Qazirgi zamanda joǵary bilim ulttyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń mańyzdy faktoryna aınaldy. Jaqsy bilim berý – sapaly mamandardy daıarlaýdyń, ınnovasııalyq úderisterden tys qalmaýdyń, ǵylym men mádenıetti damytýdyń kepili. Sonyń ishinde sheteldik bilim berý qujattaryn taný stýdentterdiń akademııalyq utqyrlyǵy men mamandardyń shetelde biliktiligin arttyrýda mańyzdy ról atqarady. Osy joldaǵy mańyzdy qadamdardyń biri – joǵary bilim berý biliktiligin taný týraly Tokıo jáne jahandyq konvensııanyń ratıfıkasııalanýy. Atalǵan konvensııalar Qazaqstanǵa qandaı múmkindikter men ózgerister alyp keletinin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Joǵary bilim berýdi damytýdyń ulttyq ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Erjan IRGEBAEVTAN surap kórdik.
– Joǵary bilim berý biliktiligin taný týraly Tokıo jáne jahandyq konvensııanyń negizgi maqsaty qandaı?
– Tokıo konvensııasy, joǵary bilim berý biliktiligin taný týraly Azııa-Tynyq muhıty aımaqtyq konvensııasy 2011 jyldyń 26 qarashasynda Tokıoda qabyldanyp, 2018 jyldyń 1 aqpanynda kúshine endi. Oǵan 12 memleket qol qoıdy. Tokıo konvensııasy Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda seriktes elderdiń bilimin taný salasyndaǵy yntymaqtastyqty yntalandyrýǵa, sondaı-aq akademııalyq utqyrlyqty arttyrý maqsatynda aqparat almasýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Al joǵary bilimge qatysty sertıfıkattardy taný týraly jahandyq konvensııa 2019 jyldyń 25 qarashasynda IýNESKO Bas konferensııasynyń 40-sessııasynyń plenarlyq otyrysynda qabyldandy. Bıyl 5 naýryzda kúshine endi. Qujattyń ereksheligi – alǵash ret ǵylymı dárejelerdi aımaqtyq emes, jahandyq deńgeıde tanýdyń jalpy qaǵıdattaryn bekitti. Oǵan 22 memleket qol qoıdy. Bul konvensııalar stýdentter men mamandardyń halyqaralyq utqyrlyǵyna járdemdesýdiń, sondaı-aq ártúrli elder arasynda akademııalyq dárejeler men biliktilikterdi tanýdyń jalpy standarttaryn belgileýdiń negizgi quraly bolyp sanalady.
– Joǵary bilim salasyndaǵy konvensııalardy ratıfıkasııalaýda bizdiń el qandaı artyqshylyqtarǵa ıe bolady?
– Eki konvensııa da joǵary oqý oryndary men júıelerdiń ártúrliligin qurmetteıdi, qoldaıdy ári qorǵaıdy. Sonymen qatar konvensııalar mádenı ártúrlilikke basa nazar aýdarady. Eki konvensııa da jeke tulǵanyń múddesin negizge alady. Joǵary oqý ornyna túsý úshin jáne jumysqa ornalasý úshin óziniń biliktiligin ózi baǵalaýǵa quqyly. Konvensııanyń ekeýinde de biliktilikti taný ashyq, ádil ári kemsitýsiz bolýy kerek ekeni basa aıtylǵan. Jahandyq konvensııa men Tokıo konvensııasy oqytýshylardyń, stýdentterdiń, zertteýshilerdiń mamandardyń utqyrlyǵyn arttyrady ári stýdentter men zertteýshilerdiń halyqaralyq utqyrlyǵyna yqpal etedi. Qysqamerzimdi perspektıvada konvensııalardy ratıfıkasııalaý ortaq tetikter men standarttardy belgileý arqyly taný úderisin jeńildetedi, stýdentter men mamandardyń utqyrlyǵyn arttyrady, bilim men tájirıbe almasýdy keńeıtedi, sondaı-aq halyqaralyq básekege qabilettilikti arttyrady. Uzaqmerzimdi perspektıvada bul elimizdiń óńirlik deńgeıde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de joǵary bilim berý biliktiligin taný salasyndaǵy ustanymyn nyǵaıtady. Tokıo konvensııasyn ratıfıkasııalaý Azııa-Tynyq muhıty azamattarynyń Qazaqstannyń bilim berý júıesi, joǵary oqý oryndary, bilim berý baǵdarlamalary joǵary bilimniń ulttyq biliktilik júıesi jáne dıplomdar men sertıfıkattar berý úderisi týraly habardarlyǵyn arttyrady. Mundaı ózara is-qımyl elder arasyndaǵy ózara túsinistik pen senimdi jaqsartýǵa, sondaı-aq bilim men tájirıbeniń mádenıetaralyq almasýyn keńeıtýge yqpal etetin bolady. Tokıo konvensııasy boıynsha qabyldanatyn mindettemeler Qazaqstannyń Lıssabon konvensııasy boıynsha mindettemelerimen is júzinde sáıkes keledi. Tokıo konvensııasyn júzege asyrý ishki zańnamaǵa ózgerister engizýdi talap etpeıdi. Lıssabon konvensııasyn iske asyrýdy súıemeldeıtin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Joǵary bilim berýdi damytýdyń ulttyq ortalyǵy bir mezgilde Tokıo konvensııasy úshin de ulttyq aqparattyq ortalyq bola alady. Sondaı-aq Azııa-Tynyq muhıty elderine joǵary bilim berý júıesi men sapany qamtamasyz etý tetikteri, biliktilik pen oqý oryndary týraly aqparat bere alady.
– Qujattar ratıfıkasııalanǵannan keıin elimiz halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda qandaı mindettemelerdi oryndaýy kerek?
– Aıta ketý kerek, elimiz konvensııalardyń kóptegen baptary boıynsha óz mindettemelerin oryndap ta jatyr jáne ákimshilik ózgerister engizý arqyly kez kelgen basqa mindettemelerdi oryndaı alady. Qazaqstan qazirdiń ózinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi arqyly konvensııalarda aıqyndalǵandaı Ulttyq aqparattyq ortalyqty qurdy. Ortalyq joǵary bilim berý júıesi men sapany qamtamasyz etý tetikteri, biliktilik pen oqý oryndary týraly aqparat beredi. Ortalyq jeke tulǵalardyń sheteldik biliktiligin konvensııaǵa sáıkes belgilengen mindettemelerge saı baǵalaıdy. Ol konvensııa boıynsha mindettemelerge sáıkes sheteldik bilim berý qujattary men saıası usynystardy taný boıynsha memlekettik qyzmetti usynady. Eki konvensııa da qatysýshy elderdiń mindettemeleri men jaýapkershiligin aıqyndaıdy. Birinshi jaýapkershilik bilim berýdiń ártúrli deńgeılerimen baılanysty biliktilikterdi. Mysaly, qoljetimdilik biliktilikterin, joǵary bilim berý biliktilikterin, sondaı-aq dástúrli emes bilim berý nysandaryn qosa alǵanda, ártúrli tásildermen alynǵan biliktilikterdi tanýǵa qatysty. Memleket Eýroodaqqa múshe basqa memleketterde alǵan biliktilikterin, sondaı-aq eleýli aıyrmashylyqtar kórsetilýi múmkin jaǵdaılardy qospaǵanda, eldegi belgili bir bilim deńgeıine qoıylatyn jalpy talaptarǵa sáıkes keletin qujattalǵan aldyńǵy bilimdi tanýy kerek. Ekinshi – bosqyndardyń biliktiligin taný. Úshinshi – aqparat berý.
– Konvensııalardy júzege asyrýda stýdentter men oqý oryndaryn qoldaý úshin qandaı sharalar qabyldanady?
– Konvensııalar sheńberinde taný qaǵıdattaryn iske asyrý taný jolyndaǵy negizsiz kedergilerdi barynsha azaıtady. Sonymen qatar shetelde bilim alǵan ári oqýǵa nemese kásiptik qyzmetpen aınalysýǵa nıet bildirgen adamdardyń tap bolatyn qıyndyqtardan saqtandyrady. Sondaı-aq shetelde bilim alýǵa múmkindigi bar azamattar sanynyń artýyna oń áser etedi.