Shyǵys Qazaqstannyń jartylaı shóleıt dalasynda ornalasqan Kóken qonysynda qola dáýiriniń qonysy astynda qalǵan tas ǵasyrynyń birneshe qabat shógindisi anyqtaldy. Ejelgi qabattardan tabylǵan jerleý orny bizdiń dáýirimizge deıingi VI myńjyldyq ortasyna nemese erte neolıt kezeńine sáıkes keledi. Nazarbaev ýnıversıteti qarjylandyrǵan TEECA arheologııalyq zertteý toby Abaı oblysyndaǵy Kóken qonysy elimizdegi eń kóne jerleý qorymy bolýy múmkin degen boljam jasady.
Nazarbaev ýnıversıtetiniń, Á.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń, Sent-Lýıs qalasyndaǵy Vashıngton ýnıversıteti (AQSh) jáne Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń arheolog-ǵalymdarynan quralǵan (Paýla Dıýpıýı, Juldyz Tashmanbetova, Ǵalymjan Qııasbekuly, Vıktor Mers, Rıd Koıl, Aıdyn Júnishanov, Zeınolla Samashev) zertteýshiler toby qola dáýirine tıesili obanyń astynda jatqan tas dáýiriniń jerleý oryndaryn tapty. Bul kóne obalarda bizdiń dáýirimizge deıingi VI myńjyldyqqa (shamamen b.d.d. 5471–5222 jj.) jatatyn, shamamen erte neolıt kezeńine tıesili jerleý oryndary anyqtalǵan.
Ǵalymdar radıokómirtekti zertteýden keıin Abaı aýdany Kóken eldi mekenindegi jerleý oryndarynda elimizdegi eń ejelgi adam qaldyqtary bolýy múmkin degen boljam jasady. Bul ǵylymı jańalyq elimizdiń mádenı murasynyń biregeıligin aıshyqtap, onyń qanshalyqty qundy ekenin dáleldeı túsedi. Tabylǵan kóne jádiger ǵalymdarǵa 7500 jyl buryn aımaqta mekendegen tas dáýirindegi ańshy-terimshilerdiń senimin, ómir saltyn jáne jeke basyn zertteýge úlken múmkindik týǵyzdy.
«Qazba jumystary men taldaýdan bastap materıaldy jarııalaýǵa deıingi barlyq úderiske Qazaqstannyń jáne halyqaralyq mamandardan quralǵan tobymyz úsh jyldan astam ýaqyt jumsady. Bul jańalyqtyń qazaq arheologııasy úshin mańyzy zor. Qazaqstanda tas dáýirine qatysty arheologııalyq materıaldar óte kóp, biraq bul jerde naqty adam jerleý oryndary týraly sóz qozǵalyp otyr. Tabylǵan kóne qaldyqtardyń arqasynda sol ýaqyttarda osy aımaqty mekendegen adamdardyń ómirin tanýǵa, zertteýge múmkindik ashyldy», – dedi Nazarbaev ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory (dosent), arheolog Paýla Doýmanı Dıýpıýı.
Zertteý jumystary týraly egjeı-tegjeı aqparat otandyq «Qazaqstan arheologııasy» ǵylymı jýrnalynda jarııalandy. Maqalada qonystyń erte neolıttik jerleý ornyndaǵy adam qańqasyna jasalǵan qysqasha osteologııalyq saraptama baıandalǵan. Qazaqstan men Sibir jáne Ortalyq Azııanyń keń aýmaǵyna salystyrmaly balamalar keltiriledi, jerleý ornynyń qurylysy men bolýy yqtımal ǵuryptarǵa baılanysty boljamdar usynylady.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, qabirde eki adamnyń súıegi bolýy yqtımal. Osteologııalyq taldaý súıekterdiń jasóspirim men eresek adamǵa tıesili ekenin kórsetti. TEECA toby júrgizgen taldaý ártúrli adamdardyń qańqa bólikteri birge jerlengen erekshe rásimniń bar ekenin kórsetedi. Kóken qorymynda sopaq pishindi bir obaǵa eki adam qosymsha qural-saımandarynsyz jerlengen. Eresek er adam embrıon formasynda jatqyzylǵan, shúberekke oralǵan jáne qazba jumystary kezinde basy tabylǵan joq. Jaqyn jerden tabylǵan jasóspirimniń bas súıegi bar, biraq qańqasy bolmaǵan. Zertteýshiler muny ádeıi jasalǵan rásim nemese sol jerdiń keıingi turǵyndarynyń qabirdi ishinara qıratylýynyń nátıjesi dep esepteıdi.
Qazirgi ýaqytta zertteýshiler Kóken qorymynda tas dáýirindegi jerleý ádisimen baılanysy bolýy múmkin jáne mundaı qos jerleýdiń bolýyn túsindirýge kómektesetin turǵyn úı qurylystary men basqa da tas dáýirindegi qorymdardy izdestirip jatyr.
«Eń qıyny jańbyr kezinde qazba jumystaryn júrgizý boldy. Kúni boıy jańbyr jaýǵandyqtan, jerleý oryndaryn ylǵaldan qorǵaýǵa týra keldi. Qańqa súıekti ydyratatyn qıyrshyq tasty topyraqtan tabyldy, sondyqtan qaldyqtardy joıyp almaý úshin qazba jumystary kezinde shydamdylyq tanytýǵa týra keldi. Mundaı qorymdardy tabý óte qıyn, biraq bul bizdiń qolymyzdan keldi. Kelesi jerleý orny qashan tabylatyny, ol tabyla ma joq pa belgisiz», – deıdi Sent-Lýıstegi Vashıngton ýnıversıtetinde doktorantýrada oqıtyn Nazarbaev ýnıversıtetiniń túlegi Juldyz Tashmanbetova.
Sondaı-aq arheologııalyq jumystyń nátıjesi Kókendi mekendegen ejelgi adamdarǵa bul aımaq qanshalyqty mańyzdy boldy, bir qorymda eki tulǵanyń jerlenýine naqty ne yqpal etti degen saýaldarǵa týyndatady. Zertteýshiler osy jáne basqa da suraqtarǵa Qazaqstannan ǵana emes, Kókenniń soltústik-shyǵysynda ornalasqan basqa da aımaqtardan jaýap izdemek. Bir adamnyń basyn ekinshi adamnyń denesimen birge jerleý rásimi Sibir men Mońǵolııada da bolǵan. Mundaı uqsastyqtardyń bolýy Shyǵys Qazaqstandy mekendegen halyqtardyń tas dáýirinde-aq keń aýqymdy mádenı baılanystary bolýy múmkin ekendigin kórsetedi. Sonymen qatar bul ashylý ǵalymdarǵa keıinnen Eýrazııa qurlyǵynyń uly kóshpeli mádenıetteriniń damýyna áser etken tas dáýirindegi halyqtardyń ózara árekettesýiniń dınamıkasyna jáne popýlıasııa qurylymyna jańasha kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi.