Qazir AQSh qol jetpeıtin arman emes. Tek erik-jiger, kúsh-qaırat serik bolsa, kózdegen maqsatyń men júıeli josparyń áp sátte eńseli eldiń bir bólshegine aınaldyrady. Bul sózimizge birneshe jyl qatarynan júrgizgen tabandy áreketiniń arqasynda Amerıkada tabysty kásipkerge aınalǵan qazaq balasy Aqjol Jumaǵulovtyń jetistigi dálel. Osy isker azamatpen sátti kúnderdiń biri júzdesip, arnaıy suhbat qurdyq.
– Aqjol, áńgimeniń álqıssasyn kindik qanyńyz tamǵan jerden, túlep ushqan mektebińiz ben ósken ortańyzdan bastasaq.
– Men Aqmola oblysynyń Zerendi aýdanyndaǵy Jamantuz aýylynda dúnıege keldim. Ákem osy jerde ósip-óndi. Anam – Ulytaý oblysyndaǵy Jańaarqa aýdanyna qarasty Qaraaǵash eldi mekeniniń týmasy. Besinshi synypqa deıin Qaraǵandyda turdyq. Keıin qazaq-túrik lıseıine túsýime baılanysty Kókshetaýǵa qonys aýdardyq. Qaryndasym bar. Ekeýimiz ata-anamyzdyń rııasyz mahabbatyna bólenip, meıirine qanyp óstik. Áýlettiń alǵashqy nemeresi bolǵan soń, atamnyń tárbıesinde boldym. Úlkenniń ónegeli áńgimesin kóp tyńdap, qazaqy qundylyqty boıyma sińirip jetildim. Ol kisi aýyl ákimi bolatyn, qaıda júrse de janynan qaldyrmaıtyn. Boıyndaǵy perfeksıonızmdi, ıgi jaqsylyqty maǵan da úıretti. Aýyldyń tynys-tirshiligi qashanda ystyq. Biraq óńirde qordalanǵan másele de az emes. Máselen, bilim berýdegi araqashyqtyq. Áli de túıtkildiń túıini tarqady deý qıyn. Aıtalyq, men kitap oqý ádetin lıseıdegi qatarlastarymnan úırendim. О́ıtkeni olardyń basym bóliginiń ata-analary saýatty edi. Maǵan alǵash ensıklopedııa syılaǵan kún de jaqsy esimde, ony oqyp, ár nársege qyzyǵýshylyǵym artty. Synyptastarymnyń kitaptaryna kóz salyp, túrli jaılardy suraı beretin ádet taptym. Ásirese fentezı janryndaǵy «Hárrı Potter», «Saqınalar tóresi», «Mefodıı Býslaev» erekshe unaıtyn. Aýyldaǵy qatarlastarymnyń arasynda temeki shegý, ishimdik ishý, áıteýir buzaqylyqqa úıir bolý «sán» edi. Olardy jazǵyra almaımyn, bul – baıaǵy 90-jyldarda qoǵammen tanylǵan túsinik.
Bilim ordasynda júrip, halyqaralyq olımpıadalarǵa qatystym. Sabaǵymmen qatar sportty da serik ettim. Boksty tastamadym. UBT-dan 121 ball jınadym. Osylaısha, Qarjy polısııasy akademııasynda grantta oqydym. Akademııany bitirgennen keıin men Stepnıak qalasynda, sodan keıin Kókshetaýda ishki ister organdarynda tergeýshi bolyp jumys istedim. 2016 jyly Kókshetaýda sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi Ulttyq bıýroǵa túsýge sheshim qabyldadym. Eki jyldyq eńbekten keıin tergeýshi qyzmetinen asa mańyzdy ister boıynsha aǵa tergeýshi laýazymyna kezekten tys joǵarylatty. О́mirimniń osylaı órilýine ata-anamnyń únemi urysqan kezde qoldanatyn «jurttyń balasy...» degen sózderi shabyt beretin. Qatarlastarymnyń aldy bolýǵa umtyldyq. Bul bir jaǵynan bala kezimnen qalǵan sanadaǵy psıhologııalyq dert bolýy yqtımal, biraq osy dúnıe kez kelgen nárseni tek joǵary deńgeıde isteýge yqpal etti.
– Jaqsy qyzmettiń jaýapkershiligin arqalaǵan ekensiz, nege AQSh-qa kóshýge sheshim qabyldadyńyz?
– Negizi jumysymdy qarym-qabiletim jetkenshe adal atqardym. Qyzmettik ósýim de josparlanǵan. Alaıda keı kedergilerge baılanysty birqalypty ómirden, kúıbeń tirlikten qajyp kettim. О́zgeris kerek ekenin uǵyndym. Magıstratýra oqýdy oıladym. Sol ýaqytta AQSh-taǵy dostarym shaqyrdy. Aǵylshyn tilin de ájeptáýir bilemin. Birden qolǵa aldym. Joǵary oqý oryndaryn izdep, grantqa tapsyryp kórdim. Synaqtardan sátti ótip, 2019 jyly armandaǵan Amerıkadan bir-aq shyqtym. Los-Andjelestegi Kalıfornııa ýnıversıtetine (UCLA) túsý maqsatymen tildik kýrstarǵa keldim.
Amerıka – ómir súrý salty, deńgeıi múlde bólek el. Maǵan amerıkalyqtarda unaǵan nárse, olar únemi sóılesý barysynda araqashyqtyqty saqtaıdy. Qarapaıym dúken, áýejaıda bolsyn bir tizbektiń artyna ret-retimen tura qalady. Bul elde jol jıeginde alǵashqy turǵan kólik mindetti túrde birinshi ótedi. Baǵdarsham istemeı qalǵannyń ózinde, ol kezek saqtalady. Iаǵnı Amerıka qoǵamynda toleranttylyq, bireýdiń oı-pikirin, adamdy qurmetteý basym. Olar unamaıtyn adamǵa da kúlip qarap, kúlip amandasady. Árıne, shynaıy emes ekeni baıqalady. Biraq bul – áleýmettik norma. Al bizde shynaıy kúledi, shynaıy yqylasyn bildiredi. Aıtpaqshy, olardyń múlkine, basqasyna zııanyn tıgizseń, senimen salǵylasyp ýaqytyn óltirmeıdi, jaı betińe kúle qarap, ústińnen aryz jazyp jiberedi.
Amerıkanyń ekonomıkalyq turǵyda baqýatty memleket ekeni birden seziledi. Árıne, anaý aıtqandaı qaltaly otbasydan emespiz. Ol jaqtyń tirshiligine ený úshin demalys kúnderi tasymaldaýshy bolyp jumys isteı bastadym, olardy «mýverler» dep te ataıdy. Jumystyń qyr-syryn meńgerip, keıin júk kóliginiń júrgizýshisi boldym, kelisimsharttardy toltyrýda, tapsyrys berýshilermen qarym-qatynas ornatýda tájirıbe jınaqtadym. Jalpy, jumysqa kelgen saıyn adamdarmen aralasýdan lázzat aldym. Men úshin qyzyqty bola bastady. Osylaısha, eshqaıda barmaı, óz bıznesimdi bastaýǵa bel býdym. Investorlyq vıza jasattym. Ol úshin Qazaqstandaǵy «7-20-25»-pen alǵan Kókshetaýdaǵy úıimdi sattym, kóligimdi sattym. Qazaqtar jat elde júrip, bir-birine jaqsy demeý bolady ǵoı, syrtta júrip otandastarymyzdyń iltıpatyn sezindim. Kásip bastarda olar maǵan qaıda jáne qalaı satyp alý keregin egjeı-tegjeı túsindirdi. 2020 jyldyń qańtarynda óz kompanııamdy tirkep, sol jyldyń naýryz aıynda alǵashqy tregimdi satyp aldym. Kóp uzamaı júk kólikterin kóbirek satyp ala bastadym. Ekonomıkada bári «Up and down» tártibimen qozǵalady. Sondyqtan bıznesimde bári birden sátti boldy dep aıta almaımyn. Qansha qarajatym, kúsh-qaıratymdy sarp ettim. Negizsiz táýekel jasadym. Qazaq «Táýekel túbi – jel qaıyq, ótesiń de ketesiń. Ýaıym túbi – tuńǵıyq, batasyń da ketesiń» deıdi ǵoı. Osy ustanym árkez attyń tizginin tejep ustaýyma sep boldy.
– Sizdiń ustanymyńyz kópke úlgi bolary anyq. Qazirgi jastarǵa qandaı baǵyt-baǵdar beresiz?
– Bizdiń qazaqtyń jastary óte bilimdi. Myqty. Qazirgi balalar tehnıkanyń tilin shemishkeshe shaǵady. Olar ortanyń aldynda myqty bolýy úshin bizge qaraǵanda birneshe ese jumys isteýi qajet. Mende ishki jigerdi berik etýge negiz bolatyn dúnıeler bar. Olar – sapaly dofamın alý, úlken maqsatty kishkentaı mindetterge bólý, mıyńdy negatıvti aqparatpen toltyrmaý, únemi balans ustaý, ishken asyńa zeıin qoıý, 7-8 saǵat normaly uıqy, aralasatyn ortańnyń durys bolýy. Ashyp aıtsam, buryn meniń ómirim «Up and down»-men júretin. Bir aı boıy bar kúshimdi salyp jumys isteımin. Keıin bir apta boıy eshnársege zaýqym bolmaı qalady. Fılm kóremin, bostan-bos júremin. Osy aralyqta meniń uıatym oıanyp, qımyldaý kerek dep mıymdy jeı bastaımyn. Sodan qaıta jumys istep ketemin. Onyń ózinde men basqalarǵa qaraǵanda ilgeri júretinmin. Bul jerde ilgeri júrý degen jańa birnárse oılap tabý kerek degen sóz emes. Máselen, túrli olımpıadalarda birinshi, ekinshi, úshinshi oryn alǵan jeńimpazdardy salystyryp qarasaq, aralyǵy sekýnd qana. Sondyqtan kez kelgen ádetti qalyptastyrýda qajyrly eńbek qajet.
Tórt jyl buryn Amerıkada «Atomnye prıvychkı» degen kitap oqydym. Nátıjesinde, ómirime balans uǵymy keldi. Burynǵydaı bir aı barymdy salyp jumys istep, bir apta bostan bos demalý degen qaǵıda joıyldy. Biz únemi ózimizge úlken maqsattar qoıamyz. Ony oryndaı almaǵanymyz úshin ózimizdi jazǵyramyz. Men perfeksıonıst adammyn, alǵa qoıǵan maqsattarymnyń oryndalǵany mańyzdy. Ol úshin úlken maqsatty mindetterge jikteımin. Mindetti túrde qoıyn dápterime qalammen jazyp, oryndalǵandaryna belgi soǵyp otyramyn. Máselen, qarapaıym bir kitapty bir aıda bitirý úshin kún saıyn jarty saǵattan kem emes ýaqytymdy kitap oqýǵa arnaımyn. Osy rette kúsh-jigerim synalady. Qatty qınalyp jatsam, sharýalarymnyń kóptigine baılanysty kem degende kúnine bir bet mindetti túrde oqımyn dep ózimniń kúntizbelik tizimime engizemin. Biraq mindetti túrde kemi 10 bet oqylady. Tipti odan az oqysam da ózimdi qınamaımyn. Mańyzdy bir nárseni kózdediń be, kishkentaı qadamdardan bastaý kerek. О́ıtkeni basy ońaı bolǵan soń, oǵan kirisip ketý de jeńil bolady. Sonda siz ózińizdi psıhologııalyq turǵyda ishteı jemeısiz.
О́mirde tepe-teńdikti ustaý úshin belgili bir mólsherde mıdy aldap, kúsh jumsaý qajet bolady. Sonda siz jasaǵan kez kelgen iste nátıje bolady. Jaman ádetti jasaý tym jeńil, odan bólinetin dofamınniń qýaty da uzaqqa sozylmaıdy. Al jaqsy ádettiń barlyǵy belgili bir mólsherde energııany qajet etedi. Biraq odan bólingen emosııa sapaly, uzaq ýaqytqa tatıdy.
Taǵy bir másele – bizge áleýmet ne tańady, sony beısanaly túrde qabyldaımyz. Bir jaǵynan dinshildik bar. Qoǵammen bekitilgen taptaýryndar kóp. Al Amerıkada kózqaras, tanym, bári múlde bólek. Ras, jaman ádet adamǵa tez juǵady. Sizdiń ortańyz bıznesti úıirip otyrǵan azamattar bolsa, kúnderdiń bir kúninde siz de solardyń biri bolasyz. Aıtpaqshy, metabolızm durys jumys istese, energııaǵa tolyp júresiz. Zertteýge súıensek, feık aqparattar adamnyń sanasyna tez tańylady. Sondyqtan aqparattardy da saralaı bilý qajet.
Men únemi qoıyn dápterime josparlarymdy jazyp otyramyn. Bul meniń ekinshi mıym sekildi. Sonyń arqasynda mıymda artyq zattar bolmaıdy. Tipti kimmen qaı ýaqytta kezdesýim qajet ekeni jazylyp turady. Emosııalarymdy da sol kúndelikke jazamyn. Túptep kelgende, sportpen aınalysyp, sapaly energııa alýǵa umtylý qajet. Adam robot emes qoı, meniń de sharshaıtyn, qajıtyn kezim bolady. Biraq qatty stresske túsip, ózimdi yryqsyz jibere salmaımyn. Taza aýaǵa shyǵyp demalyp, meılinshe janym qalaǵan dúnıelerdi istep, 1-2 kúnde ózimdi qaıta qalpyna keltirip alamyn.
– Bıznesińizdi Qazaqstanda otyryp ta basqara alasyz. Jalpy, qansha otbasyn jumyspen qamtyp otyrsyz?
– Janyma TMD elderiniń azamattaryn toptastyrdym. Qazir qolastymda jazda 180-190 adamǵa deıin, qysta 80-90 qyzmetkerim bolady. Buǵan qosa Qazaqstanda 10 azamatty turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyrmyn. Olar Amerıka naryǵyndaǵy aılyqty alady. Jumystyń barlyǵyn qashyqta otyryp ta isteýge bolady. Biraq men túbegeıli elge oralmadym. Myna jaqta birneshe kásiptiń basyn ustadym. Áli jospar kóp. Bes jylda dúnıe júzindegi eń baı 50 azamattyń qataryna kirsem degen maqsat bar. Bir túıgenim, AQSh-ta báribir sen qansha myqty bolsań da, ımmıgrant bolyp qalasyń. Al óz elińde sen qarapaıym qazaqtyń balasy Aqjolsyń...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»