Aq kúrish Syr óńiriniń tirshilik ózegine aınalǵanyna ǵasyrdan asyp barady. Osy kúni elimiz boıynsha 100 myń gektarǵa jýyq alqapqa kúrish egilse, sonyń 90 paıyzdan astamy Qyzylorda oblysynyń aýmaǵyna sebiledi. Áıgili Ybyraı Jaqaev baladaı mápelegen daqyldyń dańqyn jalǵastyrǵan dıqandardy memleket tarapynan qoldaý da bar. Biraq aımaq brendiniń bolashaǵy tuqymnyń sapasyna tikeleı baılanysty.
Ásili, ǵylym men óndiris ushtasqanda ǵana jetistikke jol ashylsa kerek. Onyń dáleli oblys dıqandary otyz jylǵa jýyq ekken «Marjan» surpy. Kezinde oblystaǵy kúrishtik alqaptyń 85 paıyzyna egilgen «Marjannyń» dańqy álemniń ár túkpirine tarap edi. Biraq táýelsizdik alǵannan keıingi josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynasqa kóshý kezinde dándi daqyldan joǵary ónim alýǵa kepil bolatyn seleksııadaǵy júıe buzyldy. Ásirese 2006-2008 jyldary jete zerttelmegen, jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelmegen reseılik suryptar naryqqa dendeı endi. Negizi sheteldik suryptarǵa ósimdik karantınimen aınalysatyn memlekettik ınspeksııa tuqymbaqtarynda saraptama jasalýy kerek edi. Biraq sharýashylyqtar arasynan ony eskergen eshkim bola qoıǵan joq. Kirme suryptarmen ilese kirgen túrli aýrý kesirinen jergilikti ónimniń sapasyn túsirip aldyq.
Respýblıkamyzdaǵy kúrish sharýashylyǵy salasyndaǵy jetekshi seleksıoner, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, «Marjan» jáne «Arý» suryptarynyń negizgi avtory Qurmanbek Bákiruly búginde joǵary ónimdi sheteldik sorttardy jergilikti jaǵdaılarǵa beıimdep, óndiriske engizý máselesi kóterilip júrgenin aıtady. Árıne, osy arqyly bizdiń jerde joǵary ónim bere alatyn suryptardyń múmkindigin paıdalanýǵa ábden bolady. Eń áýeli bolashaq suryptar jergilikti jerdiń qolaısyz strestik jaǵdaılarynda túrli synaqtan ótýi qajet. Odan da durysy, seleksııalyq jumystardy qamtıtyn túrli ádis júrgizilýi kerek. Jeti-segiz jylǵy izdenisten keıin seleksııalyq tuqymbaqtarda zerttelgen júzdegen úlginiń ishinen onshaqtysy tańdap alynyp, taǵy 2-3 jyl boıy konkýrstyq synaqtan ótýi kerek. Osy úlgilerdiń ishinen bolashaq suryp bolýǵa laıyqty 1-2 úlgi memlekettik synaqqa berilip, sonymen qabat óndiristik synaqtan ótkeni jón.
«Seleksııanyń klassıkalyq, mýtagenez, polıploıdııa, gaploıdti degen túrleri bar. Qaı-qaısysy da – uzaq jylǵy izdenisten turatyn ádister. Al bizdiń topyraqta ekologııalyq synaqtan ótpegen sheteldik sorttardyń aýa raıy qolaısyz jyldary jetilmeı qalýy kezdesip turady. Tipti osy jaǵdaılardyń áserinen ónim bermeı qalý qaýpi bar. Mysaly, qaıbir jyly kóktemgi qolaısyz aýa raıy men sý tapshylyǵynyń saldarynan oblysta kóp kólemde egilip júrgen Reseıdiń «Lıder» surpy jekelegen sharýashylyqtarda tolyq pispeı qaldy», deıdi ǵalym.
Seleksııa – onshaqty jylda ǵana bastaǵan isińniń nátıjesi kórinetin úzdiksiz úderis. Kezinde suryp kolleksııalyq, býdandyq, seleksııalyq, baqylaý, konkýrstyq tuqymbaqtarda ábden zerttelip baryp, memlekettik synaqtan keıin jersindiriletin. Qazir burynǵydaı kúni boıy sý keship jumys isteıtin seleksıoner az. Barynyń ózi aqysy eńbegine tatymaıtyn qyp-qyzyl beınetten qashady. Osydan-aq bizdiń qazirgi aýylsharýashylyq ǵylymynyń jaı-kúıin baǵamdaı berińiz. Qazir aýylsharýashylyq baǵytynda túrli joba bolǵanymen, merzimi shekteýli. Tipti 3 jylda jańa suryp daıyndaýdy kózdeıtin jobalar da kezdesken. Saladan múlde habarsyz, seleksııanyń ıisi murnyna da barmaıtyndardyń osyndaı tirligi ǵalymdar izdenisine kóp kedergi keltiredi.
Árıne, ǵylymmen aınalysý úshin jaǵdaı kerek. Biraq bıyl bazalyq qarjylandyrýdan alynyp tastalǵan «Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy» ǴZI ujymy jyl basynan beri jalaqy alǵan joq. Qarjylandyrýdyń toqtaǵanyna qaramastan, sharýashylyqtarmen kelisip, kóktemgi egis jumystaryn uıymdastyrdy. Jalaqysyz jumystan ketip jatqan jastar qatary kún saıyn kóbeıip barady. Bul – mańdaıǵa basqan jalǵyz ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń bolashaǵyna tóngen qaýip.
«Qazir Krasnodardyń ózinde «Lıder» surpyn múlde ekpeıdi. Al biz sol surypty, «Iаntardy» kóbeıtip, sharýashylyqtarǵa taratyp otyrmyz. Budan otandyq ǵylym órkendemeıdi. Osy kúni Aýstralııa, Mysyr, Qytaı kúrishten alda turǵan el sanalady. Keıingi 20 jylda býdandyq kúrishten kóp ónim alyp jatqan qytaılyq ǵalymdar bizdiń oblysty da jaǵalap, 2-3 sortyn synaqqa bergen. Biraq ony bizde kóbeıtý múmkin emes, ony tek sol elden ǵana ala alasyz. Ony egetin bolsaq, Qytaıǵa táýeldi bolamyz. Syrttan sort tasymaldaýdyń sońy osyndaı ekonomıkalyq dıversııaǵa ákelip soǵady. Al bizde ony oılap otyrǵan eshkim joq sııaqty», deıdi ǵalym.
Osy kúni Reseıde bir ǵana kúrish salasynda 4 úlken seleksııalyq top bar. Bul toptar jergilikti jerge tıimdi suryptar daıyndaý barysynda básekelesip jumys isteıdi. Al bizde bul baǵytta jalǵyz-aq maman qaldy. Kóp jas jaǵdaıdyń joqtyǵynan kúnkóris qýyp, basqa salaǵa ketti.
Álemde jerdiń tapshylyǵynan sý betindegi qalqymaly alańda kúrish egetin memleketter bar. Olar ınjenerlik júıege keltirilgen júz myńdaǵan gektar alqaby bola tura, biz sııaqty syrtqa kózin satpaıdy, ónimdi óz tehnologııasymen egedi. О́zderiniń osy saladaǵy talaı jylǵy tájirıbesine súıenedi. Qazir azyq-túlikpen álemdi asyraıtyn qaýqary bar Qytaıda kúrishtiń 1 sortyn ázirleýge 200-den astam surypty zertteıdi eken. Al biz qoldaǵy barymyzdan aıyrylyp qalýdyń az-aq aldynda turmyz.
«Qazir biz kúrish tuqymynan bólek bıdaıdan – 37, al burshaqtan 90 paıyz shetelge táýeldimiz. Bizdiń ǵylymnyń jaı-kúıin osydan-aq baıqaı berińiz. Eki myńynshy jyldary kóshettep egý tehnologııasyn bastap, tájirıbeden jaqsy ótip edi. Keıin qarjylandyrý toqtap, bastama orta joldan úzildi. Jergilikti sharýashylyqtardyń tapsyrysymen «Syr sulýy» sortyn ázirledik. Ol da qarjy jetimsizdiginen syrtqy suryptar tasqynyna tótep bere almaı otyr», deıdi Qurmanbek Bákiruly.
«Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy» ǴZI mamandary kúrishten bólek arpa daqylynyń jańa suryptaryn daıyndaý ústinde. Jańalyqty jatyrqamaıtyn ǵalymdar jańa tehnologııalardy da qoldanysqa engizýge ázir. Biraq jaıy bólek jergilikti surypty egý aıasyn keńeıtý úshin memleket qoldaýy aýadaı qajet.
Qyzylorda