Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda densaýlyq saqtaý salasynda biraz reforma júrgizilgenimen, onyń jaǵdaıy áli de máz emes ekenin synaı kelip: «Búginde medısınalyq kómek memleket kepildik bergen jáne saqtandyrý paketi dep ekige bólingen. Ashyǵyn aıtsaq, mundaı júıeniń tıimdiligi tómen. Tipti saqtandyrý modeli turaqsyz ári júıesiz damýda. Bul – úlken olqylyq», degen edi.
Sodan beri bir jyldan asa ýaqyt ótse de, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Memleket basshysynyń synynan tıisti qorytyndy shyǵardy deý qıyn. О́ıtkeni naýqastardyń 2020 jyldan bastap engizilgen mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý (MÁMS) júıesine narazylyǵy basylar emes. Sebebi dimkás jandar MÁMS jarnasyn úzbeı tólep júrse de, memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdary tarapynan medısınalyq-sanıtarııalyq alǵashqy kómekti (MSAK) ýaqtyly ala almaı, jekemenshik klınıkalardyń járdemine júginýge májbúr.
«Men 2 apta boıy tıisti dárigerlerge kórine almadym. Emhanada áýeli terapevke qaralyp, analız tapsyrýymdy talap etti. Al analız tapsyrý úshin aptalap kezek kútýim kerek eken. Sol sebepti men 4 jyldaı ýaqyt ishinde birde-bir ret tegin medısınalyq kómek alǵan emespin. Sondyqtan men prokýratýraǵa aryzdanyp, emdelýge jumsaǵan shyǵynymdy qaıtaryp berýdi talap etemin», dedi bir áıel.
«Men byltyr ulymdy balalardyń oblystyq aýrýhanasynda emdettim. Ondaǵy dárigerlerge esh renishim joq. Biraq bıyl balamdy jańadan ashylǵan emhanaǵa aýystyrdy. Munda bári tym kúrdeli bolyp shyqty. Emhana meńgerýshisi: «Balańyz aýyrsa qaıteıin, ony teksertkińiz kelse, aqyly teksertýge baryńyz. Biz eshqandaı aýtoımmýndyq syrqat boıynsha tekserý júrgizbeımiz, ondaı aýrýdyń sebebin de izdemeımiz», dep bir-aq qaıyrdy. Endeshe, mundaı emhanany ne úshin ashqan?», dep shaǵyndy Petropavl qalasynyń turǵyny Anna Shýljenko.
Al Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat bıik minberlerden MÁMS júıesi densaýlyq saqtaý salasyna oń áser etkenin málimdep júr. Máselen, MÁMS engizilgen jyldary MSAK boıynsha kórsetilgen qyzmetter sany 3,2 ese ósken. Ambýlatorııalyq deńgeıde tegin dári-dármekterge qoljetimdilik te edáýir artqan. MÁMS júıesi engizilgenge deıin halyqtyń áleýmettik osal 8 toby ǵana qymbat turatyn KT jáne MRT qyzmetine qol jetkize alǵan bolsa, ótken jyly osyndaı 1,5 mıllıonǵa jýyq qyzmet kórsetilgen, ıaǵnı 7 ese artqan. PET qyzmetin kórsetý sany 2 esege jýyq ósip, 13 myńnan 21 myńǵa deıin artqan. MÁMS baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıtin medısınalyq uıymdardyń sany 2 esege kóbeıip, 2 myńǵa jýyqtaǵan. Halyqtyń medısınalyq qyzmetterge óz qaltasynan tólegen aqysynyń úlesi 2018 jylǵy 34 paıyzdan 2022 jyly 31 paıyzǵa deıin azaıǵan. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha medısınalyq-demografııalyq kórsetkishter pandemııa kezeńine deıingi nátıjelerden asyp túsken.
Densaýlyq saqtaý mınıstri keltirgen statıstıkalyq málimetter osy saladaǵy oń úrdisti aıǵaqtaıtyny daýsyz. Alaıda «bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritetini» sekildi naýqastar renishin týǵyzyp otyrǵan kemshilikterge kóz juma qaramaı, olardy boldyrmaý sharalaryn qarastyrǵan jón. Bul máselege jaqynda Parlament Májilisinde ótken «Úkimet saǵatynda» basa nazar aýdarylǵany bekerden-beker emes.
«О́ńirlerge barǵanda aýrýhanalardy aralap, saılaýshylarymyzben, sarapshylarmen, qarapaıym dárigerlermen bolǵan kezdesýlerden, júrgizgen zertteýlerimizden túıgenimiz – problemalar tolyq sheshilmegen. Medısınalyq kómektiń sapasynan buryn, biz qazirgi ýaqytta onyń qarapaıym qoljetimdiligine zərý bolyp qaldyq», dedi depýtat, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov. Onyń aıtýynsha, basty problema – MƏMS-ti qarjylandyrý júıesindegi olqylyqtar. Birinshiden, memlekettik bıýdjetten əleýmettik sanattar úshin MƏMS-ke aýdarylatyn jarna mólsheri bastapqy mólsherlemelerge qaraǵanda 3 ese azaıtylǵandyqtan, MƏMS qoryna, ıaǵnı azamattardyń emine júzdegen mlrd teńge kem túsken. Ekinshiden. koronavırýs pandemııasymen kúres kezinde bıýdjettegi qarajattyń jetkiliksizdigine baılanysty, shuǵyl sheshimder qabyldaý úshin MÁMS qoryndaǵy 700 mlrd teńgege jýyq qarajat jumsalǵan. Úshinshiden, Úkimet zeınetkerler, balalar sııaqty 15 əleýmettik sanat úshin MƏMS-ke bıýdjetten tólenetin jarnalardy qysqartyp tastaǵan. Sonyń saldarynan úsh jylda, 2024 jyldy qosa alǵanda MÁMS-ke bıýdjetten 600 mlrd-tan asa qarajat bólinbegen. Tórtinshiden, medısına qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý bıýdjet esebinen ǵana emes, MƏMS qarajaty esebinen de júzege asyrylǵan. Úkimettiń osyndaı sheshimderiniń saldarynan MƏMS qoryna keminde 1 trln teńgege jýyq qarajat túspegen. Munyń ózi densaýlyq saqtaý salasy shyǵyndarynyń aýyrtpalyǵyn qarapaıym azamattarǵa da túsirip, olardyń óz qaltasynan emdelýge jumsaıtyn qarajaty azaıýdyń ornyna keıingi 2 jylda 27,7 paıyzdan 31,1 paıyzǵa deıin ulǵaıǵan. Osylaısha, MƏMS ıdeıasynyń bedeli túsip, oǵan senbegen naýqastar ony toqtatýdy talap etip otyr. Bul rette, bizdiń oıymyzsha, Úkimet Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderinde azamattardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa óz qaltasynan tóleıtin qarajaty bir adamǵa eseptelgen barlyq shyǵynnyń orta eseppen 16,9 paıyzyn qurap otyrǵanyn, al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynymy boıynsha bul kórsetkish damýshy elder qataryndaǵy Qazaqstanda 20 paıyzdan aspaýǵa tıis ekenin udaıy nazarda ustaǵany jón.
DSM bıyl aqpan aıynan bastap barlyq medısınalyq qyzmetke «Shektik shkala» degen shekteý engizgen. Bul ərbir medısınalyq qyzmet túri boıynsha ərbir emhanaǵa naqty belgilengen kvota ispetti. Alaıda qarajattyń jetispeýine baılanysty asyǵys qabyldanǵan osy atústi sheshimniń kesirinen myńdaǵan naýqas medısınalyq kómekti ýaqtyly ala almady.
«Shektik shkala» tipti shuǵyl medısınalyq kómekke de qatysty bolyp, aýrýhanalar travmatologııaǵa jedel túsken naýqastardy da tek bekitilgen kvota sheginde alýǵa tıis boldy. Al odan kóp túsken pasıentter úshin aýrýhanalarǵa aqy tólenbeıdi. Bul degen – nonsens! Adam qolyn, ne aıaǵyn qashan syndyryp alatynyn, kimde ınfarkt bolatynyn, kim ýlanyp qalatynyn aldyn ala qalaı boljaı alady? Aýrýhanaǵa túsken naýqasqa: «Shektik shkala» aıasynda osy aıǵa bólingen aqsha taýsyldy, kelesi aıdy kútýińiz kerek» deý de – nonsens. Sonyń saldarynan halyq tarapynan shaǵym kóp túsedi. Naýqastar bir aı terapevti kútedi, keıin taǵy bir aı beıin boıynsha dərigerdi, odan keıin taǵy da terapevke jazylyp, ony taǵy da kútýge məjbúr. Sóıtip júrip, óz qaltasynan aqy tólep emdeledi. Osyǵan oraı, densaýlyq saqtaý mekemelerine óz bıýdjetiniń sheginde qarajatty derbes bólý múmkindigin berý kerek», dedi A.Aımaǵambetov.
Jýyrda Parlament Senatynyń Evgenıı Bolgert bastaǵan bir top depýtaty Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenovaǵa depýtattyq saýal joldap, DSM-niń kelesi bir aǵat qadamyn túzetýge muryndyq boldy. Naqty aıtsaq, atalǵan mınıstrlik ózi qabyldaǵan keıbir normatıvtik quqyqtyq aktilerge memlekettik satyp alý arqyly MSAK qyzmetin kórsetetin uıymǵa tirkelgen turǵyndardyń sany 10 myń adamnan kem bolmaýǵa tıistiligi týraly ózgeris engizýdi kózdeıtin buıryq jobasyn ázirlegen eken.
«10 myńnan az adamǵa qyzmet kórsetetin kóptegen jeke medısınalyq klınıkalardyń, shaǵyn otbasylyq densaýlyq ortalyqtarynyń qyzmetin toqtatý qaýpi tóngeli tur. Bul sheshim memlekettik emhanalardyń júktemesin shamadan tys kóbeıtip, olarda kezekter paıda bolýyna jáne basqa da qolaısyzdyqtar týyndaýyna ákelmeı me?», dep dabyl qaqty senatorlar.
О́z kezeginde vıse-premer Senat depýtattary kótergen máseleni «Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy, «Primary Health Care» ulttyq qaýymdastyǵy jáne MSAK kórsetýshi kásipkerlermen birge talqylaǵan soń, DSM usynǵan jańa norma aqylǵa qonymdy deńgeıge – 1,5 myń adamǵa deıin kemitilipti. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degen – osy.
Demek, DSM aldaǵy ýaqytta medısına salasynyń mańyzdy máselelerin Memleket basshysy usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sáıkes kópshilik tilegin eskere otyryp sheshse, quba-qup.