Qostanaıda keleshekte elimizde salynýy múmkin AES qurylysyna qatysty qoǵamdyq talqylaý ótti. Basqosýǵa qatysqan sarapshylar, ıadrolyq fızıka mamandary óńirdiń belsendi azamattarynyń AES jónindegi pikirin tyńdap, turǵyndardyń san saýalyna jaýap berdi. Kópshilikke jańa qýat kózin basqa emes, atomnan izdeýdiń sebebi ne? Jalpy, Qazaqstanǵa AES-tiń keregi ne, bereri ne degen máselelerdi túsindirdi.
«Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkınniń paıymynsha, elimizde atom energetıkasyn damytý – kezek kúttirmeıtin másele.
– Bizde jasyl ekonomıkaǵa ótý tujyrymdamasy jasalǵan. 60-jylǵa qaraı jasyl energetıkasyz, sonyń ishinde atom energetıkasynsyz ómir súrý qıyn bolady. Qazaqstanda atom energııasyn damytýǵa negiz bolatyn dúnıeniń bári burynnan bar. Bizde atom ónerkásibi jaqsy damyǵan. Byltyrdan beri atomnan otyn óndirip jatyrmyz. Qytaıǵa onyń úshinshi legin jónelttik. Muny ıadrolyq otyndy damytý kezeńiniń joǵarǵy deńgeıi dep ataýǵa bolady. Jalpy, energııa qory boıynsha ýrannyń úlesi bizde osydan 15 jyl buryn 46 paıyz bolatyn. Iаǵnı ýran kómir men munaıdan kóp. О́kinishke qaraı, qazir ýranymyzdyń bári shetelge ketip jatyr. Bizdiń ony ıgeretin ǵylymı-tehnıkalyq áleýetimiz de joǵary. Máselen, qazir Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ózderiniń ıadrolyq reaktorlaryn paıdalanyp otyr. Munda barlyq qaýipsizdik talaby qarastyrylǵan. Biz álem memleketteri paıdalanyp otyrǵan 13 túrli jobany qarap shyǵyp, sonyń ishinen Qazaqstanda iske asyrylýy múmkin tórteýin tańdap aldyq. Odan keıin bul joba qalaı jumys isteıdi, energııanyń quny qansha turady degen máseleni jan-jaqty zerttep, súzgiden ótkizip, qarjylyq-ekonomıkalyq modelin de jasap qoıdyq. AES qurylysyna ketetin qarjynyń jartysynan kóbi qaýipsizdik júıesin salýǵa jumsalady. Biz paıdalanatyn reaktorlarda adamnyń aralasýyn jáne syrttan qýat jetkizýdi kerek etpeıtin passıv qaýipsizdik elementteri bar. Iаǵnı qandaı da bir aqaý nemese apat bola qalǵan jaǵdaıda atalǵan júıe atomdyq reaksııanyń bárin qaýipsiz sóndire alady, – deıdi Tımýr Jantıkın.
«Qazaqstanda atom energetıkasy damý kerek pe?» degen máseleniń qyrtysyn jazyp, ashyp túsindirip bergen Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıevtiń aıtýynsha, bul tek Qazaqstan ǵana emes, búkil álem úshin óte qajet dúnıe.
– Arzan ári ekologııalyq taza energetıkany kim óndiredi – álemdi sol basqara alady. Bul salada Qazaqstannyń ortadan oıyp alatyn óz orny bolýy shart. О́ıtkeni bizde atom energetıkasyna qajet dúnıelerdiń damyp kele jatqanyna, kem degende 56 jyl boldy. Máselen, Qazaqstan qazir nege sý-sýly energetıkalyq reaktoryn tańdap tur? О́ıtkeni bul – álemdegi eń qaýipsiz atom elektr stansasy. Bizge AES keregi joq deýshiler aldymen Chernobyldaǵy, odan keıin Fýkýsımodaǵy atom elektr stansasyn alǵa tartady. Bul AES-ter bir kontýrly reaktormen jumys istedi. Al bizdiń tańdaǵanymyz – sý-sýly, ıaǵnı eki kontýrly reaktor. Álemdegi tuńǵysh sý-sýly reaktor 1957 jyly salynǵan. Búginde onyń úshinshi – 3+ býyny shyǵyp jatyr. Osy 56 jyldyń ishinde birde-bir oqys oqıǵa bolǵan emes. Sondyqtan Qazaqstan eń qaýipsiz AES-ti tańdady. 1986 jylǵy Chernobyl oqıǵasynan keıin AES-terdiń qaýipsizdigi eselenip turyp kúsheıtildi. Solardyń qatarynda sý-sýly energııalyq reaktory da bar, – deıdi Saıabek Sahıev.
AES-ke qatysty máselelerdiń mán-jaıyn túsindirý, ǵylymı-aǵartý isimen el ishin aralap, kóp jerde bolyp júrgen ıadrolyq fızıka mamanynyń aıtýyna qaraǵanda, halyqty, eń aldymen, qaýipsizdik máselesi alańdatady. «Bul túsinikti jaǵdaı. Bizde Semeı polıgony boldy ǵoı. Sondyqtan halyq arasynda radıofobııa óte kóp. Ekinshiden, jylý elektr stansalaryn basqara almaı otyryp, atom elektr stansasyn qalaı basqaraıyn dep otyrsyzdar degen suraq kóp qoıylady. Árıne, bunyń bári ózekti máseleler. Biraq onyń bárine naqty jaýap berip jatyrmyz. «Nege Balqashta salynady? Balqashtyń tereńdigi alty-aq metr, erteńgi kúni Araldyń kebin qushpaı ma?» degen saýaldar qoıylady. Balqashtyń sýyn keptirip jiberedi degen bos sóz. О́ıtkeni bizdiń AES-ke tabıǵı býlanýdyń ózinen paıda bolǵan sýdyń 0,3 paıyzy ǵana paıdalanylady. Gradın qoıǵannyń ózinde, al gradın degen ótip ketken ǵasyrdyń tehnologııasy, qazir jańa ǵasyrda ony paıdalanbaýǵa da bolady. Munyń bári ǵylymı túrde dáleldengen. Mysaly, byltyr Balqashtyń betindegi tabıǵı býlaný 18,9 tekshe km-ny qurady. Al bizdiń salǵymyz kelip jatqan eki blokti stansa jylyna shamamen 63 mln kýb sýdy qajet etedi. Bul tabıǵı býlanýdyń 0,3 paıyzy ǵana», deıdi ǵalym.
Jıyn barysynda sarapshylarǵa «AES salynǵan jaǵdaıda, elimiz tutynatyn elektr energııasyna degen suranysty tolyq óteı ala ma? Qazaqstanda qaı óńirlerde qansha AES salyný kerek? Osy jónindegi daıyn jobalar bar ma?» degen saýal qoıyldy.
Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, 2035 jyly AES salyp bitirip, eki blokti iske qosqannyń ózinde bar-joǵy 2,4 GgVatt qýat óndiriledi eken. Bul energııa Qazaqstandaǵy energııalyq suranystyń shamamen 8-10 paıyzyn ǵana óteı alady. Iаǵnı bul eki bloktiń ózi Qazaqstannyń energııa máselesin tolyq sheshe almaıdy sóz. Sondyqtan sarapshylar aldaǵy ýaqytta atom energııasy jóninde jeke baǵdarlama qabyldaý qajet degendi aıtyp otyr. «О́ıtkeni atom energetıkasy men ıadrolyq fızıkasyz adamzat ómir súre almaıdy. Oǵan meniń kúmánim joq. Myna Kúnniń ózinde ıadrolyq reaksııalar júrip jatady. Biz Kúnniń arqasynda ómir súrip jatyrmyz. Osy ǵasyr AES ǵasyry bolady. Adamzat kelesi ǵasyrda juldyzdarda júretin ıadrolyq reaksııalardy jer betinen basqarýǵa qol jetkizse, adam ıgiligine asatyn jańa qýat kózi sol bolady. AES-ti Almaty oblysy Jambyl aýdany Úlken aýylynda salý josparlanǵan. Bul da – tegin tańdaý emes. Qazirgi tańda eń birinshi kezekte ońtústik óńirlerdi energııa energııasymen qamtý ózekti bolyp tur. Buǵan deıin Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Kýrchatov qalasy men Mańǵystaý da qarastyrylǵan. О́ıtkeni ózderińiz bilesizder, Aqtaýda 1973 jyldan beri 27 jyldaı álemdegi tuńǵysh jyldam neıtrondy AES jumys istep turdy. Ol AES óz jumysyn keremet atqaryp berdi. 15-20 jylǵa jetedi dep boljanǵan edi, 27 jylǵa deıin qýat óndirdi. Biraq ol jerdegi ýran 238-negizgi elementinen plýtonı shyǵady. Al plýtonıden qarý-jaraq shyǵady. Sondyqtan adamzat qazir tek ýran 235-pen jumys istep jatyr», deıdi Saıabek Sahıev.
Iаdrolyq fızıka mamandary Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń AES salý máselesinde halyq ózi sheshim qabyldasyn degen sózin qoldaıtynyn aıtty.
– Mundaı jarııa talqylaýlar álemniń eshbir elinde bolǵan emes. Al AES qurylysyn qolǵa alý qajettigine biz maman retinde kóz jetkizip otyrmyz. Sondyqtan óńirlerdi aralap osyndaı túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Quptaýshylar da, qarsy toptar da bar. Olardy men úsh topqa bólemin. Bireý bilmestikten qarsy shyǵady, biraq túsindirseń, moıyndaıdy. Ekinshileri – bilip turyp bilgisi kelmeıdi. Olardyń artynda bir kúshter turýy múmkin. Úshinshisi – qoldaıtyndar. Olar kúnnen-kúnge kóbeıip kele jatyr. Barlyq másele túsinbestikten paıda bolady, – deıdi mamandar.
Qostanaı oblysy