Durys tamaqtanyp júrmiz be?

Al ult saýlyǵyna kelgende,­ Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy halyq­tyń densaýlyǵy 20% – tuqym qýalaıtyn keselderge, 20% – áleýmettik jaǵdaıǵa, 10% – densaýlyq saqtaý deńgeıine, 50% ár adamnyń ómir súrý saltyna baılanys­ty degendi alǵa tartýmen keledi. Iаǵnı ómirimiz de, densaýlyǵymyz da ózimizdiń iship-jemimiz ben áreket­terimizden quralmaq.

Qulaqqa ábden sińisti bolǵan «Sala­matty ómir saltyna» da ónimdi eńbek, bıologııalyq yrǵaq pen táýliktik rejimdi saqtaý, jeke bastyń tazalyǵy, eń bas­tysy tamaqtaný men qımyl-qozǵalys kiredi. Osy oraıda Týrızm jáne sport mınıstrliginiń málimetterine sensek, 2022 jyly jurttyń 34,2%-y sportpen aınalysqan, bul kórsetkish bir jyl buryn 31,6% bolǵan. Sondaı-aq elimizde 23,2% adam salamatty ómir saltyn ustanady-mys.

Sonymen otandastarymyz ne iship, ne jep otyr degen saýalǵa keńirek toqtalatyn bolsaq, áıgili Euromonitor International halyqaralyq naryqtyq zertteýler agenttigi 2022 jyldyń qarasha aıy men 2023 jyldyń naýryzy aralyǵynda Qazaqstandaǵy azyq-túliktiń quramyn zertteı kele, naryqta taǵamdar týraly habardarlyqtyń áli de jetispeıtinin, oǵan qosa el qansha kalorııa, qansha qant tutynatynyn kórsetetin senimdi statıs­tıka joqtyǵyn baǵamdaǵan. Máselen, 100 g/ml-ge shaqqandaǵy ortasha qorektik qunardy anyqtaý úshin Euromonitor International Qazaqstandaǵy ártúrli bólshek saýda núktelerindegi azyq-túlik pen sýsyn ónimderiniń taǵamdyq qunaryn zerttegen. Ártúrli sanattaǵy ónimderdiń jan basyna shaqqanda tutynylatyn mólsherin eseptep, zertteý barysynda tek oralǵan azyq-túlik esepke alynǵanyn eskerý kerek. Buǵan jumyrtqa, et, balyq jáne teńiz ónimderi, sondaı-aq jańǵaqtar, burshaq jáne balalar (sútten jasalǵan) taǵamdary kirmeıdi.

Euromonitor málimetterine kóz júgirt­sek, 2022 jyly Qazaqstanda barlyǵy 764 mln lıtrden asa alkogoldi, 3 mlrd lıtrden asa alkogolsiz sýsyndar, 2,9 mln tonna ártúrli oralǵan azyq-túlik ónimderi, 3,2 mln tonnaǵa jýyq jańa pisken kókónister men jemister (onyń ishinde 2,2 mln tonna kartop) satylǵan. Osy arada toqtala ketetin bir jaıt, koronavırýs pandemııa­synan keıin beleń alǵan densaýlyqty kútý úrdisi otandastardy jemis-jıdek pen kókónisterdi kóbirek tutynýǵa úıretken. Bul sanattaǵy taǵamdardy satyp alý kórsetkishi kúrt ósip, ótken jylmen salystyrǵanda kókónister satylymy 11%-ǵa, jemisterdiń saýdasy 7,5%-ǵa artqan kórinedi. 2022 jyly eń ótimdi jemis-jıdekter «bestigine» mynalar kiredi: 85,6 myń tonna alma, 32 myń tonna banan, 30 myń tonna almurt pen aıva, 28 myń tonna múkjıdek, kókjıdek, qarajıdek, 23,4 myń tonna apelsın men mandarın satylǵan. Sol sııaqty tamyrly kókónisterden ishinde kartop, qyzanaq, pııaz kóbirek satylǵan. Eger salys­tyryp qarasaq, gúldi qyryqqabat pen brokkolıdiń tek 1,2 myń tonnasy ǵana satylypty.

Nýtrısıologter durys tamaqtanǵanda asa qajet dep sanaıtyn bul kókónisterdiń baǵasy kartoptyń baǵasynan 10 ese qymbat. Mundaıda mıkroelementter men vıtamınderge baı sparja, batat, seldereıdiń baǵasy jaıly ne aıtýǵa bolady? Demek, tabysy ortashalaý jerlesterimizge paıdaly kókónisterdiń arzandaýy, ıaǵnı asqabaq, kádi, qyzylsha, sábiz, kádimgi qyryqqabatty tańdaýǵa týra keledi. Alaıda 2022 jyly jáne bıylǵy qańtar men naýryz aıy aralyǵynda basqa da tamyrly kókónisterdiń satylymy 542,5 myń tonna bolǵan, bul kartoptyń satylymynan 4 ese az.

Eń qyzyǵy, Euromonitor sarapshylary pandemııa kezinde densaýlyǵy men ımmýndyq júıesine alańdaǵan kópshilik qant jeýdi azaıtýǵa tyrysqanyn anyqtap otyr. Bir ókinishtisi, áleýmettik shekteý­ler alynyp tastalǵan soń, pandemııa kezinde saqtalǵan dıetalyq tártipter taz qalpyna túsken deýge bolady. Unnan jasalǵan jáne kondıterlik ónimderi jan basyna shaqqanda bir kúnde tutynatyn kalorııa men qant mólsheri jaǵynan basqa azyq-túlikti ozdyrmaıtyndyqtan sarapshylar: «Azyq-túlik pen sýsyndardy tańdaǵan kezde eń basty faktor onyń dámine tireletindikten, kondıterlik ónimder, kúlshe, tátti toqash, unnan jasalǵan taǵamdar áli de alda keledi», dep otyr.

Euromonitor sarapshylary qant, bal jáne tátti sýsyndardyń áli de kóp satylatynyn boljaıdy. Bular «qasyqtap» jeý úshin ǵana emes, úıde pisiretin ártúrli az mázirlerine, tosap, túrli sýsyndar daıyndaǵan kezde de kóp qosylady.

Bárinen de quramynda eń qanty kóp iri azyq-túlik sanatyna – alkogolsiz sýsyndar kiredi. Olardyń ishinde kola sııaqty quramynda qant bar sýsyndar – birinshi orynda (barlyq alkogolsiz sýsyn­dar satylymynyń 26%-y), al gaz­dalǵan qant bar sýsyndardyń basqa túrleri – ekinshi orynda (18%). Alko­gol­siz sýsyndar naryǵynyń 10%-yn ishýge birden daıyn shaılar, bótelkedegi sý 22%-yn quraıdy.

Sarapshylar otandas­ta­rymyzdyń qantty unata­tyn­dyqtan, táttilendirilgen sýsyndardyń áli de ótimdi emes ekenin aıtady. Degenmen bul sanatta «salamatty ómir saltynyń» lebi baıqalady. Mysaly, adamdar hosh ıistendirilgen bótelkedegi sýdy, ishýge daıyn shaı men 100% shyryndardy kóbirek unatatyndyqtan, kóbine tańdaý qant qosylǵan tabıǵı jemis shyrynyna túsedi.

Sarapshylar birneshe jyldyń bede­rinde jerlesterimiz úshin qanty az sýsyn­dar men shyryndardyń mańyzy arta túsetinine senimdi. Máselen, bizdiń kún­de­likti ómir saltymyzda dastarqanǵa kóbinese tátti-mátti qoıyp, qant qosylǵan shaı ishý ádeti keń taraǵany tańsyq emes. Bul aınalyp kelgende qant pen qant qosylǵan taǵamdardyń kóptep satylýyna yqpal etedi. Degenmen sarapshylar tutynýshylardyń densaýlyq saqtaýǵa jiti nazar aýdarýy ózge de densaýlyqqa paıdaly taǵamdar men sýsyndarǵa suranysty arttyrady dep boljaıdy.

Alkogoldi sýsyndardyń ishinde satylymnyń 84%-y syraǵa, 10%-y sharapqa, 5%-y araqqa, al qalǵan shaǵyn úlesi daıyn kokteılder, lıkerler men kúshti alkogolge tıesili. Bir qyzyǵy, Euromonitor zertteýleri 2022 jyly alko­gol­di sýsyndardy satý ótken jylmen salystyrǵanda 4%-ǵa, ıaǵnı shamamen 32 mln lıtrge azaıǵanyn alǵa tartyp otyr.

Sonymen qatar agenttik sarapshylary Qazaqstan Úkimetiniń artyq salmaq, semizdik máselesine jiti kóńil bólýi nátıje berdi deıdi. DDU-nyń málimetine sáıkes, 2016 jyly osy máselege tap bolǵan adamdar sany 33%-dy qurasa, 2022 jyly 24%-ǵa deıin azaıypty. Oǵan tek salamatty ómir saltyn qalyptastyrý úrdisi ǵana emes, tamaqtaný standarttaryn engizý de edáýir yqpal etip otyr.

2022 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, ólim-jitimge jıi dýshar etetin dertterge qanaınalym júıesi aýrýlary, tynys alý júıesiniń isikteri men aýrýlary, ýla­nýlar, jaraqattar men as qorytý júıe­siniń keselderi kirgen. Eń ǵajaby, qant dıabeti bul qatarǵa qosylmaı qalǵan. Qysqasy, qant dıabetine qarsy qabyl­dan­ǵan ulttyq baǵdarlama men túrli naý­qan­dar halyqtyń arasynda qant dıabeti týraly habardarlyqtyń artýy – osy syr­qattan kóz jumatyndar sanyn azaıtyp­ otyr­ǵany qýantady. Keıingi jyldary qant dıabetine shaldyqqandar sany kemip keledi.

Naqty derekterge súıenetin bolsaq, Halyqaralyq Dıabet federasııasynyń málimetine sáıkes, Qazaqstanda 20-79 jas aralyǵyndaǵylar arasynda qant dıabetiniń taralýy 2016 jyly – 6,7%-ǵa, 2021 jyly – 6,3%-ǵa tómendegen.

Buǵan qosa Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­ligi 2021-2025 jyldarǵa arnap «Deni saý ult» jobasyn jasaǵanyn eske sala ketý kerek. Onda salamatty ómir sal­­tyn qalyptastyrý, medısınalyq qyz­­metterdiń sapasyn arttyrý, ǵylymı me­­dısına men kadrlyq áleýetti damytý, den­­saýlyq saqtaýda biryńǵaı sıfrlyq keńis­tik qalyptastyrý syndy mindetter qaras­tyrylǵan.

Eger Úkimet kózdegen osynaý kókeı­kes­ti maqsattar sátimen júzege asyp jatsa, onda eldegi azamattardyń ómir sapasy du­rys­talyp, ortasha jas 75-ke jetedi degen úmit bar.

ALMATY