Nurǵalı Oraz: Bizde talanttardyń eńbegin baǵalaý kemshin

– Oralhan Bókeıdiń Sherhan Murtazaǵa aıtqan «Mine, Siz 60 degen asýǵa shyqtyńyz, tómenge qarańyzshy, Aǵa, men kórinem be eken?» degen sózi jıi aıtylady. Sizge bul suraqty sál ózgertip qoıǵym keledi, 60-tyń asýynan tómen qaraǵanda, neni kóresiz?

– Alpystyń asýyna kóteril­gende kórgenim: meniń ómirim eki qurlyqqa bólinip qalǵandaı eken. Alǵashqy otyz jylym keńestik dáýirde ótipti. Odan keıingi otyz jylym Táýelsizdik kezeńin­de ótip keledi. Osy eki qurlyqtyń ara­synda Bosfor buǵazy sekildi bir tereń darııa bar...

Áýelgi qurlyqtaǵy ómirim oıy­ma jıi oralady. Baqytty bala­lyq, stýdenttik qyzyqty da dý­mandy shaq. Ádebıet pen óner­ge degen sheksiz qushtarlyq. Al­ǵashqy áńgimelerim baspasóz be­tinde jaryq kórgen kezdegi erekshe qýanysh...

Al qazir zaman ózgerdi ǵoı. Sonymen birge bizdiń ómirge degen kózqarasy­myz, sana-sezimimiz de úlken ózgeriske ushyrady. Ege­mendiktiń alǵashqy 30 jylyn úsh­ke bólip qarasaq, alǵashqy onjyl­dyqta el táýelsizdigi úshin biz qan­daı qurbandyqqa bolsa da da­ıyn edik. Ekinshi onjyldyqta ­áne-mine tirshiligimiz túzeletin shy­ǵar dep kúttik. Al sońǵy onjyl­dyq­ta, ke­shirińiz, bárinen kúder úzip, túńile bastaǵandaı kúı keshtik.

Endi mine, Jańa Qazaqstan, Adal azamat, Ádildik degen keremet ıdeıalar­dyń týy kóterilip jatyr. Bul – ómir shyndyǵynan týǵan Aqıqat.

– «Túngi jalǵyzdyq» áńgi­mesinde: «Beıýaqta kóshe boıy­men zymyra­ǵan birli-jarym kólikterdiń sońy­nan qýa túsip, qalt toqtaı qalsa, álgi gú­ril­de­gen mashınalardyń daýsynan da tóbe quıqańdy shymyrlatardaı jalǵyz­dyq saryny esip qoıa beredi» degen joldar bar. Jalpy, áńgimeniń óne bo­ıynan jalǵyzdyq áýeni estilip turǵandaı. Sizdegi jalǵyzdyq qaı kezden bastaý aldy?

– Bala kúnimde bizdiń úı aýyldan-aýylǵa kóship-qonyp júrdi. Ákemizdiń qyzmeti eki-úsh jylda bir aýysyp turý­shy edi. Ol kisi elim, jerim dep ómir boıy adal eńbek etken azamat. Shóleıt dala­daǵy shaǵyn-shaǵyn bólimshelerge basshy bolyp, qudyq qazdyryp, sý shyǵartyp, ozat sharýashylyq atandyryp, el alǵysyna bólenip júrdi.

Bir jaqsysy, úıimiz kóshken saıyn biz Qazyǵurt taýynyń bók­terine qaraı jaqyndaı tústik. Eń sońynda, Keles óze­niniń bo­ıyndaǵy túgin tartsań maıy shy­ǵatyn kók maısaly qonysqa jetip toqtadyq.

Úıimiz kóshken saıyn men de mektepten-mektepke aýysyp, «bó­ten bala» atanyp júrdim. Keı aýyl­darda bastaýysh, segizjyldyq mektep qana boldy. Ondaı kezde ortalyqtaǵy ápkemizdiń, Arys qalasyndaǵy naǵashymyzdyń úıin­de jatyp oqydym.

Kim bilsin, jalǵyzdyq meniń kóńilime sol bir shaqta, bala ke­zimde uıa salyp alǵan bolar. Áıt­se de jalǵyzdyq – jal­py adam­zat balasyna tán sezim ǵoı. Son­dyqtan da «Ol ne? Qandaı sezim?» dep eshkim de, eshqashan da suramaıdy. Túptep kelgende, adamzat balasynyń kó­ńilindegi saǵynysh ta, súıispenshilik te sol jalǵyzdyqtan bastaý alyp ja­tady-aý deımin.

Meniń «Túndegi jetim tamshylar» atty áńgimemdegi Jańbyr­baı degen keıipkerim japadan-jalǵyz qalyp, kó­ńili qatty ja­byqqan sátte, syrttaǵy tyrs-tyrs tamǵan tamshylardyń dybysy­na qulaq túrip otyryp: «Qyzyq-aı, ujymdasyp, memleket bolyp ómir súrip kelemiz degenimizben, adamdar da osy bir tamshylarǵa uqsaıdy. Syrttaı qaraǵan­da tolassyz quıǵan jańbyrdaı tirshi­lik, al ishteı zer salyp, úńilip qara­sań, árqaısysy jeke-jeke úzilip túsip jatyr...» dep oılaıdy.

– Alǵashqy jazǵan shyǵar­mańyz qalaı dúnıege keldi?

– Alǵashqy «Dolana» dep atalatyn áńgimem stýdenttik shaqta baıaǵy «Le­nınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gaze­tinde jaryq kór­di. Ol kezde men QazMÝ-dyń ekin­shi kýrsyn támamdap, ob­lys­tyq «Ońtústik Qazaqstan» gaze­tinde óndiristik tájirıbeden ótip júrgenmin. Jaz aıynyń jaı­mashýaq kúnderiniń biri edi. ­Ta­ńer­­teńgilik redaksııaǵa kel­gen posh­tany birinshi bolyp qa­rap shyǵatyn kórnekti jazýshy ­aǵa­myz Marhabat Baıǵut qolym­dy qysyp quttyqtap: «Jańa ǵana oqyp shyqtym, jaqsy áńgime eken. Tiliń óte shuraıly. Pisken órik sııaq­ty táp-tátti. Tógilip tur ǵoı» dep jymıdy.

Sodan soń belgili jazýshy Nási­reddın Serálıev aǵamyz re­dak­sııaǵa telefon soǵyp, jyly pikir bildirgeni esimde. Oblystyq radıo komıtetinde qyzmet isteıtin Qaraýylbek Qazıev aǵamyz da qýanyp, ystyq sálemin joldapty.

Ol kisiler sol kezdegi Shymkent qala­synyń shyraıyn keltirip júretin bıik tulǵalar edi ǵoı!..

Biz úshinshi kýrsqa kóshken jyly álgi áńgimemdi qazirgi qazaq ádebıetiniń kózi tiri klassıgi Dýlat Isabekov aǵamyz oqyp shyǵyp: «Ata men balanyń arasyn­da­ǵy syılastyq pen súıispenshilikti ádemi jetkizgen ekensiń» dep, respýblıkalyq «Jalyn» baspasynan jyl saıyn shy­ǵyp turatyn dástúrli «Arman qanatyn­da» atty jınaqqa qosty. Jańylmasam, sol jınaqtaǵy eń jas avtor men boldym-aý deımin.

– Shyǵarmashylyq joly­ńyz­ǵa áser etken, qozǵaý salǵan bir tulǵa jó­ninde aıta ketesiz be?

– Shyǵarmashylyq jolǵa tú­sýime áser etip, maǵan erekshe ja­­na­shyrlyq ta­nytqan bir aıaý­ly jan – QazMÝ-dyń jýrnalıs­tıka fakýltetinde ózimizden ne­­bári bir-aq kýrs joǵary oqy­ǵan Juma­baı Ábilov degen stý­dent jigit edi. Ol fakýl­teti­miz­degi Muhamedjan Sera­lın atyn­­da­ǵy ádebı birlestikke jetek­shilik etetin. Bizdiń alǵashqy áńgi­me­lerimiz­di oqyp shyǵyp, óz aıaǵy­men redaksııaǵa aparyp, Tá­ken Álimqulov, Sherhan Mur­taza, Sáken Júnisov, Saıyn Murat­bekov, Zeınolla Serikqalıev se­kildi klassık jazýshylardyń sa­raptamasyna usynyp, alǵysóz jazdyryp alyp, alǵash gazet-jýrnaldarda jaryq kórýine sebepshi bolǵan da sol bir aq kóńil, ádebıet pen óner dese, iship otyrǵan asyn jerge qoıatyn adal azamat-tuǵyn.

Halyqaralyq Túrkistan ýnı­versıte­tin­de dáris berip, ustazdyq etip júrgen shaǵynda kenetten jol apatynan qaıtys boldy...

О́z basym, jer betindegi ju­myr basty pendeler úshin jum­baq, tylsym dúnıeniń bar eke­nine senemin. Sondyqtan da ja­zý­shylyq ónerdiń de – ákeniń qa­nymen, ananyń aq sútimen boıǵa darıtyn erekshe qasıet ekenine kúmán keltirmeımin.

Meniń ákem Baltaqara degen kisi aına­lasyndaǵy eldi sózimen de, isimen de tez uıymdastyryp ala qoıatyn óte she­­shen kisi edi. Al anam Tursyn ózimen áńgi­­melesip otyrǵan jandy zeıin qoıa tyń­dap, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin bir-aq aıtatyn aıaýly jan bolatyn. Dúnıeden óterinde bir jyldaı syrqattanyp júrdi. Kitapty kóp oqýshy edi. Keıin bildik, ol kisi kitap oqýmen ǵana shektelmepti. О́zi de «Bizdiń áýlet» atty kitap jazyp qaldyrypty. Ol kitapta sonaý asharshylyq jylda­rynda О́zbekstanǵa ótip, odan ári Qyr­ǵyzstanǵa asyp jan saqtaǵan bir aýyldyń taǵdyry baıandalady. Mine, osy hıkaıa­ny oqyǵan jandar tańǵalyp: «Saǵan jazýshylyq óner anańnan daryǵan eken ǵoı, shyǵarmalaryńnyń tili qandaı uqsas», desip jatty. Men anamnyń qoljazbasyndaǵy bir aýyz sózdi ózgertken emespin. Bul – tabıǵı, shynaıy uqsastyq.

– О́mirińizge erekshe yqpal et­­ken oqıǵa týraly aıta ketseńiz.

– Ákem áý basta meniń jol qurylysy ınjeneri bolǵanymdy qalaıtyn. Maǵan ylǵı da: «Sen Tashkenttegi avtomobıl joldary ınstıtýtyna túsýge tıistisiń» dep otyrýshy edi.

Bir qyzyǵy, biz onjyldyq mektepti bitirgen jyly ońtústik óńirde qatty qurǵaqshylyq bol­dy da, ákem sonaý Soltústik Qazaq­stan oblysynan qamys oryp áke­lýge attanǵan brıgadaǵa jetekshi bolyp ketti. Sol bir oraıly sátti paıdalanyp, men Almatyǵa qa­raı tarttym.

Sáti túsip, ózim armandaǵan jýr­nalıstıka fakýltetine oqý­ǵa qabyldandym. Ákem renjigen joq. Ekinshi emtıhandy tap­syratyn kezimde Almatyǵa kelip: «Biz­­diń istep júrgen jumysymyz ben qyzme­ti­mizdi jazyp qaldyratyn adam da kerek qoı!» dep basymnan sıpap, ar­qamnan qaqty.

Bálkim, meniń ómirime úlken betburys jasaǵan osy bir oqıǵa bolar.

– Búgingi qoǵamda sizdi ne nár­se alań­datady?

– Árıne, kóp nárse alańdatady. Biz so­sıalıstik júıeniń tárbıesin alyp, ka­pıtalıstik qoǵamda ómir súrýge máj­búr bolǵan urpaq­pyz. Eń qıyny, oı-sananyń beıimde­lýi, kózqarastyń ózgerýi. Alysqa uzamaı-aq, taıaýda bolǵan bir oqıǵany eske alaıynshy. Qazan aıy­­nyń bas jaǵynda Ankara qala­syndaǵy Qazaq mádenıeti qoǵa­mynyń ókilderi men búginde óz eli­­mizge ǵana emes, kórshi elder­ge de keńi­nen tanymal bola bas­ta­ǵan «Turan» ansambliniń kez­desýine kýá boldyq. Olardyń óne­rine rızashyly­ǵyn bildirgen kisiler: «Ústerińizdegi «Turan» dep jazylǵan fýtbolkalaryńyz­dyń artyq danasy bolsa, bizge es­telikke beri­ńizdershi. Satyp alaıyq!» desip jatty.

Mine, men osy oqıǵany kelesi kúni bir túrik áriptesime qýana-qýana aıtyp edim, ol: «Mynaý bir keremet ıdeıa eken!» dedi de, «Turan» ansambliniń jigitterine: «Biz sizderdiń fýtbolkalaryńyzdy shyǵarýǵa daıynbyz. О́zimizdiń shaǵyn dúkenimiz bar» dep birden kommersııalyq usynys jasaýǵa kiristi.

Sonda men ishteı tańǵaldym. Bizge mundaı oı birden kele qoı­maıdy-aý dep...

Qazir ana tilimizdiń hali músh­kil. Bas­qalarǵa ókpe artyp qaı­temiz, óz ulty­myzdyń teń jartysy ana tilimizde kitap oqymaıdy. Mundaı kezde qandaı kórkem shyǵarma jazsa da, jazýshynyń tabysqa jete qoıýy qıyn ǵoı...

Jańa shyǵarmanyń ádil baǵa­syn beretin eń áýeli – ádebı orta.

Ekinshiden, zııaly qaýym. Úshin­shiden, jas urpaq.

Bizde qazir, ókinishke qaraı, talant­tardyń eńbegin baǵalaý kem­shin. Sondyq­tan da qoǵamnyń ádebıetke degen yqy­lasy, qush­tarlyǵy tym-tym tómen. О́ner adamdary úshin bul – tragedııa.

Osy rette men ózimniń «Sa­qaldy qyz» atty áńgimemde sý­ret­shi men saqaldy qyzdyń taǵ­dyryn qatar ala otyryp, óle-ól­genshe óz qııalyna ózi aldanyp, ómirdiń bar qyzyǵynan qur qal­ǵan, kózi tirisinde birde bir sýreti óz baǵasyn ala almaǵan baıǵus sýretshiniń óneri de qyz balaǵa bitken saqal sııaqty túkke qajeti joq, tabıǵattyń bir qateligi emes pe degen oıdy aıtqym kelgen-di.

Bul áńgimege jaqsy pikir bil­dirgen jandar, ásirese jastar kóp-aq. Áıtse de meniń álgi oıym áńgimemde jasyrynyp qalǵan sekildi...

– «Shybyn jan kókke ush­qanda» atty shyǵarmańyz­dyń so­ńynda: «Bir jaqsysy, my­­nandaı zaý bıikte ushyp ke­le jatqanda jer betindegi qıyn su­raqtardyń barlyǵy da tómende qa­lyp, ózińdi qus sııaqty samǵap ketkendeı jeńil sezinesiń» – degen sóılem bar. Dál qazir ózińizdi qalaı sezinesiz?

– Iá, ushaqta otyrǵan kezde men ózimdi ylǵı da osylaı jeńil sezinemin. Bas qa­tyratyn nárselerdiń barlyǵy da tómende, jer betinde qalǵan sııaqty kórinedi. Bálkim, bizdiń keýdemizdegi shybyn jan da ólsheýli ýaqytta bitip, kókke ushqan kúni bárin umytyp, bárinen arylyp, jep-jeńil bolyp ketetin shyǵar degen oı keledi. Bir jaǵy, atalǵan hıkaıattaǵy keıipkerimniń kúnásin osylaı jýyp-shaıǵym da keldi.

Sebebi ol – pende ǵoı. Pende bolǵan soń, óz jaratylysyna qarsy tura almaıdy. Ákesimen jasty kisiniń baılyǵy, mansaby úlde men búldege bólegenimen, sezimi, qushaǵy qanaǵattandyra almaıdy... Tabıǵatqa, jaratylysqa qarsy turýdyń qajeti qansha?!

– Orys ádebıeti degende, ­kim­di eske alasyz?

– Orys ádebıetindegi meniń ­eń súıikti jazýshym – Anton Chehov.

– Sońǵy kezde ózińizge erek­she áser etken qazaq jazýshysy­nyń shyǵar­masy jóninde aıta ketesiz be?

– Táýelsizdik dáýirindegi erekshe áser etken shyǵarma – Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha» romany.

– Prozadan bólek fılo­sofııalyq tolǵamdar, drama­týr­gııalyq eńbekter jazý oıy­ńyzda bar ma? Alda qandaı josparlaryńyz bar?

– Oıda bar. Biraq ynta-yqy­las kúnnen-kúnge kemip barady. ­Maı­lyqoja aqyn aıtqandaı:

«Jyrlaǵannan ne paıda,

Tyńdaýshy baǵa bermese?..»

Eń basty ókpe – ana tilimizdiń qadirin túsirip, ózge tilge jaý­tańdatyp qoıǵan zamanǵa...

Búginde qoǵamymyz qatty syn­ǵa alyp jatqan eski Qazaqstannyń otyz jyly Táýelsizdik dáýiri úshin oımaqtaı ǵana bolyp kóringenimen, bútindeı bir urpaqtyń jarty ómiri ǵoı. Kelisesiz be...

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken –

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»