Keıingi jyldary elimizde ǵylymǵa jiti kóńil bóline bastady. О́ıtkeni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde otandyq ǵylymnyń kenjelep qalyp, kósh sońynda júrgenin aıtqan. Buǵan qosa, Prezıdent ǵylymdy ilgeriletýge birshama bastama usynyp, arnaıy tapsyrmalar bergen edi. Ásirese jas ǵalymdardy qoldaýǵa den qoıylyp jatyr.
Prezıdent Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda aıtyp ótkendeı, keıingi bes jylda ǵylymǵa bólinetin qarjy 60 paıyzǵa artqan. Al ishki jalpy ónimdegi ǵylymnyń úlesi, kerisinshe, 0,13 paıyzǵa tómendegen. Bul qarajattyń 70 paıyzy bıýdjetten bólinedi. Qarajattyń 82 paıyzy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymǵa jumsalady. Qalǵan 18 paıyzy ǵana tájirıbelik-konstrýktorlyq zertteýlerge arnalǵan. Osy tusta ǵylymı zertteýler men óndiris bite qaınasyp, birige almaı jatqany otandyq ǵylymdaǵy ózekti másele. Elimizde ǵylymı zertteýlerdi iske jaratyp, qoldanysqa engizetin óndiris óte az. Kásiporyndardyń 65 paıyzy shıkizat, metallýrgııa salasynda jumys isteıdi. Bul – úshinshi tehnologııalyq deńgeı. Mashına jasaý, munaı-hımııa salasyndaǵy, ıaǵnı tórtinshi deńgeıdegi óndiristiń úlesi – 34 paıyz. Qalǵan 1 paıyzy mıkroelektronıka, robottandyrý jáne IT salalarynda nemese besinshi deńgeıdegi tehnologııamen jumys isteıdi. Nano jáne bıotehnologııaǵa negizdelgen altynshy deńgeıdegi óndiris múlde joq.
Kóńil kónshitpeıtin kórsetkishterge qarap ǵylymy ozyq elge aınalýǵa áli kóp jumys isteý keregin kóremiz. Degenmen salada ilgerileý baǵytynda jasalyp jatqan qadamdar baıqalady. Ásirese jas ǵalymdardyń óndiriske paıdasyn tıgizetin jobalary kóbeıip jatyr. Otandyq ǵylymda osy bastamalar nazardan tys qalmaýǵa tıis.
Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Elaman Aıboldınovtyń aıtýynsha, elimizde jıyrma eki myńnan astam ǵalym bar. Onyń ishinde qyryq paıyzynan astamy jas ǵalymdar bolyp esepteledi.
– Qyryq jasqa deıin jalpy jas ǵalymdarmen jumys isteý úshin 2020 jyldan bastap mınıstrlik tarapynan Jas ǵalymdar keńesi qurylǵan bolatyn. Keńestiń quramynda jıyrma tórt ǵalym bar. Olar ártúrli ǵylym salasynyń ókilderi, bedeldi jas ǵalymdar. Jalpy, ózderińiz bilesizder, 2019 jyldan bastap jas ǵalymdardyń ózderiniń arnaıy granttyq qarjylandyrý konkýrsy bar. Bıyl mine, tórtinshi márte ótkizildi. Búgingi tańda konkýrsqa qatysqan 2 myń jobanyń ishinen jas ǵalymdardyń 1 myńǵa jýyq jobasy iske asyp jatyr. Iаǵnı bizdiń jas ǵalymdar elimizdiń ekonomıkasyna qajetti ǵylymı jobalardy konkýrsqa usynyp, nátıje kórsetip jatyr. Sondaı-aq jobalaryn kommersııalandyryp jatqan jas ǵalymdar barshylyq, – dedi E.Aıboldınov «Ǵylymstan» habaryna bergen suhbatynda.
Elaman Aıboldınov ózi de 2015 jyldan bastap jasyl energetıkany, jasyl ekonomıkany damytý baǵytynda úlken jobany iske asyrý boıynsha jumys istep keledi.
«Jyl saıyn konkýrstarǵa qatysamyz. Bir ýaqytta jolymyz bolady, bir ýaqytta jolymyz bolmaıdy. Degenmen de bıyl birinshi qyrkúıekte Prezıdent halyqqa Joldaýynda kómir hımııasyn damytý boıynsha usynys aıtyp, tapsyrma berdi. Bul baǵytta BUU turaqty damý maqsattary bar. Sonyń ishinde toǵyzynshy maqsat osy ekologııaǵa, energııa kózine baılanysty. Bizdiń joba kómirdi perolız tásilimen óńdeý arqyly energııa kózine qol jetkizýdi ditteıdi. Mysaly, qazir kómirdi týra jandyrý ádisi arqyly energetıka retinde qoldanyp jatyr. Al biz usynǵan perolız ádisimen alynǵan energetıkaǵa qol jetkizý tıimdi ári arzan. Iаǵnı bul jerde perolız ádisimen energııany alǵannan keıin odan ferroqorytpa ónimin de alýǵa bolady. Ferroqorytpanyń bir tonnasy myń eki júz dollar. Ol endi bırjalyq taýar retinde esepteledi. Demek, biz mysaly perolız ádisimen mıllıon tonna kómir óndirsek, odan úsh júz myń tonna ferroqorytpa alynsa, onyń tonnasyn myń eki júz dollardan dep eseptegenniń ózinde ekonomıkaǵa qandaı paıda ekenin kórip otyrsyzdar. Bir jyldyń ishinde ferroqorytpany satý arqyly ketken shyǵyndy aqtap alýǵa bolady», deıdi ol.
Buǵan qosa Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Elaman Aıboldınov qazirgi ýaqytta doktoranttarmen birlesip, jol qurylysy materıalyn óndirý boıynsha zertteý jumysyn júrgizip jatqanyn atap ótti. «Shıkizat óte kóp, tipti qoqys bolyp jatyr. Qaraǵandyda, Temirtaýda, Pavlodarda alıýmınıı zaýytynan shyǵatyn qaldyqtar naǵyz shıkizat kózi. Sony qoldaný arqyly bir jaǵy ekologııalyq jaǵynan paıdasy bar, ekinshi jaǵynan tabıǵı ónimderdi qoldanbaı, qaldyqtardy qoldaný arqyly materıal jasaýǵa bolady. Qazir elimizde jol qurylysy qarqyndy júrip jatqanyn bilesizder ári jóndeýdi qajet etetin joldar da jeterlik. Jalpy endi úlken magıstraldardy salýǵa qoldanylmasa da, aýyl ortasyndaǵy joldy, qala arasyndaǵy joldardy salýdy jeńildetý, arzandatý maqsatynda osy tehnologııany ázirlep jatyrmyz. Tek qana shıkizatqa súıenbeı, sol shıkizattan nebir daıyn ónimderdi shyǵarýǵa, balama energııa kózderin oılap tabýǵa jas ǵalymdarymyzdyń qosyp jatqan úlesi zor», dedi E.Aıboldınov.