Tabıǵatty lastaý tyıylmaı tur

Oblystyq ekologııa departamenti­niń basshysy Álibek Bekmuhametovtiń málimetine súıensek, bıyl 9 aıda jos­pardan tys 27 tekserý júrgizilgen. Tek­serýdiń qorytyndysymen tabıǵat­ty búldirýge qatysty 39 derek anyq­talyp otyr.

«Ekologııalyq zańnamanyń saq­ta­lýyna baılanysty tekserýler «Atyraý munaı óńdeý zaýyty», «Karabatan Utility Solutions», «Teńizshevroıl» kompanııa­lary men «JylyoıSý» MKK-ǵa júrgizil­di. Tabıǵatty lastaǵan kinálilerge qa­tysty 96 ákimshilik is qozǵaldy. Atal­ǵan tekserýlerden keıin qorshaǵan orta­ny lastaǵan kompanııalarǵa jalpy quny 11 mlrd 48 mln teńgeniń aıyppuly salyndy», deıdi Á.Bekmuhametov.

Munaıly óńirdiń aýasyn jıi lastaýshylar qatarynda qandaı kásiporyndar bar? Departamentiniń basshysy Á.Bek­muhametovtiń aıtýynsha, aldymen bul tizimge munaı-gaz ónerkásibindegi kásip­oryndar ilinip otyr. Máselen, «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 328-babynyń 3-bóliginde kózdelgen qorshaǵan ortaǵa bekitilgen normatıvter kólemin bir jyl ishinde eki retten kóp asyrǵan.

«Atyraý munaı óńdeý zaýytyna qa­tysty tehnologııalyq rejimdi buzǵany úshin tórt ret, elektr energııasynyń óshýi boıynsha bir ret jospardan tys tek­serý júrgizildi. Zaýyttyń alaý qon­dyr­ǵysynda gazdardy jaǵý kezinde nor­madan artyq emıssııalar júzege asy­rylǵan. Munda ónerkásiptik emıs­sııalardyń synamasyn alý úshin arnaıy oryndardyń bolmaǵany, emıs­sııalardyń avtomattandyrylǵan monı­torıngi júıesi engizilmegeni jáne qal­­dyq­tardy basqarý talaptarynyń bu­zyl­ǵany anyqtaldy», dep málimdedi Á.Bekmuhametov.

Ekologter júrgizgen jospardan tys tekserý kezinde bıylǵy 3 shildede saǵat 17:25-te Atyraý munaı óńdeý zaýytynda elektr qýaty sóngeni rastaldy. Sonyń saldarynan ELOÝ-AT-2 qondyrǵysyn qospaǵanda, zaýyttyń tehnologııalyq qondyrǵylarynyń jumysy apatty jaǵdaıda toqtaǵan. Jergilikti ýaqytpen saǵat 17:47-de zaýytqa elektr qýatyn berý tolyǵymen óship qalǵan edi. Osy­ǵan baılanysty «PAZ» avtomattandyryl­ǵan avarııalyq qorǵanysy iske qosy­lyp, alaý júıesinde tehnologııalyq gaz jaǵylǵany anyqtaldy. Tekserý qory­tyndysymen «AMО́Z» JShS-ǵa qatysty Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 328-babynyń 3-bóligimen hat­tama toltyrylyp, odan ári qaraý úshin Atyraý qalasynyń ákimshilik qu­qyq buzýshylyqtar jónindegi maman­dandyrylǵan sotyna joldandy. Sottyń 2023 jylǵy 31 tamyzdaǵy qaýlysymen «AMО́Z» JShS-ǵa tıisti emıssııa kóziniń jumysyna ekologııalyq ruqsattyń qoldanylýyn toqtatpaı, 12 mln 14 myń 550 teńge mólsherinde aıyppul salyndy.

Atyraý munaı óńdeý zaýyty sot qaýlysymen kelispeı, apellıasııalyq shaǵym túsirdi. Alaıda oblystyq soty­nyń qaýlysymen birinshi saty­daǵy sot­tyń qaýlysy ózgerissiz qal­dy­ry­lyp, kásiporynnyń shaǵymy qanaǵat­tan­dyrylýdan bas tartyldy.

Bul óńirde qorshaǵan ortaǵa zııan­dy zattardy tógip, jónine ketetinder az emes. Mundaı derekterdi anyqtaý boıynsha oblystyq mamandandyryl­ǵan tabıǵat qorǵaý prokýratýrasymen bir­ge júrgizilgen monıtorıng júrgiziledi. Máselen, mamyr aıynda Atyraý qala­synyń mańyndaǵy ashyq alańǵa qaýipti qaldyqtar qataryna jatqyzylǵan paı­dalanylǵan katalızatorǵa uqsas qal­dyqtar tógilgeni anyqtaldy.

«Qaldyqtar shamamen 2 myń sharshy metr jerge jartylaı kómilgen. Katalızator – «Atyraý munaı óńdeý zaýy­ty» JShS-nyń munaıdy tereń óńdeý óndirisinde paıdalanylatyn qos­pa. Al «Atmosferalyq aýany qor­ǵaý respýblıkalyq ǵylymı-zertteý or­ta­lyǵy» JShS Atyraý qalasyndaǵy fılıa­lynyń júrgizgen zerthanalyq taldaý qorytyndysymen dalaǵa tógilgen qaldyqtardyń quramynda nıkeldiń biraz mólsheri bar ekeni anyqtaldy. «Greıs Kazahstan Katalısts» JShS-nyń «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS-na usynǵan anyqtamasyna sáıkes paı­da­lanylǵan katalızator quramynda­ǵy nıkel ólshemi 5 myń ppm quraǵan», dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.

Ekologterdiń jıi tekserýine ushy­raıtyn taǵy bir kásiporyn bar. Bul – «Karabatan Utility Solutions» ­JShS. Bıyl bul seriktestikke jospardan tys ­4 tekserý júrgizilgen.

«Tekserýler kezinde qondyrǵyǵa par­nıkti gazdarǵa alynǵan kvota normasyn asyrý baıqaldy. Ekologııalyq ruqsatsyz jer relefine sarqyndy sýlardy tógý, jerdi búldirý, berilgen nusqamany oryndamaý túrindegi bu­zý­shy­lyqtar anyqtaldy. Anyqtalǵan buzý­shylyqtarǵa baılanysty salynǵan aıyp­pul kólemi 7 mlrd 238 mln teńgeni qurady», dedi departament basshysy.

Al oblystyq mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýratýrasy «Nur­manııaz-Atyraý» JShS-nyń 2021-2022 jyl­dary 88 542 tekshe metr topyraqty zańsyz satqany anyqtaldy. Bul serik­testik zańsyz áreketin iske asyrý úshin keń taralǵan paıdaly qazbalardy óndi­rýge ruqsatty paıdalanǵan.

«Ruqsatty berý úshin «Morskoe» ken ornyndaǵy gıdrotehnıkalyq qury­lystardyń úıindisin qalpyna kel­tirý týraly merdigerlik shart negiz bol­ǵan. Alaıda shartta topyraqty ózge maq­satta satý kózdelmegen. Oblys ákim­­­digine engizilgen prokýrorlyq qa­da­­ǵalaý aktisiniń nátıjesimen «Nurmanııaz-Atyraý» JShS-dan bu­ryn berilgen ruqsat qaıtaryp alyndy. Sotpen atalǵan derek boıynsha «Nur­manııaz-Atyraý» JShS-dan sotpen 851 mln teńge memleketke keltirilgen zalal óndirildi», dep habarlady oblystyq prokýratýranyń baspasóz qyzmeti.

Qadaǵalaý organy taǵy derekti jarııa etti. Prokýratýranyń málimetinshe, «Jylyoı Bolashaq» JShS-nyń munaı shlamdaryn jınaqtaýǵa ruqsaty quja­ty bolmaǵan. Biraq seriktestiktiń bul qyz­metti júzege asyrǵany anyqtaldy. Máselen, 2022 jyldan beri qaýipti qal­dyqtarǵa jatqyzylǵan 477 tonna munaı shlamy jınaqtalǵan. Sot osy derekke qatysty «Jylyoı Bolashaq» JShS-ǵa 923 mln teńge kóleminde ákimshilik aıyppul saldy.

Mahambet aýdanyndaǵy Esbol aýyl­dyq okrýginen 40 shaqyrym qashyq­tyq­ta munaı tógilgen. Buǵan aldymen aýdan turǵyndary alańdaýshylyq bildirdi. Oblystyq ekologııa departamentiniń baspasóz qyzmetinen málim etkendeı, Mahambet aýdanyndaǵy Sary О́skembaı degen jerde munaı tógilgeni anyqtalǵan.

«Atyraý oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń mamandary buǵan deıin 2021 jylǵy 13 tamyzda osy aýmaqqa Ma­hambet aýdandyq prokýratýrasy­nyń ákimdigi men polısııa bóliminiń qyz­met­kerlerimen birge baryp, lastanǵan jer­ge ólshem júrgizdi. Lastanǵan jáne fon­dyq topyraqtan taldama jasaýǵa sy­namalar alyndy. Taldaý nátıjesimen topy­raqtyń quramynda munaı ónimderi kóp mólsherde ekeni belgili boldy. Maham­bet aýdandyq ákimdiginiń usynǵan aqpa­ratyna sáıkes lastanǵan aýmaq je­ke nemese zańdy tulǵaǵa tıesili emes. Al «Batysqazjerqoınaýy» Ba­tys Qazaqstan geologııa jáne jer qoı­na­ýyn paıdalaný óńiraralyq depar­ta­mentiniń málimetinshe, bul «Nors Kas­pıan Oıl Development» JShS-nyń keli­sim­sharttyq aýmaǵyna túsip, Oń­tús­tik Baımenke K-3 krelıýstik uńǵy­ma ornalasqan. Alaıda uńǵyma jer qoına­ýyn paıdalanýshyǵa berilmegen. Jer de, uń­ǵyma da memle­ket menshiginde», dep ha­bar­lady depar­tamenttiń baspasóz qyzmeti.

Departament tarapynan lastanǵan aýmaqty tazalaý týraly Mahambet aýda­nynyń ákimine 2021 jylǵy 9 qara­shada, keıin 2022 jylǵy 7 maýsymda hat qaıtadan joldanǵan. Sondaı-aq byl­tyrǵy 20 jeltoqsanda Atyraý obly­synyń ákimine hat joldanyp, joǵaryda kórsetilgen aýmaqtaǵy lastanýdy joıý jumystaryn júrgizý suralǵan. Biraq aýdandyq, oblystyq ákimdik tarapynan bıyl mamyrǵa deıin munaı qaldyǵymen lastanǵan aýmaqty qorshaý nazarǵa alynbaı kelgen.

«Mahambet aýdanyna qarasty Sary О́skembaı ýchaskesindegi K-3 krelıýstik uńǵymadan maı aǵyp jatqan aýmaǵy tolyqtaı qorshaldy. Aldaǵy ýaqytta atqarylar jumystyń bári departament qyzmetkerleriniń baqylaýynda bolady», dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.

«Bárin aıt ta, birin aıt» degendeı, munaıly óńirdiń ekologııasy ázir jaq­sarmaı tur. Sol sebepten jutar aýanyń jupar bolmaǵany turǵyndardyń tózimin taýysatyn túri bar. О́ıtkeni qorshaǵan ortany lastaýshylar tabıǵatqa qar­sy taǵylyq áreketin toqtatar emes. Tip­ti qomaqty aıyppuldy shybyn jaq­qan qurly kórmeıtin boldy. Mun­daı taǵylyq áreket qashanǵa deıin jal­ǵasady? Atyraýlyqtardy alańdatqan kó­keıkesti máseleniń qashan oń sheshimin tabady? Biraq bul saýaldyń naqty ja­ýabyn aıtýǵa eshkim asyǵar emes.

Atyraý oblysy