Búginde áleýmettik jelilerde jetkinshekterdiń zańsyz oıyndary qaptap ketti. Ásirese «Kók kıt», «Tynysh úı», «Júgirip ót nemese ól» ataýymen tanymal oıyndar jasóspirimderdiń sanasyn ýlap qana qoımaı, óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermelep jatyr. Bul oıyndarǵa kóbine 7-10 synyp oqýshylarynyń áýestenip bara jatqany da alańdatady. Sıfrly qoǵamda bala qaýipsizdigin qalaı qamtamasyz etemiz?
Taıaýda áleýmettik jelidegi bir beınejazbada Rıdderdegi oqýshynyń avtobýsty kútip turyp, jaqyndaǵanda aldynan júgirip ótkeni kópti alańdatqan edi. О́ıtkeni kópshilik jolǵa ádeıi shyǵyp, apattyq jaǵdaı týdyrǵan balanyń júzinen qorqynysh emes, áldebir keleke qylyqty baıqaǵan. Sodan beınejazbanyń astyna oı-pikirlerin bildirgen jurttyń birazy: «Bul «Júgirip ót nemese ól» degen oıyn», dep daýryqty. О́ıtkeni qatygez oıynnyń erejesine sáıkes qatysýshy baǵdarshamnyń qyzyl belgisi janyp turǵan kezde júrip bara jatqan kóliktiń tusynan júgirip ótýge tıis. Biraq jergilikti polısııa qyzmeti jasóspirimderdi anyqtap, olardyń jaı oınap júrgenin aıtyp, túsinikteme berdi.
«Beınejazbaǵa túsip qalǵan balalardy anyqtap, taptyq. Balalar jaı oınap júrgenin, ol oıynǵa qatysy joqtyǵyn jetkizdi. Aldymen bir bala júgirip ótken, keıin ekinshi bala júgirgen. Al shetten kórgen adam ony túsirip alyp, «Júgirip ót nemese ól» degen oıynǵa keltirip aıtqan. Ár mektepte osy oıynǵa qatysty aldyn alý sharasy júrip jatyr. Muǵalimdermen, balalarmen kezdesip, mán-jaıdy túsindirdik. Oblysta ázirge mundaı derek tirkelgen joq», dedi Shyǵys Qazaqstan oblysy PD jergilikti polısııa qyzmeti bastyǵynyń orynbasary Ádiljan Hamıtov.
Rasymen, elimizde Reseı, Belarýs, Ýkraına sekildi elden kelgen bul oıynǵa qatysty tirkelgen derek ázirge kezdespeıdi. Alaıda osyǵan uqsas beınejazbalar áleýmettik jelide qaptap júr. Máselen, jýyrda Aqtaý qalasynda jyldamdyqpen kele jatqan kóliktiń aldynan kıikshe atqyp shyǵyp, istegen isterine dán rıza bolǵan bir top jetkinshek kadrǵa ilikti. Psıhologter mundaı qadamǵa balalar qoǵamda óz ornyn taýyp, moıyndatý úshin baratynyn aıtady.
«Bul oıyn adamnyń múmkindigin, qandaı jaǵdaıda táýekel ete alatynyn jáne ózin jeńý qabiletin zertteýmen jáne ózin-ózi dáleldeýmen baılanysty. Tulǵalyq daǵdarysqa ushyraǵan balanyń boıynda mindetti túrde dáleldeý stımýly beleń alady. Oıyn – jasóspirimder úshin óziniń batyldyǵy men kúshin tanytý, sol arqyly mártebesin kóterip, jańa bedel jınap, ózine degen senimin arttyryp, top músheleri nemese qoǵamǵa ózin qabyldatyp, moıyndatýynyń eń soraqy joly. Qansha bilimdi, tapqyr bolsa da, eger áleýmettenýi tómen bolsa, qoǵamǵa enýdiń ońaı joly osyndaı áreketterge barý dep oılaýy ǵajap emes. Aqyry maqsatyna jetkizetin joldy qate tańdap, osyndaı túrli arandatýǵa erip ketedi. Sondyqtan oıyn qoǵamda óz ornyn tabýdyń qarapaıym quralyna aınalyp otyr. Balalar bul oıyndy jańa áser alý úshin de oınaýy yqtımal. Internet jaılaǵan, birqalypty «surǵylt» tartqan tirshilikte balalar sezim men áserdiń jetispeıtinin baıqaıdy. Al adrenalın túrli sezimdi bastan ótkerýge múmkindik berip, energııany arttyrady. О́zindik shekaradan shyǵý stımýlyna alyp keledi. Bir aıta keterligi, qazirgi balalarda ózimshildik, egosentrızm sındromy bar. Eń ókinishtisi, ata-analardyń standartty oı-órisinen balanyń japa shegýi kóp. Iаǵnı balanyń boıynda «jaqsy oqýshy» sındromyn damyta kele (perfeksıonızm), tulǵalyq sezim reseptorlaryn beıǵam qaldyrý», dedi psıholog Sholpan Ábilova.
Otandyq «Kasperskıı» zerthanasy júrgizgen zertteýge zer salsaq, elimizdegi ár besinshi ata-ana balalaryna 4 jastan asqanda gadjet alyp beredi eken. Tipti respondentterdiń 50 paıyzdan astamy olardyń ınternette kúndelikti tórt saǵattan kóp otyratynyn, 23 paıyzy balalary bos ýaqytynyń bárin ınternette ótkizetinin aıtqan. Saýalnamaǵa qatysýshylardyń tek 65 paıyzy ǵana ýaqyt boıynsha shekteý qoıǵanyn alǵa tartady. Demek bul qaraýsyz jetkinshekterdiń esersoq oıynǵa elirý yqtımaldylyǵy joǵary degendi bildiredi. Jaǵdaıdyń aldyn alý úshin bilim basqarmasyndaǵylar, quqyq qorǵaý organdary ata-analarǵa úndeý joldady. О́ıtkeni bıyl jol-kólik oqıǵasynan qaza tapqan balalar sany 14 paıyzǵa artqan.
«Bıylǵy 10 aıda jol-kólik oqıǵasynan zardap shekken balalardyń sany 3 paıyzǵa artty. Zardap shekken balalardyń jartysynan kóbi – jolaýshylar, al qalǵandary – jaıaý júrginshiler. Kóp jaǵdaıda balalar eresekter tarapynan tasymaldaý erejelerin buzǵany úshin zardap shegedi. Sebebi olar avtooryndyqtar, býsterler jáne adapterler sııaqty balalardy ustaıtyn qurylǵylardy paıdalanbaıdy. Jaıaý júrginshilerdiń ádette belgilenbegen jerden joldy kesip ótip, jaqyndap qalǵan kóliktiń aldynan júgirip ótý kezinde jáne baǵdarshamnyń tyıym salynǵan sıgnalyna mán bermegen jaǵdaıda jol-kólik oqıǵasyna ushyraıtyny belgili. Sol úshin balalardyń jol-kólik jaraqattanýynyń aldyn alý sharalary júrgizilip, oqý oryndarynda turaqty negizde jaıaý júrginshilerdiń jol júrisi qaǵıdalaryn saqtaýyna jáne balalardy tasymaldaý kezinde balalardyń ustaý qurylǵylaryn paıdalanýǵa baǵyttalǵan quqyqtyq túsindirýler men nasıhat jumystary júrgiziledi. Keıingi 2 aptada jaıaý júrginshiler ótkelderiniń jol belgileri, jol tańbalar, qorshaýlar jáne basqa da jol júrisin retteý quraldarymen jabdyqtalýyn tekserý maqsatynda mektep aýmaǵynda jol jáne kommýnaldyq qyzmet ókilderi 1 700-den astam tekserý júrgizdi. Nátıjesinde, tabylǵan kemshilikterdi joıý úshin 200-den astam nusqama berildi. Mektepterdiń tek 65 paıyzynda ǵana jol júrisi qaýipsizdigi synyptary bar jáne mektepterdiń tek 40 paıyzy jol júrisi qaǵıdalaryn zerdeleý úshin arnaıy alańdarmen jabdyqtalǵan. Qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alý úshin bilim oshaqtarynda mekteptiń jas ınspektorlary jasaǵyn uıymdastyrý qajet. Olardyń basty mindetteri – balalar men jasóspirimder arasynda jol júrisi qaǵıdalaryn saqtaýdy nasıhattaý jáne joldaǵy balalar jaraqatynyń aldyn alý», dedi Ishki ister mınıstrliginde ótken brıfıngte IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Aqtoty Boranova.
Biz qalasaq ta, qalamasaq ta áleýmettik jeliniń álegin áli kóretinimiz anyq. Úıdegi bala da «zııan» eken dep, qolyndaǵy telefonyn bir shetke ysyryp qoımaıdy. Sondyqtan eń aldymen ata-ana sıfrly ortada balanyń qaýipsizdigine basa mán berýi qajet.
«Birinshi kezekte qate jáne tıimsiz tyıymdardan, qorqytýdan jáne úgit-nasıhat júrgizýden aýlaq bolý kerek. Mundaıda balanyń «úıdegiler meni túsinbeıdi, qabyldamaıdy» degen oıy bekip, kerisinshe, kez kelgen ádis arqyly ózge ujymnyń bir bóligi bolýǵa umtylysyn arttyrady. Tyıym salýdyń ornyna oǵan suraq qoıyp, máseleni talqylaǵan jón. Mysaly, «Bul qandaı oıyn? Onda qaýipke, táýekelge bas tigýge týra kele me? Ol tıimdi jol ma? Jasóspirimder ózin moıyndatý úshin nege osyndaı joldy tańdaıdy?» Nemese balany muqııat tyńdap, onyń uǵymyndaǵy dúnıeniń mánin túsinýge tyrysý qajet: ol úshin keremet bolý neni bildiredi, kóliktiń jolyn kesip ótý arqyly adam qandaı qabiletin dáleldeı alady, bul qabiletti ózge jolmen dáleldeýge bola ma, batyldyq degen ne, batyldyq pen essizdiktiń qandaı aıyrmasy bar, jasóspirimder osyndaı arandatýǵa erý arqyly ne kórsetkisi keledi. Osy sekildi suraqtar qoıyp, balanyń jaýabyn tyńdap, óz oıyńyzdy ortaǵa salyńyz. Qysym kórsetýden, óz pikirińizdi tyqpalaýdan, «durys jáne burys» dep naqty bólýden bas tartyńyz. Bala mindetsinip, qulyqsyz sóılesse de, onyń sizdi tyńdap otyrǵanyn umytpańyz. Keıde oıynǵa qatysý bala úshin qarsylyq tanytýdyń, bas kóterýdiń, ereje buzýdyń bir joly bolýy múmkin. Túrli tyıymdy buzý – jasóspirim shaqta kezdesetin jaǵdaı. Ondaıda ata-ana eleýsiz jaǵdaılarda ony baıqamaýyna bolady. Mysaly, jaı turý, bólmeni jınamaý syndy áreketter. Bul balanyń bılik pen erkindikti sezinýine múmkindik beredi. Balańyzdy jaqyn tanýǵa, jaqsyraq bilýge tyrysyńyz. Ol úshin túrli ádis qoldanyńyz. Qyz balamen anasy, ulymen ákesi sóılesken jón. О́ıtkeni genderlik túsinik áńgimeniń jaıly ótýine yqpal etedi. Tárbıe stıli: avtorıtarly bolý da óz kómegin tıgizedi. Otbasynda eń bastysy – sóılesý arqyly balaǵa ne jetpeıtinin túsinip, ony alýdyń qaýipsiz jolyn tabý», dedi Sh.Ábilova.
Eskertý: eger – kósheniń jıeginde startta turǵan bala kórseńiz, abaılańyz! Saqtyqta qorlyq joq.