Kaspıı taıyzdanyp barady

2021 jyly Memleket basshysy Mańǵystaý oblysyna barǵan jumys saparynda Kaspıı teńizin keshendi zertteýmen aınalysa­tyn memlekettik ınstıtýt qurýdy tap­syrǵan edi. Keshendi jumystyń kesheýildep qalǵany Mańǵystaý jurtyn ǵana emes, ekolog mamandardy da alańdatyp otyrǵany ras. Máselen, Aqtaý turǵyndarynyń aıtýynsha, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy qaýlaı ósken qamysty aýmaqty buryn teńiz tolqyny shaıyp jatatyn. Qazir teńizdiń tereńine barý úshin shamamen 100 metrdeı jer júrý qajet. Keıingi jyldary teńizdiń qanshalyqty tartylǵanyn osydan-aq kórýge bolady.

Ekolog Kırıll Osın Mańǵys­taýdaǵy ekologııalyq jaǵdaıǵa alańdaýly ekenin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, Kaspııdiń tartylý sebepterin zertteý jumystary keshiktirilip keledi. О́ıtkeni bul bastama aımaqta alǵash ret 2012 jyly kóterilgen eken.

– 1979 jyldary Kaspıı te­ńizi Baltyq júıesi boıynsha ja­ǵalaýdan 29 metr qashyqtyqqa sheginip ketken. Sýdyń qazirgi deńgeıi sol kórsetkishke jaqyn, ıaǵnı 28,5 metrge sheıin tartylǵany anyqtaldy. О́zekti máseleni sheshý jolynda elimizde ǵylymı ınstıtýt qurylǵanyna qýanyshtymyn. Endi halyqaralyq ǵylymı qaýym­dastyqtarmen birlesip jumys jasalady dep senemin, – deıdi K.Osın.

Kaspıı teńizinde sý deńgeıiniń turaqsyzdyǵyna jahandyq klı­mattyń ózgerýi de áser etti deı­di resmı oryndar. Ekologııa mı­nıstr­liginiń málimetinshe, ótken ǵasyr­dyń 30-jyldarynan bastap Kaspıı deńgeıiniń tómendeýi baıqalǵan. 1977 jylǵa qaraı teńiz deńgeıi 3 metrge tómendep, mınýs 26-dan 29 metrge deıin jetti. Keıin sý deńgeıi qaıta kóterile bastaıdy. Osylaısha, 1995 jyly 3 metrge joǵarylap, mınýs 26,62 metr bolǵan. Osy aralyqta sý deńgeıiniń kóterilýi jylyna shamamen 14 sm boldy, al keı jyldary 36 sm-ge jetken. 2005 jyldan bastap sıkldik tómendeý kezeńi qaıtada bastalǵan.

Kaspııde jeldiń áserinen mez­gilsiz aýytqý bolyp turady. My­saly, Kaspııdiń soltústik bóli­ginde «Janbaı» teńiz gıdro­posty aýdanynda osyndaı maýsym­dyq kórinis anyq baıqalady. Ásire­se, kóktem, kúzde. Al jazda, jel qatty emes kezde mundaı jaǵdaı baıqalmaıdy. Teńiz deńgeıiniń kóterilýi jeldiń jyldamdyǵy 10-15 m/s jáne uzaqtyǵy 10-12 saǵattan 1-2 kúnge deıin jalǵassa ǵana baıqalady. Al jel sekýn­dyna 15-25 m-ge jetkende bıik­tigi 1,5-2 m nemese odan da jo­ǵary bolady. Keıingi jyldary Kaspıı teńizi deńgeıiniń aýyt­qýy klımattyń antropogendik qu­bylýy áserinen ózgeretin sý balansy sıpattamalarynyń araqa­tynasyna baılanysty.

Sarapshylardyń deregine sú­ıen­sek, 2006-2020 jyldar ara­ly­ǵynda Kaspıı teńiziniń akvato­rııa­syna jaýyn-shashynnyń az mól­sheri túsken, al býlaný úderisi kerisinshe qarqyndy bolǵan. Sondaı-aq Edil (Volga) ózeniniń basseıninde sý az bolǵandyqtan keletin sý mólsheri kóp bolmapty. Basty sebebi – klımattyń jylynýy. Kaspıı deńgeıiniń tó­mendeýi men joǵarylaýy buryn da bolǵan jáne ol uzaqmerzimdi ta­bıǵı sıkldik sıpatqa ıe.

Golland jáne nemis ǵalymdary 2100 jylǵa qaraı Kaspıı teńizi qazirgiden 18 metrge deıin tartylýy múmkin dep otyr. Bul ózgeris teńizdiń bıoortasyna orasan zalal ákelýi yqtımal ekenin aıtady. Boljamdy pikirmen otan­dyq ekolog mamandar da kelisedi. Osyǵan oraı ǵylymı ınstıtýt bazasynda 2019 jyly Kaspıı endemıgin zertteý ortalyǵy qu­­ryl­ǵany málim. Aqtaýdaǵy or­ta­lyq qyzmetkerleri sý aıdynynda 7 ret ekspedısııalyq zertteý júrgizgen. Atalǵan Ortalyq Azııa eko­logııalyq zertteýler ıns­­­tıtý­tynyń negizin qalaýshy eko­log Ásel Tasmaǵambetovanyń aı­­týyn­sha, zertteý jumystary­nyń nátıjesi teńizdegi endemıg ja­nýar­lardy qorǵaýǵa septigi tıgen.

– Ekspedısııalyq zertteý ju­­mystarynyń qorytyndysy Kas­­pıı ıtbalyǵy Qazaqstan «Qy­zyl kitabyna» qosylýyna sebep­ker bol­dy. Bizdiń ǵylymı qyzmet­ker­ler Kaspıı máselelerin zertteý ınstıtýtymen birlese jumys is­teýge daıyn. Sý resýrstary jáne ır­rıgasııa mınıstrliginiń málime­tin­she, jańa ınstıtýttyń qyzmeti ­­ 2 ne­giz­gi baǵyt boıynsha jal­ǵa­sa­dy, – deı­di Á.Tasmaǵambetova.

«Kári Kaspıı Aral teńiziniń kebin qushpaı ma?» degen saýal – kóp­­shilikti kópten tolǵandyryp kele jatqan másele. Buǵan qa­tys­ty Sý resýrstary jáne ırrı­ga­sııa birinshi vıse-mınıstri Bolat Bek­nııazdyń da óz aıtary bar. Ol osy maqsatta qazynadan 300 mln teńge jumsaý josparlanǵanyn jetkizdi.

– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes elimizde jańa ǵylymı ınstıtýt qurylady. Onyń atqaratyn qyzmeti Kaspııdiń ekologııalyq problemalaryn, atap aıtsaq, deńgeıiniń tómendeýine, ıt­balyqtar men balyqtardyń jappaı qyrylýyna, olardyń popýlıasııasyn saqtap qalýǵa qatysty bolady. Sonymen qatar teńiz jaǵasyndaǵy memleketterdegi árip­testerimizben ózara is-qımyl­dy kúsheıtýge baǵyttalady. Bel­gili bolǵandaı, memleket Kaspıı teńizin zertteıtin ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jarǵylyq kapıtalyn tolyqtaı qamtamasyz etedi, – deıdi B.Beknııaz.

Bul rette sý salasyna qatysty elimizde taǵy bir keshendi másele­niń qolǵa alynyp jatqanyn aıta ketken jón shyǵar. Máselen, endi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń janynan eki jańa basqarma qurylatyn boldy. Onyń biri Ortalyq Azııa elderimen qa­rym-qatynas máselelerimen shu­ǵyldansa, ekinshi basqarma Qytaı jáne Reseımen tirshilik nárine qatysty baılanysty nyǵaıta­dy. Elimizdegi sýarmaly jerdiń 80%-y ońtústik óńirge tıesili. En­deshe jer emgen dıqandardyń sýǵa degen zárýligin týdyrmaýdyń bir jo­ly – Ortalyq Azııa elderimen yn­tymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterý. Jańadan quryla­tyn qos basqarmaǵa artylar júktiń bir parasy ázirshe osyndaı bolmaq.