Kásibı otbasy balalar úıiniń ornyn basa ala ma?

Asyrap alǵan baladan bas tartý asqynyp tur

Keıingi 10 jylda elimizde jetimdiktiń kermek dámin erte tatqan 7 myń bala otbasyn taýyp, ata-ananyń aıaly alaqanyn sezindi. Osynaý oń ózgeriske áser etken mańyzdy faktorlardyń biri – sábılerinen bas tartý, ata-ana quqyǵynan aıyrý sııaqty opasyz oqıǵalardy azaıtýdy maqsat tutqan áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý is-sharalary. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine súıensek, 2017-2021 jyldary balalar úıleri men ınternattarda turatyn balalar sanynyń úshten biri azaıdy. Biraq bul aralyqta bala asyrap alý jáne patronat júıesi jaqsy jaqqa qaraı ózgerdi dep aıtýǵa kelmeıdi. Buǵan pandemııa jyldaryndaǵy áleýmettik máseleler de keri áserin tıgizdi. О́ıtkeni indetpen alysyp jatqan alasapyran kezeńde bala asyrap alýǵa qulyqty nemese qamqorshy bolǵysy keletin otbasylardyń sany aıtarlyqtaı azaıdy. Bul azdaı, árkim óz basymen qaıǵy bop ketken sol shaqta qamqorlyǵyna alǵan balalardy qaıtarǵan otbasylardyń da qatary artyp ketipti. Naqtyraq aıtsaq, keıingi 5 jylda bala asyrap alýshylar men qam­qor­shy­lar balalar úıine qaıtarǵan balalar sany 64%-ǵa ósti. Osylaısha, ekinshi ret je­tim­dik kórgen balalar edáýir kóbeıe tústi.

Jalpy, jańa otbasyn tapqan ba­la­lardyń quqyqtyq mártebesi ár­túrli. Mysaly, bala asyrap alýshylar sany 180-ge jetpeıdi jáne bul barlyq qamqorlyqqa alynǵan balalar sanynyń 1%-nan da az. Negizinen je­­timderdi panasyna alǵandardyń 99%-y qamqorshylyq pen patronatty rásimdeıdi. Osy tusta balany asyrap alý­daǵy negizgi uǵymdarǵa shamaly toq­talyp ótkenimiz jón bolar. Neke jáne otbasy týraly kodekste asyrap alý, qamqorshylyq, qorǵanshylyq, patronat degen uǵymdar bar. Asyrap alýdy balany qamtamasyz etýdi tolyq óz moınyna alatyn áleýetti otbasylarǵa qatysty uǵym dep túsinýimiz kerek. Al qamqorshylyq, qorǵanshylyq degenimiz – patronattyq tárbıemen baılanysty uǵymdar. Mundaǵy patronatqa berilgen bala úshin memleket qamqorlyq jasaǵan ol ata-anaǵa jalaqy jáne balanyń isher asy men kıer kıimi úshin aı saıyn járdemaqy tóleıdi. Eger áleýmettik jetimderdi, ıaǵnı ata-anasy bar, biraq ondaı quqyǵynan aıyrylǵan adamdardyń balalar patronat tárbıeshige berilse, olardyń ata-analarynan óndiriletin alıment te balany baǵyp-qaǵý úshin jumsalady.

Mine, osyndaı shartpen ǵana balany qamqorlyǵyna alatyndardyń tara­pynan ekinshi ret jetimdiktiń kúıin keshetin jáýteńkózderdiń qatary kóbe­ıip otyr. Al bul máseledegi asyrap alý­shylardyń úlesi bolmashy ǵana eken. Qalaı degenmen, qamqorlyqqa alyn­ǵan baldyrǵandardyń balalar úıine qaıtarylýy – beıjaı qaraıtyn jaǵdaı emes. Sondyqtan osynaý keleńsiz quby­lys­qa jol bermeýdiń tıimdi amaldaryn barynsha qarastyrǵan abzal. Bul maqsatta 2020 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵymen bala asyrap alýdyń arnaıy erejeleri bekitildi. Sonyń negizinde asyrap alýshy ata-analar balany qamqorlyǵyna almaı turyp, aldymen psıhologııalyq daıarlyq kýrsynan ótip, sertıfıkat alýǵa tıis boldy. Bálkim, osy qadamnyń septigi tıgen bolar, 2020-2021 jyldary asyrap alǵan balalardy qaıtarý jaǵdaıy 13-ten birden 2 jaǵdaıǵa deıin azaıdy.

О́tken aıda Senat depýtaty Amangeldi Tolamısov balalar úıine qaı­ta­rylǵan tárbıelenýshiler másele­sine mán berip, muny sheshý úshin bala asy­rap alýshy­lar­dyń nazaryna mundaı qadamnyń saldaryn jet­kilikti deńgeıde jetkizýdi kúsheıtý kerek ekenin usyndy. Onyń aıtýynsha, zańda memleketke 75 AEK kóleminde mate­rıaldyq kómek qara­jatyn qaıtarý, alıment tóleý, sondaı-aq ekinshi ret bala asyrap alý múmkindiginen aıyrý túrindegi jaýap­ker­shilik kózdelgen. Depýtat tıisti aq­paratty eGov portalyna ornalastyrý qajet dep sanaıdy.

Kásibı otbasyna tólenetin aqy

Atalǵan baǵyttaǵy ózekti máseleni sheshý aýqymdy is-sharany qajet etetini tú­si­nikti. Al qandaı da bir kúrdeli máse­leniń júıeli sheshimi zańdyq negizsiz júzege aspaıdy. Bul rette arnaýly zańǵa túzetýler engizý qarastyrylyp jatyr. Tarqatyp aıtsaq, Oqý-aǵartý mınıstrligi «Bilim berý jáne bala quqyqtaryn qorǵaý má­se­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasyn daıyndap jatyr. Bul túzetýlerdi jýyr­da Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan Májilis depýtattaryna tanystyrdy. Sonda málim bolǵandaı, zań jobasy negizgi tórt baǵytty qamtıdy. Sonyń bir baǵyty aıasynda kásibı asyrap alýshy otba­sylar ınstıtýty engiziledi. Bul qu­ry­lym ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardyń arnaýly mekemelerdi pana­lamaı, birden otbasynyń shýaǵyna shomylýyna jaǵdaı jasaıdy.

– Túzetýler Memleket basshysynyń balalar úıindegi tárbıelenýshiler sanyn azaıtý tájirıbesin jalǵastyrý jónindegi tapsyrmasyna qatysty qolǵa alyndy jáne bul jańa tásilderdi ázirleýdi talap etip otyr. Osy oraıda qarastyrylǵan bastama boıynsha, endi asyraýshysynan aıyrylǵan balalar anyqtalǵannan keıin olar balalar úıine emes, birden otbasylarǵa tabystalady. Árbir balaǵa ata-ana nazar aýdaryp, qamqorlyq kórsete alýy úshin otbasyndaǵy bala sany tórtten aspaýy kerek. Asyrap alýshy ata-ananyń jasy 30-dan 53 jasqa deıingi aralyqta bolady. Balany qabyldaıtyn kásibı otbasy mártebesin alýǵa úmitker otbasylar psı­hologııalyq daıarlyqtan, qorǵan­shy­lyq jáne qamqorshylyq organdarynda tirkeýden ótedi, – dedi E.Ospan.

Sondaı-aq vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, mundaı kásibı otbasylarǵa jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarmen qatar, panasyz, qa­raý­syz qalǵan, arnaýly áleýmettik qol­daýǵa muqtaj balalar da ornalas­tyrylady. Materıaldyq yntalandyrý úshin árbir jetim balany asyrap-baǵýǵa 10 AEK (34 500 teńge) kóleminde aı saıyn járdemaqy jáne balalardyń otbasynda bolý merzimine baılanysty árbir kásibı tárbıeshiniń qyzmetine 70 AEK (241 500 teńge) aqy tóleý kózdeledi. Kásibı otbasyna balany kútip-baǵýy úshin beriletin tólem kó­lemi asyrap alǵan otbasylarǵa, qor­ǵanshylyq jáne patronattyq otbasy­larǵa tólenetin járdemaqy kóle­mi­men birdeı. Mınıstrlik ókili bul tólemaqy máselesin uzaq talqylap, otbasyn qurýdyń barlyq nysany úshin tólemderdiń kólemi birkelki bolýy kerek degen sheshimge kelgenderin alǵa tartty.

Biraq atalǵan zań jobasyn tanys­tyrý barysynda depýtat Irına Smır­nova kásibı otbasynyń qyzmeti úshin bel­gilengen tólemniń tómen baǵala­ǵa­nyna narazylyq bildirdi. Ol bul soma­ǵa balalardy bir ýaqytta kıindirip, ta­maq­tandyrý múmkin emes ekenin jáne qo­laı­syzdyq týdyratynyn atap ótti. Májilismen tólemniń kólemin ulǵaıtyp, bul úshin aılyq eseptik kórsetkishti emes, eń tómengi kúnkóris deńgeıin nemese eldegi ortasha jalaqyny negizge alýdy usyndy.

Bul rette mınıstrlik qamqorlyqqa muqtaj balalardyń kóptigin eskere otyryp, ár otbasynda kem degende tórt bala tárbıelenýi kerek dep sanaıdy. Osy oraıda asyrap alynǵan balalardy baǵýǵa bólinetin soma áli de qaıta qaralatyny joqqa shyǵarylmaıdy. Aıta ketetin jaıt, eger ár otbasynda tórt asyrandy bala jáne eki ata-ana bolsa, olarǵa 621 myń teńge tólenbek. Sonymen qatar jubaıy joq jalǵyzilikti áıel kásibı patronat ata-ana bola alady. Sonda ol 379 500 teńge ala­dy. Al bul ról úshin jalǵyzbasty áke­ler áli qarastyrylmaǵan.

Sonymen qatar bul bastamaǵa qa­tys­ty qoǵam belsendisi Arýjan Saın óz pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, atal­ǵan qujatta kásibı otbasylar ınstıtý­tynyń balalar úıin aýystyratyn­daı negizi qalanbaǵan.

– «Kásibı otbasy» uǵymyn engizýmen ǵana is bitpeıdi. Áleýmettik qyzmet kór­setý oryndaryna aınalýy kerek balalardy qoldaý ortalyqtarynyń, balalar úıleriniń jaıy qalaı bolady? Iаǵnı bul áleýmettik qyzmet kórsetý oryndary kásibı patronattyq otbasylardy daıyn­daýmen ǵana aınalyspaıdy, olar balalardan bas tartýdyń aldyn alýǵa kúsh salady, ómirlik qıyn jaǵdaıda otbasylarmen jumys isteıdi. Áleýmettik qyzmet kórsetý oryndary balanyń pat­ro­nattyq tárbıede qalaı ómir súre­tinin tekserip qana qoımaı, kásibı otbasynda balanyń barlyq quqyǵyn qorǵaýǵa jáne qajetti qyzmetterdi qamtamasyz etýge kómektesýi kerek. Sondaı-aq atal­ǵan ınstıtýtqa bó­li­netin qarajat má­se­lesi de jan-jaqty py­syq­talmaǵan. Son­dyqtan kásibı otbasy ınstıtýtyn engizýge qatysty júıeli, keshendi tásil joq dep sanaımyn, – dedi A.Saın.

Qalaı degenmen, jetimdikti sezingen balalardy qamqorlyqqa alýdyń qadam­daryn jetildirýdiń osyndaı bastamalary qoǵamda ashyq talqylanǵany jón. Bul rette jáýteńkózderdiń taǵdyrynan paıda kózdeýge múldem jol berilmeýi kerek. О́ıtkeni buǵan deıin mundaı da ke­leń­siz oqıǵalardyń oryn alǵany belgili. Tipti balalar úıleri de kóp jaǵ­daıda tárbıelenýshilerdi asyrap alýǵa be­rýge múddeli bolmaıtyny jıi sóz bol­ǵan. Munyń bir sebebi ár balany baǵyp-kútý úshin memleketten bólinetin qarjynyń kóleminde jatyr. Mysaly, A.Saınnyń aıtýynsha, ótken jyly otbasynda tárbıelenetin bir balaǵa jylyna orta eseppen 402 879 teńge bólinse, balalar úıiniń bir tárbıelenýshisine bólinetin soma 5 mln 309 myń 194 teńgeni qurady. Iаǵnı memlekettik meke­melerde balany tárbıeleýge arnalǵan qarajat otbasylardaǵy balalar­ǵa qaras­ty­rylatyn qarajattan 13 ese asyp túsedi. Osyǵan qarap ata-ananyń qam­qorlyǵynsyz qalǵan kish­ken­taı­lardyń balalar úıinde tárbıe­len­ge­ninen góri kásibı otbasynda óskeni qaı jaǵynan tıimdi kórinedi. Biraq patronattyq otbasynyń da paıda oılap ketpeýi asa mańyzdy sııaqty.