Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda qamtylǵan ózekti máseleniń biri – elimizdegi sý sharýashylyǵyn damytý. Elimiz úshin, memleket úshin asa mańyzdy osy salada óz aldyna jeke Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligin qurý kesh te bolsa qolǵa alynǵany óte durys qadam boldy.
Sý – shekteýli resýrs, onyń kóleminiń azaıýy memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiredi. Memleket basshysy Joldaýynda «Ishki sý resýrstaryn únemdep paıdalaný óte mańyzdy. Sýdy únemdeıtin tehnologııa óte baıaý engizilýde. Elimizdiń keıbir óńirlerinde sýdy eń kóp jumsaıtyn aýyl sharýashylyǵy salasynda onyń 40 paıyzy bosqa ysyrap bolyp jatyr. Sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60 paıyzy tozyp tur... Eń aldymen, sýdy únemdeıtin ozyq tehnologııany engizý isin tezdetip, ony qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń gektarǵa deıin keńeıtý kerek... Sý únemdeıtin tehnologııalardy engizý – asa mańyzdy jáne shuǵyl mindet. Sýdy normatıvten artyq jumsaǵandar onyń aqysyn joǵary tarıfpen tóleýi kerek. Bir sózben aıtsaq, sýdy barynsha únemdeýimiz qajet», dep naqtylaı tapsyrma bergen bolatyn.
Respýblıka boıynsha búgingi tańda tozyǵy jetken sý qoımalarynyń úles salmaǵy – 20 paıyz, sý toraptary – 38 paıyz, kanaldardiki 46 paıyzdy quraıdy. Olar kúrdeli jóndeýdi kerek etedi.
Ásirese jekemenshik ıeligine ótip ketken sý qoımalary men kanaldardyń jaǵdaıy óte qıyn. Olardyń ıeleri óz obektilerin jóndeýge eshqandaı shyǵyn shyǵarmastan sharýalardan paıdalanǵan sýdan aqsha jınaýmen ǵana aınalysyp kelgen. Jergilikti jerlerdegi shaǵyn sý qoımalary men toǵandardyń, birqatar aryq pen kollektordyń ıesi joq. Sondyqtan bul obektilerdiń bárin tehnıkalyq ınventarızasııadan ótkizip, pasporttaýǵa týra keledi.
Úkimet aldaǵy jyly qalpyna keltirýdi, kúrdeli jóndeýdi kerek etetin sý qoımalary men gıdrotehnıkalyq ǵımarattardyń, kanaldardyń tizimin bekitip, respýblıkalyq bıýdjetten tıisti qarjy bólýge tıis. Bul sharalar oblystar men aýdandarda da qolǵa alynyp, atqarylǵany jón.
Búginde azyq-túlik ónimderiniń basym bóligi, atap aıtqanda, qant, kúrish, júgeri, ósimdik maıy, kókónis, jemis-jıdekter men júzim, mal men qus sharýashylyǵy ónimderin óndirýge qajetti joǵary belokty jemshóp daqyldary sýarmaly jerlerde óndiriledi.
Keıingi jyldary sýarmaly jerlerdiń qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendep, myńdaǵan gektar jer aınalymnan shyǵyp, halyq tyǵyz ornalasqan óńirlerdiń jaǵdaıy aýyrlaı túsýde. Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń aqparatyna qaraǵanda, elimizde 1991 jylmen salystyrǵanda sýarmaly jerler kólemi 300 myń gektarǵa azaıyp, 575 myń gektar sýarmaly egistik jer aýylsharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalǵan. 20 myń gektar sýarmaly jer jekemenshik úı, jol, óndiris oryndaryn salýǵa jáne basqa maqsattarǵa berilgen. Al paıdalanylyp jatqan sýarmaly jerler tuzdanyp, qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendeýde, aýyspaly egis júıesi joqtyń qasy, egistik qurylymdary jetildirýdi qajet etedi. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary elimizdegi sýarmaly jer kólemi barlyq egistiktiń 6 paıyzyn qurap, eginshilik ónimderiniń 30 paıyzy óndirilgen bolsa, búginde bul kórsetkish eki esege jýyq tómendep ketken. Halqy tyǵyz, negizinen sýarmaly eginshilikpen aınalysatyn Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda oblystarynda sýarmaly jerlerdiń 15-35 paıyzy paıdalanylmaıdy. Al qoldanystaǵy sýarmaly jerlerdiń ónimdiligi 25-50 paıyzǵa tómendegen. Basqa oblystarda da jaǵdaı máz emes. Elorda halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge múmkindigi mol Aqmola oblysynda 2000-jyldardyń basynda bolǵan 38,5 myń gektar sýarmaly jerdiń nebári 6-7 paıyzy ǵana paıdalanylýda. Kezinde ózin-ózi kókónispen qamtamasyz etip otyrǵan oblys búginde, ony syrttan tasymaldaıdy. Bul Memleket basshysynyń halyq sany tez ósip kele jatqan Astana qalasyna azyq-túlik beldeýin jasaý jónindegi tapsyrmasynyń óz deńgeıinde oryndalmaı otyrǵanyn kórsetedi.
Eger sýarmaly jerlerdiń gıdromelıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartyp, tıisti agrotehnıkalyq normalar men erejelerdi saqtasaq jáne joǵary surypty tuqymdardy qoldanatyn bolsaq, gektar molshylyǵyn 1,5-2 esege arttyrýǵa múmkin edi. Anyǵyna kelgende, elimizdi azyq-túlik ónimderiniń barlyq túrimen qamtamasyz etýge (lımon, apelsın, banannan basqa) bizdiń jaǵdaıymyz tolyq jetedi. Ol úshin sýarmaly jerlerdi ıntensıvti paıdalanyp, memlekettik qoldaý men ınvestısııa tartý sharalaryn kúsheıtýimiz kerek.
Aýyl sharýashylyǵynyń «altyn qory» bolyp esepteletin sýarmaly jerler kimniń menshiginde bolmasyn, el ıgiligine qyzmet etýge tıis. Sondyqtan zań talaptaryna saı jer paıdalanýshylarǵa sýarmaly jerdiń qunarlylyǵy men ónimdiligin arttyrýǵa qatań talap qoıýmen birge, olardy memleket tarapynan qoldaý kerek.
Al endi qalyptasqan jaǵdaıdyń sebepterine kelsek, aýyl sharýashylyǵyndaǵy jekeshelendirý barysynda sharýashylyqtar usaqtalyp, burynǵy ishki sharýashylyq kanaldar men kárizdik júıeler, tik drenaj uńǵymalary sharýashylyqaralyq obektilerge aınalyp, kópshiligi ıesiz qaldy. Usaq sharýa qojalyqtarynda qarjy, tehnıka bolmaı sý jáne káriz júıeleri ýaqtyly tazalanbaı, uıyq basyp, sý tartý qabiletinen aıyrylyp, jerasty sýlarynyń kóterilýine, jerdiń sorlanýyna, batpaqtanýyna ákeldi. Sýarmaly jerlerge aǵymdaǵy jáne kúrdeli tegisteý jumystary kópten beri júrgizilmeýde. Bul sýdy paıdalanýda ysyrapshyldyqqa sebep bolyp otyr.
Birinshi kezekte sýarmaly jerlerdi, onyń gıdromelıorasııalyq ınfraqurylym júıelerin tolyq túgendeýden ótkizip, esebin alyp, menshik ıelerin anyqtap, ol júıelerdiń turaqty sapaly jumys isteýin qamtamasyz etý kerek. Al paıdalanylmaı jatqan 575 myń gektar sýarmaly jerdi bıýdjetten qarjy bólý, ınvestısııa, zaem tartý jáne jeńildetilgen nesıeler berý arqyly kezeń-kezeńmen aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıtarý qajet. Sonda biz ár gektar sýarmaly jerden orta eseppen 500-700 myń teńgeniń ónimin óndirgende, respýblıka boıynsha aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdi 250-300 mlrd teńgege arttyramyz.
Al qoldanystaǵy 1,4 mln gektar sýarmaly jerdiń ónimdiligin kóterý úshin olardyń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa kúsh salýymyz kerek. Ol úshin qomaqty qarajat, arnaıy tehnıkalar qajet. Sebebi sýarmaly jerler tálimi jerlermen salystyrǵanda gektaryna 1,5-2 ese artyq qosymsha shyǵyndardy talap etedi. Atap aıtar bolsaq, olar kanaldar men káriz júıelerin tazalaý, tik drenajdardy kútip ustaý, onyń nasostaryn, elektr jelilerin jóndep, paıdalaný, sor shaıý jáne taǵy basqa jumystardy qamtıdy. Sýdy únemdep paıdalaný úshin sýarmaly jerlerdi jyl saıyn aǵymdaǵy tegisteýden, 3-4 jyl saıyn kúrdeli tegisteýden ótkizip turý qajet. Egistik jer tegis bolmasa sýarý barysynda bir jer kóldenip, al bir jerlerge ylǵal shyqpaı shóldenip, sý ysyrapshylyǵyna jol beriledi, egin ónimdiligi tómendeıdi, eń bastysy sýarmaly jer isten shyǵady. Mine, joǵarydaǵy atalǵan gıdromelıoratıvtik jumystardy atqarý úshin qosymsha qarajat, arnaıy tehnıkalar, óndiristik bazasy bar mamandandyrylǵan kásiporyn qajet. Al ultaraqtaı jerine egin egýge, tuqym, janarmaı alýǵa, tehnıka jaldaýǵa qarjy tappaı otyrǵan sharýalardyń joǵaryda atalǵan melıoratıvtik sharalardy atqarýǵa múldem shamalary kelmeıdi. Nátıjesinde, sharýalar óz problemalarymen ózderi qalyp, sýarmaly jerler isten shyǵyp, qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendedi. О́zi jetpeı jatqan aǵyn sý ysyrap boldy.
Sýarmaly jerlerdi tuzdanýdan saqtap, sýdyń deńgeıin tómendetý úshin jumys isteıtin tik drenaj uńǵymalaryn qalpyna keltirý, ony paıdalaný sharýalar men sý paıdalanýshylar kooperatıvteriniń shamasy kelmeıtinin kópjyldyq tájirıbe kórsetti. Sondyqtan bul uńǵymalardy ustaý, jóndeý jáne paıdalaný jóninde respýblıkalyq kommýnaldyq mekeme ashylyp, sýarmaly eginshilikpen aınalysatyn aýdandarda aýylsharýashylyq taýar óndirýshilermen kooperasııa negizinde birlesken kásiporyndar qurylyp, jumys isteýleri kerek. Sonymen qatar uńǵymalar turaqty túrde jumys istep turǵan jaǵdaıda olardyń sýyn da qaıtalap daqyldardy sýarýǵa bolady. Sýarmaly jerlerde sýdy únemdi paıdalanýdyń bir joly – qazirgi zamanǵy sý ólsheýish quraldaryn ornatý jáne sý resýrstaryn paıdalanýdy basqarýdyń avtomattyq júıesin engizý. Aýyspaly egisti, ozat tájirıbe men jańa tehnologııalardy engizip, eńbek ónimdiligin kóterýge, aǵyn sýdy únemdep, topyraq qunarlyǵyn arttyrýǵa, mol ónim alýǵa qol jetkizý úshin usaq sharýashylyqtardy kooperasııa negizinde irilendirýdi júıeli túrde iske asyrý qajet.
Búginde elimizde 1 gektar sýarmaly jerge aǵyn sý normadan artyq jumsalady, sý paıdalaný koeffısenti tómen. Respýblıka boıynsha sý paıdalaný koeffısıenti 0,72 bolsa, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynda ol 0,6 ǵana bolyp otyr. Eger elimiz boıynsha sý paıdalaný koeffısıentin 0,82-ge kótersek, 127 000 gektar jerdi sýlandyratyn 1 mlrd 272 mln tekshe metr sý únemdeledi eken. Damyǵan elderde 1 tekshe metr sýǵa 2,5-6,0 kılo aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirilse, bizde nebári 0,4-0,8 kılo nemese 6-7 ese az óndiriledi. Al 1 kılo ónim óndirýge damyǵan elderde 160-400 lıtr sý jumsalsa, bizde 1200-2500 lıtr aǵyn sý jumsalady.
Sý únemdeý tehnologııasynyń eń ozyq túri – egistikti tamshylatyp sýarý ádisi. Bul tásil sýdy 2-3 ese únemdeıdi, tyńaıtqyshtardy paıdalaný koeffısıenti 2 esege, gektar ónimdiligi 3-4 esege ósedi, nátıjesinde eńbek ónimdiligi artady. Búginde osy tásilmen sýarylatyn jer kólemi elimizde nebári 280 myń gektardy ǵana quraıdy. Sondyqtan da Memleket basshysynyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizý arqyly ony qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń ga keńeıtý týraly tapsyrmasy óte mańyzdy. Bul tapsyrma – óte ózekti. Ony tıimdi atqarý úshin Úkimet birinshi kezekte elimizde tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý júıelerine qajetti quraldar shyǵaratyn zaýyt salýdy sheshýge tıis. Áıtpese bul tapsyrmany oryndaý óte qıyn bolady. Sýarýdyń osy tásilin óndiriske engizý úshin sharýalarǵa sýbsıdııalar men jeńildetilgen nesıeler berilýge tıis.
Mamandardyń esebi boıynsha sýarmaly jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa jyl saıyn qajetti qarajat bólinip otyrsa, ol gektar ónimdiligin 30-35 paıyz arttyrýǵa yqpal etedi eken. Nátıjede, respýblıka boıynsha sýarmaly jerlerden qosymsha 120-130 mlrd teńge aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndiriledi, ıaǵnı memleket tarapynan bólingen 1 teńge 5-6 teńge bolyp qaıtarylady. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi sýbsıdııalaý jyl saıyn saralanyp, jetildirilip otyrýy kerek, ol taýar óndirýshini qoldap, ony mol sapaly ónim alýǵa yntalandyrýǵa tıis, ásirese, sýarmaly jerlerde egiletin daqyldar joǵary normatıvte sýbsıdııalanýǵa tıis. Sebebi joǵaryda aıtylǵandaı 1 gektar sýarmaly jerge jumsalatyn shyǵyn, tálimi jerlerge qaraǵanda anaǵurlym joǵary jáne alynatyn ónimde 1,5-2 ese kóp. Sýarmaly jer paıdalanýshylardy memlekettik qoldaýdy kúsheıtýmen birge, olardyń jerdi tıimdi paıdalanýdaǵy jaýapkershiligin de kóterýimiz qajet. Jer resýrstaryn basqaratyn komıtet pen onyń aýmaqtyq qurylymdary jáne jergilikti atqarýshy organdar paıdalanylmaı jatqan jáne qunarlylyǵy tómendegen jerlerdi qaıtaryp alý tetigin jetildirip, baqylaýdy kúsheıte túsýi kerek.
Búgingi tańda respýblıkada sýarmaly jerlerdi paıdalanýdyń tıimdiligi týraly naqty derekter joqtyń qasy. Sondyqtan respýblıkalyq aqparat bıýrosynyń statıstıkalyq málimetterinde sýarmaly jerlerdiń kólemin, ónimdiligin melıoratıvtik jaǵdaıyn oblystar boıynsha kórsetetin derekter bolýy kerek. Burynnan aıtylyp júrgen «Melıorasııa týraly» zańnyń asa qajet ekenin taǵy da basa aıtqym keledi. Bul zańda jerdi melıorasııalaý boıynsha memlekettik organdar men jer paıdalanýshylardyń jaýapkershiligi, sý sharýashylyǵyna qatysty memlekettik retteý sharalary, melıorasııa jumystaryn júrgizetin kadrlardy daıyndaý men qaıta daıarlaý jáne taǵy basqa da máseleler naqtylanýǵa tıis.
Sýarmaly jerler kepildi mol ónim beretin, qaıtarymy joǵary, aýyl sharýashylyǵynyń «altyn qory» ǵana emes, ol – sol óńirlerde turatyn halyqtyń ómir, tirshiligi, áleýmettik jaǵdaıy, taǵdyry. Sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıy jóndelse, elimizde azyq-túlik molshylyǵy bolady, agroónerkásip kesheniniń eksporttyq áleýeti artady, ımport azaıady, respýblıka halqynyń jaǵdaıy jaqsarady.
Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
Astana