Qazaq teatrynyń rýhy men kúsh-qýaty shetel asyp, ózge eldiń kórermenin tánti etýi sırek oqıǵa. Sonaý 1936 jyly alǵash ret qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndiginde Jumat Shanın bastaǵan óner serkeleri Máskeýdi dúr silkindirip, álemdik deńgeıde mádenıetimizdi pash etti. Bul mádenı baılanys táýelsizdikten beri qaıta jańǵyryp, qazaq teatrynyń kórkemdigin ormandy orys eliniń kórermenderi moıyndaı bastaǵany baıqalady.
Qazan aıynyń sońy men qarasha aıynyń basynda kerekýlik Júsipbek Aımaýytuly atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatry Reseıdiń Máskeý oblysy Mytıshı qalasyndaǵy «FEST» drama jáne komedııa teatrynda ótken «Podmoskovnye vechera» festıvaline qatysyp, «Úzdik ansambl» nomınasııasyn oljalap oraldy.
Kópshilik Mytıshı qalasyn Máskeý oblysyndaǵy teatrlar astanasy dep ataıdy. Sebebi munda qos kásibı mýnısıpıaldyq teatr - «FEST» drama jáne komedııa teatry men «Ognıvo» qýyrshaq teatry ornalasqan. Reseı astanasynyń dál irgesinde ornalasqanymen shahar jeke mártebege ıe, munda 600 myńdaı halyq turady. Al 36 jyldyq tarıhy bar óner ujymynyń «Podmoskovnye vechera» atty halyqaralyq teatrlar festıvali osymen jetinshi márte ótkizilip otyrǵan bedeldi óner báıgesi.
Áýeli bul festıvalǵa qatysýǵa jyl basynda 300 teatr nıet bildirgen eken. Reseılik teatr tarlandary men synshylarynan quralǵan sarapshylar keńesi olardyń arasynan tek 13-in ǵana tańdap alyp, arnaıy shaqyrý jiberipti. Sonyń ishinde Qazaqstannan jalǵyz ári tuńǵysh ret shaqyrtylǵan Júsipbek Aımaýytuly teatrynyń qatysýy úlken jańalyq bolǵanyn aıtyp óteıik. Reseılik kıno jáne teatr akteri Azamat Nyǵmanovtyń festıvalda kórsetilgen «Ujdan» ápsanasyna rejısserlik etýi de áý bastan-aq qazaq tilindegi qoıylymnyń irikteý barysynda qazylar alqasynyń nazaryna iligýine túrkti bolǵany anyq. Festıvalda J.Aımaýytuly teatry ujymynan bólek, reseılik Máskeý, Perm, Vologda, Zelenograd, Sankt-Peterbýrg, Mytıshı, Petrozavod, Býınsk, Naberejnye chelny, Nıjnıı Novgorod, Chelıabi qalalarynyń beldi teatrlary óner kórsetti. Al qazylar alqasynyń quramyndaǵy reseılik belgili teatrtanýshylar Anastasııa Efremova men Ksenııa Stolnaıa, kıno jáne teatr akteri, RF Teatr qaıratkerleri odaǵynyń múshesi Mıhaıl Bogdasarov, jergilikti teatr salasyna arnalǵan basylymdardyń ókilderi, teatr synshylary Larısa Kanevskaıa men Marına Tımasheva ár spektakldi elekten ótkizip, baǵa berdi.
«Ujdan» festıvaldyń úshinshi kúni negizgi sahnada qoıyldy. 400 oryndyq zalda ıne shanshar oryn bolmaǵanyna qarap-aq jergilikti kórermenniń qazaq akterlerinen jańalyq kútkenin ańǵardyq. «FEST» teatrynda bılet quny 800 rýblden bastalyp, 1600 rýblge deıin jetedi eken. Máskeý qalasy men oblysynda turatyn qazaqtar da óner ujymyn qoldap keldi. Al spektakldiń ózi kópshilik kútkendegideı deńgeıde ótip, teatrsúıer qaýymnyń ystyq qoshemetine bólendi. Ilespe aýdarma da sátti shyqty dep oılaımyz. Jergilikti jurt akterlerdiń plastıkalyq qozǵalysy men qımyldaryna súısinip, qoıylymnan ózgeshe bir energetıkalyq aýrany sezingendeı kórindi. «Ujdan» adamnyń jan dúnıesine tynym bermeıtin sansyz saýaldarǵa jaýap izdetkizetin kúrdeli janr bolǵanyna qaramastan óte túsinikti aýanda órildi. Keıbir sátte kórermen qulaqqaptaryn julyp tastap, akterlerdiń oınaý mánerinen-aq qoıylymnyń ár sátin uǵynyp otyrǵanyn baıqadyq. Teatr tili – tilsiz til deýshi edi. Ras eken, akterlerdiń oıyny tilsiz-aq kókeılerge qonyp jatsa, ol da qazaq óneriniń bir jetistigi.
Qoıylymnan soń qazylar men teatr mamandarynyń talqylaýynda Anastasııa Efremova:
«Qazaq jerinen kelgen akterlerdiń oıyny erekshe deńgeıde boldy. Akterlerdiń kúsh-qýatyna tańǵaldym. Spektakldiń ekpini ádettegi qoıylymdardan surapyl, keıbir jerinde akterler oıynǵa ilese almaı qala ma dep oıladym. Buryn ózge óner ujymdarynan baıqalmaǵan energetıkany sezindik. Qoıylymdaǵy ár sát, qımyl-qozǵalys áldebir ortalyq tetikke baılanyp qoıǵandaı úılesimde júrdi. Al akterlerdiń ánshilik qyry bólek áńgime. Rejısserdiń kóp jumys atqarǵany da baıqalady. Keıbir tustary orys tildi aýdıtorııa úshin túsiniksizdeý bolýy múmkin. Biraq bul akterlerdiń sheberligi emes, spektakldiń ulttyq kolorıtine baılanysty dúnıe», dep oń baǵasyn jetkizdi ol.
Jergilikti qazaq kórermender de týǵan eliniń mádenıet máıegin ala kelgen qoıylymǵa qatysty ystyq yqylastaryn bildirdi. Máskeý qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń vıse-prezıdenti Serik Toıǵambaev ar, uıat, namys – adam ımanynyń deńgeıin kórsetetin qundylyqtar ekenin atap ótti. «Ar men namysymyz taza bolsa, qoǵam taza bolady. Al qoǵam taza bolsa, sol memlekettiń halqy baqýatty ómir súrmek. Búgingi spektakl júregimizden ótti, janymyzdy tebirentip, azamattyq namysymyzdy janydy. Biz «Ujdannan» oılanyp ketip baramyz», dep áserin bólisti.
Onyń bul pikirin qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń ókilderi Gúljan Qojamjarova men Gúljan Álimova da qýattaı tústi. «Osydan 100 jyl burynǵy Shákárim aqynnyń jazyp ketken fılosofııalyq áńgimesi búgingi adamzat úshin asa ózekti. Biz kezinde ulttyq tarıhymyzdan Shákárimdi atyp, qudyqqa tastap ketkeni týraly oqyp bildik. Sahnadaǵy úlken qudyq beınesi sol zobalań jyldardyń elesindeı. Adamdar ujdandy jerlep, qoǵamdy LGBT (qosjynystylyq) derti men sybaılas jemqorlyq jaılap turǵanyn, al endi keıbir qaharmandar balalarymyzdyń bolashaǵy úshin kúresin tabandylyqpen júrgizip kele jatqanyn nebári bir saǵattyq ápsana dáleldep berdi. «Ujdan» – zamanaýı qoǵamnyń aınasy. Búgin Máskeý sahnasynda qazaq teatrynyń úlken jetistigi jarııa etildi. Kórermen retinde akterlerdiń oıynyna basymdy ıemin», dep atap ótti avtonomııanyń taǵy bir vıse-prezıdenti G.Álimova.
Negizi «Podmoskovnye vechera» festıvaliniń sarapshylary kórermenniń erekshe yqylasyn týdyryp, emosııalaryn tasytqan spektaklderge kóbirek kóńil aýdarady eken. Bul úshin foıede arnaıy jáshik qoıylǵan. Kórermen qoıylymnan áserlenip shyqsa, álgi jáshikke daýys berý qaǵazyn tastap ketedi. Sóıtip, Gran-prı ıegeri kórermenderdiń daýys berý nátıjesinde anyqtalady. Bul kúni daýys berý buryshynda kórermenniń az bolmaǵanyn aıtyp óteıik.
О́z kezeginde J.Aımaýytuly teatrynyń basshylyǵy akterlerdiń oıynyna kóńilderi toıatynyn jetkizdi. «Shákárim Qudaıberdiulynyń «Ujdan» áńgimesine negizdelgen ápsananyń Reseı jerindegi bási bıik básekege qatysyp, sonaý 1936 jyly alǵashqy qazaq kásibı teatrynyń negizin salýshy, jerlesimiz Jumat Shanınniń sara jolyn laıyqty jalǵastyrýy bizdiń teatr akterlerin erekshe arqalandyryp otyr. Shyǵarmashylyq saparymyzdy laıyqty deńgeıde uıymdastyryp bergen Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Qýandyqulyna, mádenıet basqarmasyna úlken alǵysymyzdy aıtamyz. Shyndap kelgende, Reseıde teatr salasy jaqsy damyǵan, olardyń arasyndaǵy myqtylarmen bir sahnada óner talastyrýǵa úlken daıyndyq jasadyq. Barlyq úmitimiz aqtaldy», deıdi Aımaýytov teatrynyń basshysy Arman Temirbek.
Festıvaldyń Gran-prı júldesin kórermenderdiń daýys berý nátıjesinde «FEST» drama jáne komedııa teatrynyń ózi ıelendi. Qazylar alqasynyń tóraǵasy Larısa Kanevskaıa kerekýlik teatrǵa «Úzdik ansambl» atalymyn tapsyryp turyp, bul shyn máninde Gran-prıden keıingi ekinshi júlde sanalatynyn jetkizdi. Teatr ujymynyń deni jastar ekenine toqtalyp, mundaı ujymnyń keleshegi zor bolatynyna senimdimin, dedi synshy.
* * *
Málimet úshin aıtyp óteıik, qasıetti Ertis-Baıan óńiriniń rýhanı qarashańyraǵy sanalatyn J.Aımaýytuly teatry 1990 jyly 7 jeltoqsanda rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ersaıyn Tápenovtiń sahnalaýynda M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» mýzykalyq komedııasymen alǵash shymyldyǵyn túrdi. Kórnekti teatr qaıratkeri, sol kezdegi T.Júrgenov atyndaǵy Almaty óner ınstıtýtynyń rektory Á.Syǵaı teatrǵa «Mýzykalyq komedııa jáne teatr» bóliminiń túlekterin joldamamen jiberip, úlken úles qosty. Akterler S.Tájibaev, R.Tájibaeva, A.Júke, S.Bekbolatov, A.Bekbolatova, M.Manap, J.Chaıkına, D.Uıabaı, T.Atambek, B.Qurbanova, M.Baıjumanov, Sh.Baıǵabylqyzy, Q.Jeksembaeva, G.Hamıtova, J.Dospaev, G.Omarova, B.Shánim, D.Quspan, A.Taspaeva, G.Qaıyrbekovalar teatrdyń irgetasyn alǵash qalasqan óner ıeleri ekenin atap ótken mańyzdy. Teatr sahnasynda ulttyq dramatýrgııamen qatar, álem klassıkteriniń úzdik shyǵarmalary qoıyldy. M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan», «Qarakóz», Ý.Shekspırdiń «Korol Lır», A.P.Chehovtyń «Shaǵala», Evrıpıdtiń «Medeıa», I.Kalmannyń «Sılva», «Mıster Iks», I.Shtraýstyń «Jarqanat», F.Ervennyń «Túlki bıkesh», I.Sagarelıdiń «Hanýma», M.Baıserkeulynyń «Abylaı han», «Kene han», sonymen qatar, osy zamanǵy dramatýrgterdiń pesalary, D.Isabekovtiń «Ápke», «Muragerler», «Eski úıdegi eki kezdesý», «Aktrısa», T.Ahtanovtyń «Kúshik kúıeý», Á.Tarazıdiń «Jaqsy kisi», S.Balǵabaevtyń «Biz de ǵashyq bolǵanbyz», I.Baızaqovtyń «Aqbópe», Sh.Aıtmatovtyń «Ana-Jer Ana», J.Aımaýytulynyń «Aqbilek», «Shernııaz», Iran Ǵaıyptyń «Estaıdyń Qorlany», Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh - Baıan sulý», «Aqan seri - Aqtoqty», «Ulpan - Eseneı», Molerdiń «Sarań», K.Goldonıdiń «Venesııalyq egizder», B.Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat», A.Yqsannyń «Sońǵy Mamont», Sh.Aımatovtyń «Jámıla», E.Tóleýbaıdyń «Kerbez kelinder» t.b. qoıylymdar teatr súıer kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Teatr táýelsizdik jyldary 150-ge jýyq qoıylym sahnalanǵan. 1992 jyly óner ujymyna Júsipbek Aımaýytulynyń esimi berildi. Teatrdyń búgingi kórkemdik jetekshisi – Ádilet Aqanov. Halyqaralyq júldege qol jetkizgen «Ujdan» spektakliniń sahnalyq nusqasyn jazǵan – Nurken Turlybek.
* * *
Mytıshı qalasyndaǵy «FEST» drama jáne komedııa teatrynda ótken festıvalǵa Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi arnaıy kórme apardy. Respýblıka kúnine oraılastyrylǵan kórmede Ertis-Baıan topyraǵynan túlegen óner jáne ádebıet tarlandary tanystyryldy. Jergilikti qaýym aqyn, tarıhshy, etnograf, aýyz ádebıeti muralaryn jınaýshy Máshhúr Júsip Kópeevtiń «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «Hal-ahýal», «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kórgen bir tamashamyz» kitaptarynyń kóshirmelerin, qazaq kınosynyń atasy Sháken Aımanov pen jazýshy Júsipbek Aımaýytulynyń, qazaqtyń ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin salýshy Jumat Shanınniń, QazKSR-niń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Estaı Berkimbaevtyń, maıdanger jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń, sondaı-aq alǵashqy qazaq elshileriniń biri, dıplomat Názir Tórequlov pen kerekýlik jazýshy Vsevolod Ivanovtyń jeke zattary men shyǵarmalaryn tamashalady. Mýzeı basshysy Erbol Qaıyrov atap ótkendeı, qundy jádigerler qatarynda Sháken Aımanovtyń 1970 jyly Máskeýde apatqa ushyrap, qaza bolǵan sátindegi bylǵary tony da jetkizildi. Al Júsipbektiń sııasorǵyshy men qaǵaz kesýge arnalǵan syzǵyshyn Alash ardaqtysy óz qolymen jasaǵan eken. Kóne zattar óte qarapaıym ári is biletin sheber adamnyń qolynan shyqqany baıqalady. Bul buıymdardy 90-jyldary mýzeı ashylǵanda qalamgerdiń qyzy Márýa Júsipbekqyzy qorǵa tapsyrypty. Alashtyń arda azamatynan qalǵan qundy zattardy urpaqtary kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, qanshama ýaqyt sandyqtyń túbinde jasyryp kelgeni tańǵaldyrady.
Pavlodar – Máskeý – Pavlodar