Osy saýalǵa jaýap tabý qıyn bolyp tur. Sala mamandary bilikti kadrdyń azdyǵyn alǵa tartsa, qarapaıym halyq ustazdardyń deńgeıine kúmánmen qaraıdy. Já, jańa óńir, jumys ońalady deımiz-aý, áıtkenmen jemqorlyqtyń ordasyna aınalǵan salanyń el ishinde qadiri ketip barady. Máselen, oblystaǵy mektepterdiń deni zaman talabyna saı emes. Tipti ınternetsiz otyrǵan aýyldar da bar.
Sala mamandary «óńirdegi bilim berý mekemeleriniń 82,9 paıyzy aýylda ornalasqandyqtan bilim deńgeıi tómen bolyp otyr» degen ýáj aıtady. Jalpy, óńirde 339 bilim berý mekemesi bar. Onyń 281-i eldi mekenderde ornalasqan, tipti arasynda 150 shaǵyn jınaqty mektep te bar. Oblys boıynsha bilim sapasy 64,6 paıyzdy quraıdy. Al qala mektepterindegi bilim kórsetkishi – 65,2, aýylda – 63,7 paıyz, aıyrmashylyq bar bolǵany 1,5 paıyz. Onyń ústine qalada bar-joǵy 58 bilim shańyraǵy bar.
Osyǵan qarap-aq, qaıta aýyldyń oqýshylary aqyldyraq pa degen oıǵa kelesiz. Demek aıtylǵan ýáj orynsyz ekenin ańdaýǵa bolady. Byltyrǵy oqý jylynda UBT tapsyrǵan 242 «Altyn belgi» ıegeriniń 81-i nebári 63-100 ball aralyǵynda jınap, óz bilimin dáleldeı almaǵan. Odan bólek oblysta 26 kolledj jumys isteıdi. Onyń 21-i – memlekettik, 5-eýi – jekemenshik. Atalǵan oqý oryndarynda 15 myńǵa jýyq stýdent oqıdy. Biraq sol oqý ornyn támamdap, dıplom alyp shyqqan mamandardyń biliktiligi kóńil kónshitpeıdi. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasyndaǵy mamandardy daıarlaý sapasynyń tómendigi men zamanaýı óndiristik talaptardyń sáıkes kelmeýi jıi aıtylady. Oǵan qosa, sol uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń álsizdigin eskergen jón.
Al endi kadr máselesine keletin bolsaq, óńirde pedagog qyzmetkerlerdiń sany – 15 691. Joǵary sanatty ustazdar sany – 537, birinshi sanatty muǵalim – 906, pedagog-sarapshy – 3 327, pedagog-zertteýshi – 2 309, sheber ustaz – 63. Pedagogterdiń jalpy sanyndaǵy joǵary, birinshi sanatty jáne pedagog-sarapshy, pedagog-zertteýshi, sheber-pedagog sanattary bar mamandardyń úlesi – 45,5 paıyz. Bul da oılanatyn másele. Oqý jylynyń basynda 157 pedagog qajetiligi aıtylǵan. Ásirese shalǵaı aýdan-aýyldarda maman tapshylyǵy údep tur. Matematıka, orys tili, aǵylshyn, hımııa, fızıka sekildi qıyn pánderden sapaly bilim beretin kadrdyń joqtyǵy buryndary da jazylǵan edi. Osy túıtkildi sheshý úshin 2017 jyldan bastap pedagogıkalyq mamandyqtarǵa 552 grant bólingen. Biraq másele áli de sıyrquıymyshaqtanyp keledi. Oǵan sebep, jas mamandardyń alys aýylǵa barýǵa nıeti joq. Onyń ústine qajetti mamandar sol aýyldyń ózinen tańdalmaıdy.
Endi ınternet máselesine úńilsek. Jetisýda ınternet jyldamdyǵy 4 Mbıt/sek-ten 8 Mbıt/sek-ke deıin tartatyn bilim oshaqtary bar. Osy sátte meniń telefonymdaǵy «Tele2» operatorynda ınternet jyldamdyǵy 20,7 Mbıt/sek-ti kórsetip tur. Onyń ózi Kundelik.kz-ke sál bógelip kiredi. Demek Jetisý óńirindegi shalǵaı aýyldardyń jaıy tipti qıyn. Bizge habarlasqan muǵalimder mekteptegi Wi-Fi roýterge «Wi-Fi sıgnalyn kúsheıtýshi jabdyq» jalǵap, tipti uıaly telefonmen bir-birine taratyp jan baǵatynyn jetkizdi.
– Alakól aýdanyna qarasty Qońyr orta mektebinde ınternet jelisi álsiz. Biz mektepte «Repıtor» sıgnal kúsheıtýshi jabdyǵyn ornattyq. Internet smartfondar arqyly taratylady. Aýylda ınternet antennasy ornatylǵan, biraq jaqyn mańaıda ornalasqan úılerde ınternet jelisi jaqsy, al alystap ketse N, N+ ustap turady. Muǵalimderdiń jumysy ınternet arqyly isteletindikten, olarǵa óte qıyn, – deıdi mektep dırektorynyń mindetin atqarýshy Arsen Omarov.
Osy rette biz biraz mektepke habarlasqan edik. Kóp muǵalim jumysymyzǵa kedergi keledi dep at-tonyn ala qashty. Onysy túsinikti, ashyp aıtsa, bilim basqarmasy mektep dırektorynyń «qulaǵyn buraýy» múmkin.
Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Marat Súleımenov jańa oqý jyly bastalmaı turyp óz baıandamasynda bylaı degen edi: «Aýyldyq jerlerdegi mektep ǵımarattarynyń materıaldyq ınfraqurylymy qalalyq bilim alýshylarmen salystyrǵanda aýyldaǵy bilim alýshylardyń múmkindikterin aıtarlyqtaı shekteıdi. Barlyq mektep ınternet jelisine 100 paıyz qosylǵan. 221 mektep (65 paıyz) 50 Mbıt/sek-ten 100 Mbıt/sek-ke deıingi joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtamasyz etilgen. 10 Mbıt/sek-ten 40 Mbıt/sek-ke deıingi jyldamdaqty ınternet 91 mektepte (27 paıyz) qoljetimdi jáne 4 Mbıt/sek-ten 8 Mbıt/sek-ke deıingi jyldamdyq 27 mektepte (8 paıyz) ustap tur. 27 aýyldyq mektepte (9 435 oqýshy) ınternet jelisiniń jyldamdyǵy 8 MBıt/sek-ke teń. Keń jolaqty ınternettiń bolmaýy aýyl mektepterindegi bilim alýshylardyń sıfrlyq bilim berý resýrstaryna qoljetimdiligin shekteıdi», degen edi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev respýblıkalyq pedagogter sezinde «Aýyl mektepterin jyldamdyǵy joǵary ınternetpen qamtamasyz etý – Sıfrlyq damý mınıstrligine de, oblys ákimderine de júkteletin jaýapkershilik. Alty aıdan keıin berilgen tapsyrmanyń oryndalýyn tekseremin», degen edi. Internetsiz mektepter tiziminde Jetisý óńirinde jıyrmadan astam bilim mekemesi bar. Bul jerde aıtylǵan esepterdiń kóbi tekserýdi qajet etedi. Sebebi mundaı az jyldamdyqpen ınternetke kirip otyrǵan mektepterdiń sany odan da kóp bolýy múmkin. Sebebi Jetisýda aýdan ortalyǵynan shalǵaı ornalasqan aýyldar óte kóp. Byltyr Kókjar aýylynyń muǵalimderi kórshi aýylǵa baryp ınternet torıtynyn aıtqan edi. Al mektebi baıaǵy toqal tamdar sekildi.
Bilim basqarmasynyń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, mekteptegi jelini qamtý aımaǵyn jaqsartý úshin búkil ǵımaratta jergilikti jelini júrgizý kerek. Optıkalyq talshyq nemese radıorele tehnologııasy boıynsha ınternet jelisine qosý qajet. Aldyn ala esepteýler boıynsha jergilikti jelini júrgizý quny 278 mln teńgeni quraıdy. Bul oblys úshin kóp aqsha emes. Tek naqty jumystardyń júrgizilmegenin bildiredi.
Endi bilim salasyndaǵy jemqorlyq máselesine úńileıikshi. Keıingi jyldary óńirlik bilim mekemelerinde aqsha jymqyrý, para alý, oqýshylardyń óz-ózine qol jumsaý faktisi, muǵalimderdi balaǵattaý sekildi oǵash oqıǵalar jıi kezdesedi. Bul osy salada rýhanı jumystardyń kemshin júrýiniń saldarynan bolýy múmkin. Qazir osy baǵytta oblysta júıeli jumystar júrip jatyr. Degenmen jaǵymsyz jaıttar azaıar emes.
Kúdikti tulǵalar 2020 jyldan 2023 jylǵa deıingi kezeńde bilim berý salasynda shyn máninde, jumys istemeıtin tulǵalarǵa jalaqy tóleý jáne mektep qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý arqyly 4,6 mlrd teńge jymqyrǵan. Qylmystyq is boıynsha 23 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan, onyń ishinde 9-y sottyń sanksııasymen qamaýda otyr. Buǵan qosa jaýapqa tartylǵan adamdardyń 21-i – Taldyqorǵan qalasy bilim bóliminiń, al 14-i – orta mekteptiń býhgalterleri.
Búginde Jetisý oblysynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmeti óńir prokýratýrasymen birge Taldyqorǵan qalalyq bilim bóliminiń býhgalterlerine qatysty bıýdjet qarajatyn júıeli negizde asa iri mólsherde jymqyrý faktisi boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserýdi jalǵastyryp jatyr. Zalaldy óteý maqsatynda sottyń sanksııasymen 31 jyljymaıtyn múlik nysany, 14 avtomashına, zergerlik buıymdar men aqshalaı qarajat tárkilengen. Sondaı-aq kúdikti tulǵalar 3 mlrd teńgeden astam somany ótep bermek.
«Qazirgi ýaqytta sotqa deıingi tergeý aıaqtalýǵa jaqyn. Qylmystyq-prosestik kodekstiń 201-babyna sáıkes ózge aqparat jarııa etýge jatpaıdy. Konstıtýsııanyń 77-baby 3-tarmaǵynyń 1-tarmaqshasyna jáne Qylmystyq-prosestik kodekstiń 19-baby 1-bóligine sáıkes qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaýdaǵy kinási sottyń zańdy kúshine engen úkimimen belgilengenge deıin árbir adam kinásiz dep esepteledi», deıdi iske jaýapty mamandar.
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, mektepte oqýshylardy tegin tamaqtandyrý máselesi. Jetisýda 60-tan astam mektepte ashana joq, 45 mektepte tamaq syrttan tasymaldanady. 17 mektepte shaǵyn býfet qana ornalasqan. Ashanaǵa jaýapty jeke kásipkerler balalarǵa bólingen qarjynyń azdyǵyn aıtyp júr. Oqýshylar jaqsy tamaqtaný úshin memleket ár balaǵa bólingen qarjyny naryqqa saı esepteýi shart.
Jalpy, Jetisýda mektepterdiń deni zaman talabyna saı emes, tipti qaýsap tur dese de bolady. Máselen, Panfılov aýdanyndaǵy 45 mekteptiń 15-ine kúrdeli jóndeý qajet. Arasynda jarty ǵasyrlyq bilim shańyraqtary da bar. Aýdan ákimi Marat Saǵymbektiń aıtýynsha, shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵdaıy nashar. Tipti Suptaı aýylynda balalar burynǵy balabaqshanyń ǵımaratynda oqıdy. Munda tamaqtanatyn ashana men sport zalyn qospaǵanda, qosymsha sabaq beretin synyptar da joq.
– Sadyr aýylyndaǵy jaǵdaı da máz emes. Aýdanǵa ákim bolyp kelgenime bir jyl tórt aı boldy. Osy aralyqta úsh mektepti paıdalanýǵa berdik. Bul – maqtanýǵa turatyn kórsetkish. Bireýi shekaralas aımaqta ornalasqan Basqynshy aýylyndaǵy mektep, ekinshisi Qońyróleń aýyldyq okrýgine qatysty Bóribaı bı aýylyndaǵy mektep. Sol aýyldaǵy bilim ordasy Álıhan Bókeıhannyń atynda. 1936 jyly salynǵan. Bir jyldyń ishinde mektep turǵyzylyp, paıdalanýǵa berildi. Úshinshisi – belgili sýretshi Ábilhan Qasteev atamyzdyń kindik qany tamǵan Shejin aýylynda salyndy. Buǵan deıingisi ótken ǵasyrdyń 50-jyldary paıdalanýǵa berilgen. Jaǵdaıy múldem nashar bolatyn. Túgel súrip tastap, jańadan saldyq, – deıdi M.Saǵymbek.
Mysaly, Almaly aýyldyq okrýgi Altyúı aýylyndaǵy Ábilhan Qasteev atyndaǵy mektep 1971 jyldan beri jumys istep keledi. Al Jambyl atyndaǵy mekteptiń syıymdylyǵy myń balaǵa arnalǵan, biraq onda 2 myń oqýshy oqıdy. Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy mekteptiń de jaǵdaıy máz emes. Osyndaı jaǵdaı Kerbulaq, Eskeldi, Aqsý, Sarqan óńirlerinde de kezdesedi.
Jetisýda bilim salasyna úlken reforma kerek ekenin kórsetedi. Ári únemi qadaǵalaýdy talap etedi. Biz aldaǵy ýaqytta bul taqyrypqa taǵy da aınalyp soǵamyz.
Jetisý oblysy