Jurtty alańdatqan ınternet alaıaqtyq

Osy kúni jaqyndarymyzdyń jarqyn sátteri týraly estelikterdi óz aýyzynan emes, jeliden estımiz. Aılap emes, jyldar boıy sóılespegen tanysyńnyń kúndelikti ómirin áleýmettik jelidegi jazbalarynan-aq bilýge esh kedergi joq. Jańalyǵy bylaı tursyn, jelide jeke derekterin kórsetip jiberetinder bar. Al áleýmettik jeliniń kúndelikti aqparatyn súzgiden ótkizip otyratyn alaıaqtarǵa bul – mol azyq. О́ıtkeni adamdardyń ańǵaldyǵyn ártúrli sıpatta tolyqqandy zertteıtinder kánigi psıholog tárizdi. Jelidegi jarııalanymy arqyly jemtik izdeıtinder kóbinese «aýyrdyń asty, jeńildiń ústimen» aqshaly bolǵysy keletinderdiń álsiz tusyn aldyn ala biledi. Naryqtyń zamanynda ekonomıster árbir tıynnyń salmaǵy baryn, al quzyrly oryndar jipsiz baılaıtyn jelidegi qaýip-qaterdi qaperge ustaý qajettigin aıtyp jatady. Olaı bolsa, áleýmettik jelide áliptiń artyn baqpaıtyndardyń artynda ańǵaldyq, álde paıdakúnemdik jatyr ma?

Tásili túrlengen alaıaqtar

IIM Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy basshysynyń orynbasary Rús­tem Dúısetaev «Kıberqylmys, onyń ishinde ınternet paıdalanýshylarǵa qa­tysty alaıaqtyq jaǵdaılary jıilep ket­ti», dep otyr. Bıyl azamattardy ınternet arqyly aldaýǵa baılanysty 15,5 myń qylmys tirkelse, alaıaqtardyń áreke­tinen jábirlenýshilerge 13 mlrd teńge zalal keltirildi. Onyń aıtýynsha, mun­daı qylmystardyń kópshiligi shetelde jasalady. Onyń ishinde qazir alaıaqtyq shemalarǵa tartý tásilderi túrlenip ja­tyr. Máselen, messendjerler men áleý­mettik jelilerde jeńil tabys týraly habar­landyrýlar jıi ornalastyrylatyn bolǵan. Sodan soń telegeı teńizdiń tolqyny sekildi tasyp keletin tabysty alý úshin karta nómirin suraıdy. Kómek qolyn sozýǵa «ázir» alaıaqtar senimge kóz­siz senetinderdi budan keıin óz atyna karta men abonenttik nómir ashýǵa úgit­teıdi. Úmitteri aqtalyp jatsa, osyndaı áre­ket­terge basqa adamdardy tartýdy usy­nyp, ózgelerdiń de ózi sekildi tirnek­tep eńbek etpeı-aq saýsaqtyń ushyn jy­byr­latyp tabystyń kiltin ıemdenýge shaqyrady. «Keıbir jaǵdaılarda telefonǵa bankıng ornatýdy nemese kartalardy bas­qa adamdarǵa berýdi suraıdy. Kórsetil­gen kartalar men abonenttik nómirlerdi alaıaqtar aqsha alý úshin paıdalanady. Mundaı kezde karta úshin birjolǵy tólem júrgiziledi, ne oǵan krıptovalıýta bırjalary, halyqaralyq aýdarym júıeleri arqyly basqa adamdarǵa aýdarý qajet aqsha túsedi. Mundaı qyzmetter úshin jalpy somadan belgili bir paıyzdardy, ádette 3-ten 10%-ǵa deıin qaldyrý usynylady. Osylaısha, adamdar zańsyz óndirilgen aqshany qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýdyń alaıaqtyq shemalaryna tartylyp, ózderi qylmysqa qatysady», deıdi R.Dúısetaev.

Quqyq qorǵaý organdary qazir osyndaı tizbekterdi anyqtap, jeńil paıda alý maqsatynda alaıaqtarǵa óz shottaryna aq­sha shyǵarýǵa kómektesken otandyq azamattardyń da qolyna kisen salýǵa kirisken. Sondyqtan kúmándi shemalarǵa qatysqandar jábirlenýshi ǵana emes, qylmysqa qatysýshy retinde de zańǵa sáıkes jazalanady.

«Qaıyrymdy» jumys berýshiler

Keıingi ýaqytta messendjer arqyly aqsha berip aldaıtyn alaıaqtyq qaptady. Jemtigin jeliden izdeıtin qylmyskerler jeke telefon nómir arqyly tirkeletin messendjerlerge de keldi. Áleýmettik jelide mol baılyqtyń ıesi ekenińdi aıtyp esińdi alatyn sheteldikterdiń Whatsapp pen Telegram arqyly jumys usynýy kádimgideı senim uıalatatyny ras. Biraq jaǵdaıyńa qaraılaıtyn «qaıyrymdy» jumys berýshiler aılasyn asyrsa, qaqpanǵa tústim deı berińiz. Tanymal bloger ári IT salasynyń mamany Arshat Oraz osylaı dep otyr. «Kúmándi adamdar Whatsapp arqyly jumys usynady. Kelisip jatsańyz Telegram-akkaýntqa silteme jiberip, menedjer jumys barysyn túsindiredi. Ol qonaq úılerge «baǵa berýdi», ıaǵnı laık basýdy jáne skrınshottar arqyly rastaýdy suraıdy. Osy qyzmetiń úshin kúnine 10 myń men 68 myń teńge arasynda aqsha tabýǵa bolatynyn aıtady. Ári qaraı tapsyrmalar arnaıy toptarda berilýi múmkin», deıdi ol.

Alaıaqtardy odan keıingi tapsyrmasyna qonaq úılerdiń reıtıngin onlaın kóterip, aldyn ala brondaý kiredi. So­nyń arqasynda komıssııa jınalady-mys. Alaıda brondar «Booking» sııaqty tanymal platformalarda emes, bireýdiń kartasyna aýdarylýǵa tıis. «Maǵan da jumys usynyldy. Qazir kartamnan aýda­ra almaıtynymdy, biraq aqsha bar eke­nin, kartamdy buǵattan sheshý úshin 40 myń­daı aqsha bere turýlaryn suradym. So­syn sheshilgen boıda qaıtaratynymdy aıtyp, alaıaqtardyń ózin san soqtyrǵym kel­gen. Biraq bul josparym oryndalmady. Qyzyqtyń bári ortaq chatta bastaldy. О́zderiniń adamdary «aqsha aýdardyq» dep skrındaryn jibere bastady. Bireýinde «Máskeý saǵaty» dep Qazaqstan ýaqyty kórsetilgen. Al ekinshisi komıssııasyz «Halyk bank»-tan basqa bankke aqsha aýdarady. Al tranzaksııa nómiri 10 emes, 11 tańbaly. О́zgertilgen ýaqyt «Photoshop» emes, smartfon redaktory arqyly jasalǵan. Solardy aıtyp edim, toptan birden shyǵaryp jiberdi. Jalpy aıtqanda, keıingi kezde biraz toqyraýǵa ketken alaıaqtyq júıeleri jańasha kelbet ala bastapty», deıdi bloger.

Jeke derekter satylymda júr

Osydan eki jyl buryn áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń jeke málimetteri kúlli álemge jarııa boldy. Jelige derek­teri jarııalanǵan qoldanýshylardyń jalpy sany 533 mln bolsa, onyń ishinde 3 214 990 otandasymyz bar. Sol kezde-aq sarapshy mamandar aıdaı álemge jarq etken jeke málimet erteńgi kúni alaıaqtardyń armanyn oryndaýǵa septigin tıgizetinin atap ótti. Al jaqynda otandastarymyzdyń jeke basyna qatysty qupııa málimetterdi tegin taratatyn reseılik Telegram-arna belgili boldy. Demek bul «Elimizdegi derbes derekterdiń qaýipsizdigi syn kóter­meı­tinin kórsetpeı me?» degen zańdy suraqty qoıýǵa májbúr etedi.

IT-sarapshy Erlan Ospan alaıaqtyq­tyń bul túri tek bizdiń elge kelgen kesapat emes ekenin aıtady. Onyń sózinshe, alaıaqtardyń memleketke ákelgen shyǵyn esebin jarııalap turatyn elder kóp, Qazaqstan sol tizimniń aldy da, sońy da emes. «Jeke messendjerge habarlasa­tyn alaıaqtar qaıdan keldi? Bul kádimgi parsıng ádisi. Qyzmetkerlerdiń telefon nómiri jarııalanǵan saıttar kóp. Baǵ­darlamashylar sol saıttardaǵy mátin ishinen telefon nómirdi súzip alatyn robot jazyp, nómirlerdiń bazasyn túzedi. Bul asa qıyn emes. Mektep oqýshysynyń qolynan keletin kod der edim. Ekinshiden, olar random nómirler generatoryn jasaıdy. Sosyn sol nómirlerdi hattarmen atqylaıtyn bottarǵa qosady. Bottar «tıse terekke, tımese butaqqa» degen pálsapamen hat-habardy barlyq nómirge jibere beredi. Al sol júz myń adamnyń ishinen 20-sy «óziniń qazir ǵana 5 myń dollar utyp alǵanyna» senip qalady», deıdi maman.

Sondaı-aq azamattardyń deregi qol­je­timdi bolýynyń bir sebebin sarapshy «Sıfrlanýdy jobalaý kezeńinde qaýipsizdik máselesi nazardan tys qalýy múmkin» dep otyr. Tipti 2000-jyldardyń ózinde otandastarymyzdyń telefon nómiri men turǵylyqty jeriniń derekqorlary kompakt-dıskimen satylǵan. Eń qyzyǵy, ol dıskilerdi Máskeýdiń áıgili «Gorbýshkı» bazarynan ákelgen. Jeke bas qupııasyna nemquraıdylyq sonsha, málimet satý­shylar dıskiniń syrtyna «Aqtóbe qa­lasy», «Almaty qalasy» degen leıblder de basqan eken. Al qazirgideı ınternet qylmys kóbeıgen zamanda ve­dom­stvoaralyq aqpa­rat almasýdaǵy keleń­sizdikter, zań­dar­da qupııanyń jarııa bolýyna jaýapty uıym men adamnyń aty atalmaýy máse­leni ári qaraı ýshyqtyrdy. Osylaı de­gen sarapshy: «Qazir hakerlerdiń ja­byq qaýym­dastyqtarynda nómir ıesin bilip berý, múlikteriniń tizimin shyǵarý sııaq­ty qyzmetter usynady. Olar munyń bar­lyǵyn aspannan alyp otyrǵan joq. Kor­po­rasııalar ishinde qaýipsizdik jolǵa qoıylmaǵan soń áldenege renjigen nemese nıeti buzyq qatardaǵy qyzmetker de derekqordy kóshirip ala alady. Mysaly, elektrondyq qoltańba qoldy bolyp, syrtynan nesıe resimdelgen qurbandar týraly málimetter ashyq derekkózderde tolyp júr», deıdi.

Qylmyskerdiń qurbany kim?

IIM Kıberqylmysqa qarsy kúres or­talyǵy turǵyndar arasynda túsindirý jumysyn turaqty júrgizip, ınternet­tegi árbir aqparatqa muqııat bolýdy, telefon arqyly habarlasqan kez kelgen qońy­raý ıesine qupııany asha berýdiń qate­lik ekenin úzdiksiz aıtyp keledi. Máse­len, ortalyq bastyǵy Jandos Súıin­baı­dyń sózine qaraǵanda, bıyl BAQ-ta pro­fı­laktıkalyq sıpattaǵy 6 myńnan astam materıal jarııalanǵan. Onyń syr­­­tynda baılanys operatorlarymen jasalǵan memorandýmdar taǵy bar. Alaıda halyqty aqparattandyrý boıyn­sha aýqymdy jumys júrgizilgenimen, jelide jemtik bolǵandar kóp. Al ańqaý eldiń osal tusyn op-ońaı tabatyn qyl­myskerlerdi quryqtaý tipti qıyn. Sebe­bi basqa qylmystarǵa qaraǵanda kıber­qylmystyń ereksheligi bar.

Internettegi alaıaqtyq aqparattyq tehno­logııalardyń kómegimen jasalady. Qyl­mysker tipti shetelde otyrýy múm­kin. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary olardy anyqtaǵan kúnniń ózinde qylmyskerdi aldyrtý – kúrdeli jumys. Alaıaqtyq jasalǵan memleketpen arada kelisimshart bolmasa, suraý hattyń sońy da sıyrquıymshaqtanyp ketýi múmkin. Áıtkenmen sheteldik nómir kórse, shekesi shylqı maıǵa malynatyndaı kóretin adamdar jeterlik.

Onyń sebebin psıholog mamandar paıdakúnemdik pen kúızelisten izdeıdi. Symsyz jeliniń syryn bilmeı, syrtynan júrgen jandarmen jumys isteıtin psıholog Aıgúl Qaramanova «Alaıaqtardyń arbaýyna túskenderdiń kóbi jaqyndary­nan jyly sóz estimegen qyz-kelinshek­ter» dep otyr. Adamnyń jan dúnıesin jan-jaqty zertteıtin alaıaqtar ádemi sózimen elitip, ertegige bergisiz qııalǵa jetektep kete barady eken. Al psıholog Serikgúl Sálı ońaı oljaǵa asyǵatyndardyń kóbi eńbek etpeı mol tabys tabýǵa asyǵatyn tar túsinikte qalyp qoıǵandyǵyn aıtady. Demek qazirgideı derekterdiń ashyq­tan ashyq saýdaǵa túsip jatqan kezeńinde adamdardyń ashkózdigi men ańǵaldyǵy da alaıaqtardyń aıyn ońynan týdyra bereri anyq.