Gazetimizdiń buǵan deıingi nómirinde Qazaqstan men Qytaıdyń vızasyz rejim kelisimin kúshine engenin habarlaǵan edik. Qoǵamda biraz pikirtalas týǵyzǵan másele jóninde túrli áńgime áli basylar emes. Osy oraıda birqatar sarapshymen sóılesip, qandastardyń da pikirin surap kórdik.
Saıasattanýshy Ádil Káýkenovtiń aıtýynsha, Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵy tym tereńde. Ekonomıkanyń búkil salasyn qamtyǵan. Muny tipti taýar aınalymy kórsetkishterinen de kórýge bolady. «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasynyń málimeti boıynsha, Qytaı Qazaqstanǵa jalpy tikeleı ınvestısııa kólemi boıynsha jetinshi orynda (2022 jylǵa 1,4 mlrd dollar).
«Qytaı – syrtqy saýda seriktesterimizdiń arasynda kóshbasshylardyń biri. Atalǵan elden birinshi kezektegi qajettilikterden joǵary tehnologııaǵa deıingi taýarlardy ǵana satyp alyp qoımaımyz. Sondaı-aq Qazaqstan ónimderine de suranys joǵary. Máselen, munaı, gazǵa, paıdaly qazbalar, sondaı-aq maı, et, soıa sekildi azyq-túlikke qyzyǵady. Qazaqstandyq azyq-túlik óndirýshilerdiń basty maqsaty – mysaly, Qytaıdyń alkogol men sý naryǵyna shyǵý. Onyń ústine Qytaı tarapy da buǵan ketári emes. Degenmen ázirge otandyq óndirýshiler munyń tásilin bilmeı otyr. Sebebi dızaınǵa, qaptamaǵa jáne basqa da talaptar óte kóp», deıdi Á.Káýkenov.
Onyń aıtýynsha, otandyq ónimderge eń aldymen ekologııalyq taza, erekshe jáne tabıǵı dámine baılanysty qyzyǵady. Alaıda búkil halyq habarsyz. Qazaqstan ónimderin elimizge qatysy barlary ǵana biledi. Salanyń áleýeti joǵary.
«Almaty mańynda iri mýltıbrendti avtomobıl zaýyty ornalasqan. Qazaqstannyń soltústiginde taǵy bir zaýyt jumys isteıdi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda kóptegen birlesken óndiris bar. Qazaqstan Qytaımen ıadrolyq ónerkásipte tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan. Otandastarymyzdyń Qytaı aýmaǵyna ońaı barýy óte mańyzdy. О́ıtkeni saıahattaý, emdelý jáne oqýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq Qytaı stýdentterimizdi qyzyqtyrady. Bizdiń kásipkerler Qytaı zaýyttary men kórmelerin aralaı alady. Endi biz qytaılyq ınnovasııalar men ozyq ǵylymı jańalyqqa jyldam qol jetkize alamyz. Qazir Qytaı elektromobılderimen tanymal, olardyń telekommýnıkasııa salasynda kóptegen noý-haýy bar», deıdi Á.Káýkenov.
Negizi, Qazaqstan Qytaı azamattaryna 2017 jyly 72 saǵatqa vızasyz rejim engizgen bolatyn. Bul joly Qytaı tarapy qazaq halqyna joǵary senim bildirip otyr. Onyń ústine Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń ishinde mundaı múmkindikke ıe jalǵyz el ekenin aıta ketken jón.
«Vızasyz rejimge qol jetkizý óte qıyn. Qytaı tarapy barlyq úderisti rettedi. Sondyqtan mamyr aıynda Kelisimge qol qoıylǵannan keıin aýqymdy jumys isteldi. Shekaralyq pýnktterinde Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy osynyń bári qalaı ótýi kerektigi týraly kelisimder engizilip, úılestirildi. Osylaısha, bul kelisim bolashaqta shetel azamattaryn qabyldaýyna jáne esepke alýyna múmkindik beretin memlekettik apparattyń tolyq jumysqa qosty deı alamyz. Qytaıdyń óte úlken memleket ekenin eskersek, alty aıdyń ishinde bárin jedel rettedik. Qazaqstan – Qytaı seriktestigi jan-jaqty, munda halyqtar dostyǵy ǵana emes, óńirler arasyndaǵy yntymaqtastyq ta nyǵaıa túsedi. Qytaılyq týrızmniń negizgi aǵymy AQSh, Japonııa, Eýropa, Ońtústik Koreıa sııaqty batys elderine baǵyttalǵan. Ázirge Qazaqstan – Qytaı azamattary úshin basym týrıstik baǵyt emes. Alaıda bul ózgeredi dep úmittenemiz», deıdi Á.Káýkenov.
Mundaı erkindik bárine berile bermeıdi. Mysaly, Pákistan – úlken memleket. Biraq pákistandyqtar vızasyz baratyn elder tizimi óte az, bul is júzinde birneshe aral. Taǵy bir alpaýyt memleket Úndistanda da osyndaı jaǵdaı bar. Búkil postkeńestik keńistik pen Taıaý Shyǵystaǵy birqatar memleketke, Kishi Azııadan – Túrkııa, Iran, Shyǵys Azııa – Qytaı, Ońtústik Koreıa, Malaızııaǵa otandastarymyz erkin bara alady. Osylaısha, Qazaqstan tólqujatynyń qýaty arta tústi.
Qytaı aýmaǵyna qarasty О́r Altaı jerinde – Ertis ózeni jaǵasyndaǵy Shirikshı aýylynda dúnıege kelgen qandasymyz, jazýshy Jádı Shákenuly vızasyz rejim kelisiminiń ekonomıkalyq paıdasy mol ekenin alǵa tartady. Degenmen bul máselege muqııat mán bergen jón dep sanaıdy.
«Vızasyz rejim kóptegen elde bar. Basty baǵyty ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty jolǵa qoıylǵan. Atap aıtqanda, el ekonomıkasy úshin onyń tıimdi jaqtary óte kóp. Alaıda alpaýyt el Qytaı týraly aıtqanda onyń «beıbit jolmen jaýlaý» syndy ishki saıasatyn da joqqa shyǵara almaımyz. Endeshe, quqyq qorǵaý organdary «barmaq basty, kóz qysty», balyq úndes, baqa tildes bolatyn saıası ymyralyqtan, jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqtan aýlaq bolýy kerek. О́zgeniń qańsyǵy men tańsyǵyna bola el múddesin satatyn alaıaqtardan saq bolǵan jón. О́zińe óziń saq bol, ózgeni ury deme degen ataly sóz osyndaıda aıtylady», deıdi J.Shákenuly.
Osy oraıda qandasymyz Qytaıdan tikeleı qaýip kútpegenimen, jiti áreket etýdiń mańyzyna toqtalady. Onyń aıtýynsha, shyǵystaǵy kórshimiz shetelden kelgenderdi muqııat qadaǵalaıdy.
«Tarıhı kórshimiz úshin alǵanda jaýlyq, jat kózqaras emes, ishki saqtyq barynsha mańyzdy. Qytaı shetten barǵan ár el azamattaryna erekshe saqtyqpen qaraıdy, baqylaýǵa alady. О́ziniń memlekettik qaýipsizdigin birinshi orynǵa qoıady. О́ziniń ishki qatal saıasatyn ózgege aıbar qylady. Biz de kórshi retinde tatý bola otyryp, onyń ekonomıkalyq múmkindikterin paıdalana otyryp, qaýipsizdikti, ishki qorǵanysty erekshe eskerýimiz kerek. Shaǵyn el Qazaqstan týraly aıtqanda Qytaıdyń bir qalasyna de jetpeımiz. Sonaý dáýirindegi túrki oǵlandary da shaǵyn ekenine qaramaı basqaǵa patshalyq menmendikpen, teń terezeli kózqaraspen qaraı bildi. Eshkimge elin, jerin satpady. Kórshiler olarmen, olar kórshilermen sanasty. Táýelsiz Qazaqstan memleketi de álem elderi aldynda bıik bolýǵa tıis», deıdi J.Shákenuly.