqan sózi bar. Kenet osy bir oı kitaptyń taqyrybyna suranyp-aq turǵanyn ańǵardyq. Ol qazaqtyń nebir marqasqa azamattarymen qatar júrip, ómir tynysyn, eńbektegi eleýli jyldaryn tarıhqa taspalady. Solardyń ishinde Sherhan Murtazamen rýhanı dostyǵy erekshe bolypty. Sheraǵań ol kisige «meni anaý aq pen qarańa túsirshi, adamnyń bolmysyn naqty ashatyn, dál kórsetetin osy sýret» dep aıtqany bar. Aq pen qarada ómirdiń fılosofııasy jatyr. Kún men tún, bar men joq, jaqsy men jaman, bir sózben aıtqanda ómirdiń ózi. Sýret tilinde «aq pen qara gamma aldaýǵa múmkindik bermeıdi» degen de paıym bar. Al túrli tústi sýretter ýaqyt óte úgitilip, tek qaǵaz ǵana qalady. Kitapqa engen týyndylar da, kórmege qoıylǵan 74 sýret te ómirdiń ár sátin aq pen qara arqyly kórsetken qundy dúnıeler. Aǵamyzdyń tvorchestvoǵa tııanaqtylyǵy sol, árbir túsirgen sýretiniń kúni men jylyn, tipti saǵatyna deıin jazyp otyrǵan. Bul bizge kitapty baspaǵa daıyndaǵanda úlken kómek boldy.
– Ustazyńyz Saılaý Pernebaevtyń murasy qaıtalanbaıtyn obrazdarǵa toly qundy dúnıeler ekenin qaıtalaýdan jalyqpaımyz. Oıǵa shomyp otyrǵan jas Muqaǵalı, Farıza qaryndasyna áldeneni tebirene jetkizgen Ábdilda, mahabbat jyrshysy Ázilhannyń jan-jarymen syrlasyp otyrǵan sáti, taǵy sol sııaqty birinen-biri ótetin tarıhı sýretterdiń árbiri jeke áńgimege suranyp-aq tur...
– Saılaý Pernebaevqa taǵdyrdyń ózi tartý etken ǵajaıyp syı bolar, ol qazaq ádebıetiniń altyn dáýiri atanǵan shýaqty kezeńde rýhanııatymyzdyń kil myqtylarynyń ortasynda ǵumyr keshti. Ádebıet pen ónerde onyń obektıvine ilinbegen tulǵa joq. Kenen Ázirbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Rasýl Ǵamzatov, Shyńǵys Aıtmatov, Ábdildá Tájibaev, Ábý Sársenbaev, Juban Moldaǵalıev, Kemel Toqaev, Ánýar Álimjanov, Ǵafý Qaıyrbekov, Qaltaı Muhamedjanov, Beısenbaı Kenjebaev, Nemat Kelimbetov, Muqaǵalı Maqataev, Asqar Súleımenov, Oralhan Bókeı sııaqty aqyn-jazýshylar, Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Qasym Qaısenov syndy batyrlar, óner qaıratkerleri Nurǵısa Tilendıev, Káýken Kenjetaev, Ilııa Jaqanov, Raıymbek Seıitmetov sondaı-aq, Halıfa Altaı, Asanbaı Asqarov, Mustafa О́ztúrik, taǵy basqa júzdegen tarıhı talant onyń keıipkerine aınaldy. Olardyń ózara áńgime dúken quryp otyrǵan sátteri, rııasyz kúlkisi, qalyń oıǵa berilgen kezderi san qyrynan kórinis tabady. Bul kadrlardyń kópshiligi tosynnan túsirilgen. Saılaý aǵa olardyń kóbimen rýhanı syrlas, pikirles dos boldy. Eń ǵajaby, osy aıtylǵan tulǵalardyń keıbiriniń tutas shyǵarmashylyq jolyn aıshyqtaıtyn, jeke albomyn jasaqtaýǵa bolatyn biregeı sýretter Saılaý Pernebaevtyń jeke qorynda saqtalǵan. Bıliktegi tıisti vedomstvolar laıyqty mán berer bolsa, aǵanyń qoltańbasynda baǵa jetpes mol qazyna jatyr. Máselen, bir ǵana aıtys óneriniń ózin 32 jyl túsirgen. Iаǵnı ol kisiniń qorynda aıtystyń shırek ǵasyrlyq tarıhy bar. Saılaý aǵa ótkir minezdi, óz isin jan-tánimen súıgen adam. Sheraǵań bastaǵan qalamgerler ony «aıtqyshtyǵy» úshin jaqsy kóretin. Ult taǵdyryna qatysty kez kelgen máseleniń bel ortasynan tabylyp, azamattyq únin, kózqarasyn jetkizip júretin.
– Erbol Saılaýuly, ákeńizdiń ómir ótkelderine bir sát kóz júgirtsek...
– Ákem o basta Leńgirde shahtada jumys istegen. Lenıngradtan kelgen bir ınjener onyń vınetka jasap júrgenin kórip, seniń ornyń bul jer emes, úlken armanǵa qulash serme dep baǵyt-baǵdar beripti. Álgi kisiniń sózi áser etip, ol Almatydaǵy tehnıkýmǵa kınomehanıktiń oqýyna túsken. 1958 jyly oqýyn aıaqtap, Qaskeleńde kınomehanık bop jumysqa kirgen. 1961 jyly Qaskeleń aýdandyq gazetinde fototilshi bola júrip, «Mádenıet jáne turmys», «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan», «Qazaqstan áıelderi» syndy birqatar basylymdarǵa da ózi túsirgen sýretterdi joldap otyrǵan. Bir joly onyń jumystary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin basqarǵan Keńesbaı Úsebaevtyń nazaryna ilikken. Jabyq konkýrs jarııalanyp, birneshe myqty fotogerdiń ishinen ákem 1967 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń shtattaǵy fototilshisi bolyp eńbekke aralasqan. Sol Keńesbaı Úsebaev atamyz ákeme úlken ortada ózin qalaı ustaý qajettigin, kásibı sheberlik, shyǵarmashylyq erkindik, jalpy jan-jaqty myqty maman bolyp mashyqtanýdyń barlyq joldaryn úıretken. Ákem 1981 jylǵa deıin sonda jumys istedi. Sondyqtan ákemiz ol kisini ustazym dep esepteıtin. Osynaý ǵasyrlyq tarıhy bar abyz basylymnyń bizdiń otbasymyz úshin orny bólek. Nege deseńiz, ákem men anamdy osy basylym tabystyrǵan. Anam da osy gazette korrektorlyq qyzmet atqarǵan. Ákem eńbek jolynda elimizdiń bar ólkesin aralap, áıgili adamdardy, tarıhı oqıǵalardy, tabıǵat sulýlyǵyn, nebir ǵajap kórinisterdi fotoǵa túsirdi.
– Iá, Saılaý Pernebaev túsirgen sýretter «Egemenniń» de tarıhynan erekshe oryn alatyny sózsiz. Aǵamyz 1981 jyly óziniń jemisti jumysyn «Qazaq ádebıeti» gazetinde jalǵastyryp, alǵash fotolaboratorııa ashqanyn bilemiz.
– «Qazaq ádebıeti» ákemniń shyǵarmashylyq qyryn odan ári ushtady. Qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerlerimen qanattasa júrip, ádebıet maıtalmandarynyń shejiresin jasady. О́ziniń bar túsirgen týyndylaryn, qajetti quraldaryn, jumysyna kerekti dúnıelerdiń bárin sol ózi negizin qalaǵan fotolaboratorııaǵa jınap otyrdy. Bul eńbektiń bárin ol qazaq ádebıetiniń keleshegi, bolashaqtyń qamy úshin jasady. Osy tusta ákemniń shyǵarmashylyq kóńil-kúıine, tutas ómirine keri áser etken keleńsiz oqıǵany da aıta ketkenim jón shyǵar. 1995 jyly ákem Semeı óńirine Qaıyrbek Asanovpen birge Abaı Qunanbaıulynyń 150 jyldyǵyna issaparǵa ketken ýaqytynda, Jazýshylar odaǵy hatshysynyń sheshimimen fotolaboratorııany kereksiz dep taýyp, jappaq bolǵan. Keıinnen ákem joǵaryǵa hat jazyp, zııaly qaýym aralasyp bul sheshimge toqtaý qoıylǵan. Alaıda araǵa 9 jyl salyp, 2004 jyly odaqtaǵylar 33-bólmeni báribir jaýyp tyndy. Ondaǵy qundy muralardy dalaǵa shyǵaryp tastaǵanda, birazy joǵalǵan. Olardyń mundaı sheshimge kelýine ne túrtki bolǵany biz úshin áli kúnge deıin jumbaq. Osy oqıǵa ákemniń densaýlyǵyna da qatty áser etti. О́ıtkeni ondaǵy árbir zattyń, árbir plenkanyń ákem úshin orny bólek edi. Osylaısha 18 qorap sýretti qushaqtap úıimizge alyp keldik. Sodan beri halqymyz úshin tarıhı mańyzy zor fotosýretter shańyraǵymyzdyń bir bólmesinde saqtaýly tur.
– Kásibı maman Saılaý Pernebaev otbasynda qandaı áke boldy?
– Men úıdegi alty balanyń kenjesimin. Ákemiz únemi issaparda júretin, kóbine anamyzdyń tárbıesinde boldyq. Ol kisiniń qandaı áke bolǵanyn men bir ǵana mysalmen aıtyp óteıin. Altaýmyzdy da qaladaǵy jalǵyz qazaq mektebine berdi. Jáne muny maqsatty túrde istedi. Urpaǵynan ulaǵat kútpeıtin áke joq shyǵar. Bizdi únemi adaldyqqa, tazalyqqa, týǵan halqymyzdy súıýge baýlyp otyratyn.
– Ákeńizdiń tarıhı murasyn urpaqqa jetkizýde taǵy qandaı josparlaryńyz bar?
– Asylhan aǵamyzdyń usynysymen keler jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ákemniń sýret kórmesin ótkizsek degen oıymyz bar. Joǵaryda aıtyp ótken, qazaq ádebıetiniń altyn dáýirin jasaǵan klassıkterimizdiń sırek sýretterin sol kórmede qamtýdy josparlap otyrmyz.Sondaı-aq osy mereıtoılyq jyl ishinde atqarylǵan jumystardy kásibı mamandardyń, ǵalymdardyń qatysýymen ótetin ǵylymı-tanymdyq konferensııamen qorytyndylamaqpyz. Jańa jylda jas fotogerlerdiń arasynda baıqaý jarııalap, ákemiz sııaqty myqty mamandardyń izin jalǵastyratyn óskeleń urpaqty qanattandyrsaq deımiz. Al ár sýrettiń tarıhyn zertteý, áke murasyn zerdeleý isi úzdiksiz jalǵasa bermek.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»