Almaty: Bas jospardan «shı shyqty»

Almaty ákimdigi men Úkimet Alma­ty­nyń bas josparyna jospardan tys ózgerister engizý sebebin osyla­ı túsin­dirip otyr. Al táýelsiz sarap­­shy­lar bul pikirge kelispeıdi. Olar Almatynyń jańa jobasy qury­ly­s salasyndaǵy myńdaǵan zań buzý­shy­lyq­tar­ǵa jol beretin bolashaq jobalardy aq­tap alýǵa múmkindik týǵyzatynyn aıtyp jatyr.

Osyǵan deıingi jıyndarda bas jospardyń avtory Tamara Zalogına alma­tylyqtardyń baspanaǵa muqtaj­dy­ǵyn óteý úshin 2040 jylǵa deıin 45,6 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salynýǵa tıis ekenin aıtqan.

2040 jylǵa arnalǵan jalpy sany 3 mln adam bolatyn Almatynyń Oń­tús­tik-Batys josparlaý aımaǵynda 1,3 mln adam (44,6%), 0,5 mln adam (18,1%) tura­dy. Ortalyq josparlaý aımaǵynda jáne 0,45 mln adam (15,2%) Shyǵys josparlaý aıma­ǵynda qonystandy.

«STOP zastroıke» tobynyń múshesi Murat Qasenovtiń aıtýynsha, bas jos­par qaladaǵy zańsyz qurylystarǵa berilgen barlyq egjeı-tegjeı josparlaý jobalaryn zańdastyrý maqsatynda ǵana jasalǵan, «belgilengen tártipti» buza otyryp qabyldanǵan. Basqasha aıtqanda, qurylys bıznesimen bite qaına­­syp ketken jemqorlyq áreketterin jasyryp, zańsyzdyqtarǵa jol ashatyn qujat. Qazirgi qoldanystaǵy bas jospar osydan 21 jyl buryn bekitilgendikten, kóptegen máseleler eskerilmeı qalǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda qala aýmaǵy 33 898 gektardan 70 348 gektarǵa deıin ósip, halqy 2,1 mln adamǵa deıin kóbeıdi. Qalanyń eki ese ulǵaıýy aýdandardyń áleýmettik, ınjenerlik, kóliktik jáne ózge de ınfraqurylymmen qamtamasyz etilý deńgeıine keri áserin tıgizdi.

Biraq soǵan qaramastan Indýstrııa já­ne ınfraqurylymdyq damý mı­nıs­tr­­­­ligi Qurylys jáne turǵyn úı-kom­mý­­­naldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń buıryǵymen qurylǵan 27 adamnan turatyn saraptama komıssııasy bas jospardy «Túzetý» jobasyna saraptama júrgizip, osy jyldyń 28 sáýirinde Saraptamalyq jıyntyq qorytyndyny bekitip tastapty.

Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, qoǵam­dyq talqylaýlarda aıtylǵan usy­nys­tar qalalyq máslıhat bekitken bas jos­pardyń nusqasynda kórsetilmegen. Bas­qasha aıtqanda, bas jospardy kelisý, beki­tý jáne bekitýdiń mindetti rásimderin buzý faktileri anyqtaldy. Bas jospar joba­synyń mazmunynyń ózi de komıssııa múshe­leriniń, onyń ishinde ekologterdiń, jetek­­shi qala sáýletshileriniń, zańger­ler­diń, ınjenerlerdiń qoldaýyna ıe bola almapty.

Sáýletshi, Almaty sáýletshiler oda­ǵy­nyń basqarma tóraǵasy Sergeı Mar­temıa­nov qazir eski Almaty men jańa Alma­tynyń bolashaǵy týraly pikirtalastar qyzý júrip jatqanyn, bas jospardyń shıki tustary kóp bolsa da saraptamadan ótip, qorytyndy komıssııa odan eshqandaı kemshilikter tappaı, bir­aýyzdan maquldap jibergenin aıtady.

1960-2000 jyldar arasynda Almaty qury­lysynda qoltańbasy qalǵan sáýlet­shi­ler jobany biraz ózgeristermen qa­byl­daý qajettigin aıtqan. Biraq sońynda úsh-aq ret talqylanyp, eshbir ózgerissiz qabyldanyp ketkenin estigen.

V.Martemıanov bastaǵan sarapta­ma­lyq top jobany qaraýǵa ruqsat surap­ty, usynystaryn qujattap, qaraýǵa jiber­gen, biraq jaýap joq. Táýelsiz sarapshy josparda sýmen qamtamasyz etý máselesine de tıisti kóńil bólinbeı, 2002 jylǵy jospardaǵy qatelikter taǵy da qaıtalanyp otyrǵanyn eske salyp ótti. Onyń aıtýynsha, kez kelgen eldiń qurylys-sáýleti zaman aǵymymen myń qubylsa da, bastapqy qalpyn saqtap qalýǵa basymdyq beredi. Qalanyń ótken ómirinen syr shertetin tarıhı ǵımarattar qalanyń júregi retinde qabyldanady. Parıj men Beıjiń ǵana emes, resmı ákimshilik ortalyǵy bolyp tabylatyn Máskeýdiń, ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary túgeldeı qırap, qurylysy qaıta salynǵan Tashkent qalasynyń da ótken tarıhtan habar berip turatyn júregi bar. Bas jos­parda Almatyny basqa qalalardan erekshelendirip turatyn tarıhı kelbeti kómeskilenip, tek pátermen qamtamasyz etýge ǵana basymdyq berilip ketipti. Sonymen qatar jańa Almaty men eski Almatynyń arasynda altyn arqaýdaı esilip turatyn sabaqtastyq ta esten shyǵyp ketken.

Sondaı-aq ol jańa Almatynyń bas jo­s­parynda 2002 jyldan beri qolda­nylyp kele jatqan aldyńǵy jospardyń qatelikterin eskerý qajettigin atap ótti.

«2002 jylǵy bas jospardyń problemalary 11 jyl ishinde birneshe ese kóbeıip ketti. Ony qalanyń turǵyndary, sol jospardy daıyndaýǵa qatysqan sáýletshilerden artyq eshkim bilmeıdi. Demek, jańa josparda qatelikterden sabaq alýǵa múmkindik berilýi kerek», dedi S.Martemıanov.

Almaty qalasy ákimdiginiń baspa­sóz qyzmeti taratqan habarlamada bas qujatta turǵyn úı, áleýmettik, ınje­ner­lik, kóliktik, sıfrlyq, kommersııalyq jáne rekreasııalyq ınfraqurylym qamtylǵany aıtylǵan. «Mádenı-tarıhı mańyzdylyǵy saqtalatyn tarıhı orta­lyqqa da nazar aýdarylyp, keńestik kezeńde salynǵan shaǵyn aýdandardy jandandyrý baǵdarlamasy júzege asyrylady», delingen habarlamada.

Almaty ákimdigi saraptaý komıs­sııa­synyń barlyq músheleri ózderi qaraǵan «Túzetýler» bólimderi bo­ıynsha eskertý bergenin aıtyp otyr. Bas jospar avtorlary qarsy pikir aıtýshylarǵa bıylǵy 1 mamy­rda jaýap berip, qabyldanǵan eskertýler eskerilgenin aıtqan. Ákimdik ókilderi aıtyp ótkendeı, sarap­ta­malyq komıssııanyń keńesshi múshe­leriniń usynystary kon­sýl­ta­­tıvtik sıpatta bolypty. Esker­tý­lerge jaýaptardy qabyldaý nemese qabyl­damaý týraly sheshim olardyń jer­gilikti qorytyndylaryn ázirleý kezinde ­saraptama komıssııa músheleriniń attestattalǵan sarapshylaryna tıesili eken.

Al osy jolǵy jıynǵa qatysqan táýelsiz sarapshylardyń pikiri basqasha. Olar jańa qujatta birqatar mańyzdy máseleler eskerilmegenin ashyp aıtyp otyr. Tipti Almatymen birge «ómir súrip» jatqan jol jıekterindegi sý aǵarlarǵa oryn qaldyrý da umyt qalypty. Almatynyń ortalyǵyndaǵy haıýa­nattar parkiniń shahardyń sol­tústik-batys aýmaǵyna kóshirý kerek degen usynysty da sarapshylar qup kórmeı otyr. Sebebi Almatynyń árbir aýdanynyń ekologııalyq erekshelikteri ártúrli bolǵandyqtan, «Qyzyl kitapqa» engen keıbir ańdar «jańa jerdi» jersinbeı qalýy da ábden múmkin.

Sońǵy onjyldyqtarda Almatyda allergııa, entikpe tárizdi dertke shal­dyq­­qandar qatarynyń eselep ósýine ishýge jaramdy sý qabattarynyń tereńge shógip ketýi, áleýmettik ınfra­qu­rylym men ınjenerlik jelilerge aýyr júk­teme, toqtaýsyz keptelister de sebep bolypty.

Táýelsiz ekolog-sarapshy Abaı Ereke­nov­tiń aıtýynsha, «Qala ekolo­gııa­lyq apat jaǵdaıynda» dep dabyl qaǵyla bastaǵanyna shırek ǵasyr bolǵan. Almatynyń naq ortasynda boı túzep turǵan 800-den astam turǵyn úı kesheni zańsyz salynǵan, onyń júzden astamy geologııalyq talap­tarǵa saı kelmeıdi. Ekologtiń oıyn­sha, qalany damytýdyń bas jospary men Almatynyń 2040 jylǵa deıingi bas jos­paryna túzetýler qoldanystaǵy zańsyz ǵımarattardy zańdastyrý úshin ǵana daıyndalǵan. «Almatynyń bas jos­paryn qaıta da­ıyndaý nemese túzetýler engizbesten buryn Tótenshe jaǵdaılar týraly zań qabyldap, qala qurylysyna qatys­ty keıbir talaptardy sol zańǵa qarap beıimdeýimiz kerek», deıdi ekolog.

 Táýelsiz sarapshylar eskertken eń basty másele – qujat Tótenshe jaǵ­daılar týraly zań qabyldanyp, baryp qaralýǵa tıis edi. Sáý­letshi, Almaty sáýletshiler odaǵynyń bas­qarma múshesi Pavel Savranchýktiń aıtýynsha, osy jyl­dar­ ishinde Almatynyń árbir bas jos­pa­­rynyń ózine tán ıdeıasy bolatyn, qa­la­nyń kelbetine ár berip turǵan ár­bir qurylys ansambli sol ıdeıanyń tóńire­ginde alǵa jyljıtyn, damıtyn. 60-jyldary jobaǵa polısentrler júıesi engi­zil­di. Sarapshylar qazirgi bas jos­pardan «tuǵyrly ıdeıany» taba almapty.

P.Savranchýk bas josparda qala kóle­mi eki esege ulǵaıǵandyqtan, turǵyn úı kóle­mine nazar aýdarý qajettigin de aıtyp ótti. Sarapshynyń aıtýynsha, qala jyly­na orta eseppen 50 myń adamǵa ósip kele­di. Biraq halyqtyń ósimi qalanyń kel­betine keri áserin tıgizbeýi kerek. «Halyq­ty turǵyn úımen qamtamasyz etemiz dep Almatynyń tarıhı kelbetin buzyp alýǵa bolmaıdy. Qalanyń kez kel­gen núktesindegi qurylys nysany bir-biri­men úılesim taýyp turýǵa tıis. Al bas josparda tek turǵyn úı sa­nyn kóbeıtýge basymdyq berip otyr», deı­di sáýletshi.

Almatynyń mıgrasııalyq tartylys núktesi ekenin bilemiz. Bizge mıgrasııalyq tolqyndy tynyshtandyrýǵa basymdyq berý kerektigin sarapshylar da jıi aıtady. «Bul úshin qala mańyndaǵy aýmaq­tar­dy aglomerasııanyń «polı­orta­lyq­tary» retinde damytýǵa basymdyq berýi­miz kerek edi. Men bas jospar osy ıdeıanyń katalızatoryna aınalady dep úmittengen edim. Memlekettik-jeke­men­shik áriptestiktiń áleýetin paıdalana otyryp, qurylys qyzmetin qalanyń shet­keri aımaqtaryna baǵyttaý kerek. Bul kún saıyn qalaǵa kóptegen kóliktiń ki­rýin azaıtady, bul óz kezeginde aýanyń las­tanýyn aıtarlyqtaı tómendetedi», deı­di sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, geogra­fııa­lyq turǵyda qala shekarasynda ornalasqan aýdandardy «qala» sanatyna jatqyzýǵa múmkindik beretin birtutas sáýlettik-josparlaý ereksheligi joq. Almatynyń tarıhı kelbetinen aıyrylyp bara jatqanyn qalanyń baıyrǵy turǵyndary jıi aıtady. Qaptaǵan qurylys qalanyń aýa basseıniniń tazalyǵyna syzat túsirdi. Qalanyń eń taza dep tanylǵan bóliginiń ózi kólik keptelisinen kózin asha almaı qaldy. Ekologııalyq teńgerimsizdikten Jer-ana las, aǵyn sýdy boıyna sińirip alatyn qabiletinen aıyrylyp barady. «Bas josparda osy máselege erekshe kóńil bólý kerek edi. Biraq bul qujat transformasııalyq áreketterge jol bermeı, taý bókterlerin odan ári ıgerýge tyıym­ salý usynysymen ǵana shektelip otyr. Onyń aıtýynsha, jospar kerisinshe qala ishinde turǵyn úı jáne ónerkásiptik qurylystyń qarqyndy ósýin jáne sonyń nátıjesinde qalaǵa keletin turaqty turǵyndardyń shamadan tys ósýin yntalandyrý, sondaı-aq qoǵamdyq kólik parkin keńeıtý qajettiginen ári asa almaı qalǵan», deıdi P.Savranchýk.

Al ınjener Vasılıı Martynov Almatydaǵy qurylystyń betalysy joıqyn jer silkinisi bolǵan jaǵdaıda úıindiler astynda qalatyn adamdardy qutqaryp qalý múmkindigin shektep otyr. Sebebi bir-birimen ıin tiresip turǵan úılerdiń tyǵyzdyǵy qutqarý mashınalary júretin joldy jaýyp tastaǵan. Sol sebepti táýelsiz sarapshylar 2023 jyldyń 28 sáýir kúngi «Almaty qalasynyń bas josparyna túzetýler engizý» jobasynyń jıyntyq saraptamalyq qorytyndysy jáne «Almaty qalasynyń 2040 jylǵa deıingi bas jospary» jobasy boıynsha №1 qoǵamdyq talqylaý hattamasyn, Almaty qalasy máslıhatynyń 2023 jylǵy 21 sáýirdegi «Almaty qalasynyń 2040 jylǵa deıingi bas jospary» jobasyn bekitý týraly № 6 sheshimi, «Almaty qalasynyń bas jospary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 3 mamyrdaǵy №349 qaýlysyn bekitý zańsyz dep tanylsyn», degen baılamǵa kelip otyr.

ALMATY