Osydan 30 jyl buryn Qazaqstannyń jańa tarıhı shejiresinde ulttyq valıýtanyń engizilgeni úlken betburysqa bastady. Elimiz naǵyz ekonomıkalyq jáne qarjylyq táýelsizdikke qol jetkizdi. Keńes odaǵy taraǵannan keıin bizdegi óndiris oshaqtary turalap, jumys oryndary qysqaryp, agroónerkásip kesheniniń aıaǵy tusalǵany bar. Toqyraýǵa ushyraǵan sol toqsanynshy jyldary aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasy eki myń esege, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ónerkásip taýarlarynyń baǵasy 12 myń esege ósken aqsha qarajaty Reseıge táýeldi odaqtas elderge de ońaıǵa soqpady. Sonymen, elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin birinshi kezekte bank júıesiniń qurylýy, ekinshiden, óz ulttyq valıýtamyzdyń engizilýi, úshinshiden, aqsha-qarajaty máselesine baılanysty jańa ınfraqurylym túzý qajet boldy. Memleket basshysy mańyzdy mindetterdiń biri retinde ulttyq valıýtanyń engizilýine asa yjdaǵattylyq tanytty. Bolashaq valıýtanyń ınfraqurylymyn daıyndaýdyń óz kezeginde valıýta bırjasyn uıymdastyrý, moneta saraıy, banknot fabrıkasy men altyn-valıýtalyq rezervterge arnalǵan qoıma salýǵa tapsyrma berildi. El ekonomıkasyn damytýda ulttyq valıýta júıesi men respýblıkalyq bıýdjetti qurý mindeti alǵa qoıyldy. Osyndaı qıyn kezeńde tól teńgemizdiń dúnıege kelýi men ulttyq valıýtany aınalymǵa shyǵarý isinde basy-qasynda bolǵan, Ulttyq banktiń alǵashqy tóraǵasy, qarjyger Ǵalym Baınazarovtyń ereń eńbegin aıryqsha ataýǵa turarlyq.
«Bizde sol kezderi tipti mektep oqýshylaryna arnalǵan kámelettik attestattyń keste paraqtaryn shyǵaratyn fabrıka bolmaǵan. Tipti senim gramotalaryna deıin Máskeýden ákelinetin. Orden, medal, ofıserlerdiń ıyǵyna taǵylatyn juldyzshalar ázirleıtin jer joq. Bárin nólden bastap, ne materıaldyq, ne ǵylymı bazasyz, ne qarajatsyz, ne qyzmetkerlersiz qurýǵa týra keldi. Jumysty biz memlekettik bank júıesin qurýdan bastadyq. Ol ýaqytta KSRO memlekettik banki bolǵan. Oǵan shetelde enshiles kásiporyndarǵa ıe Syrtqy saýda banki men Syrtqy ekonomıkalyq bank baǵyndy. Jekelengen qurylymdar – Qurylys bank, jınaq kassalary boldy. Bizdiń bank Membanktiń Qazaq KSR-daǵy respýblıkalyq keńesi dep ataldy. Bas qazaqstandyq bankte men bas ekonomıkalyq basqarma bastyǵynyń orynbasary, sodan keıin aýyl sharýashylyǵyn nesıeleý basqarmasynyń bastyǵy boldym. Sekseninshi jyldardyń aıaǵynda bank aıasynda reformalar bastaldy. Biz mamandandyrylǵan memlekettik bankterdi qura bastadyq. Membankten «О́nerkásiptik qurylys bank», «Turǵynúıqurylysbank», «Nesıelik áleýmettik bank» jáne «Agroónerkásipbank» bólinip shyqty. Toqsanynshy jyldardyń basynda atalǵan bankterdiń barlyǵy odaqtyq qurylymdardan enshi alyp, jeke otaý qurdy. Sonymen, eldegi bank júıesi jańadan boı túzep, 1992 jyly Reseıden keıin ekinshi bolyp valıýta bırjasyn uıymdastyrǵanymyz bar.
Osy bas banktiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa kóp kúsh jumsaldy. Ulttyq banktiń alda turǵan mindetteriniń biri altyn-valıýtalyq rezervti qurý úshin altyn men kúmisti satyp ala bastadyq. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń bıýdjet qarajaty jáne ekonomıkalyq reformalar komıtetiniń tóraǵasy Saýyq Tákejanovtyń qoldaýymen Qazaqstannyń Ulttyq memlekettik bankiniń baǵdarlamasy aıasynda barlyq altyn qazýshy kásiporyndar altynmen qamtamasyz ete bastady. Altyn-valıýtalyq qordy qurý baǵdarlamasyna sáıkes Ulttyq bank altyn óndirýdi qarjylandyrýǵa jáne nesıeleýge kiristi», deıdi Ǵalym Baınazarov.
Elimizde sol kezderi altyn jylyna alty-jeti tonnaǵa deıin, al kúmis 600 tonnaǵa jýyq óndirilgen. Qazirgi ýaqytta Ulttyq bank kúmisti satyp almaıdy. Altyn-valıýtalyq rezervti ishinara altynmen ustaıdy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kúmispen belsendi túrde saýda jasalyp, osy qarajat esebinen Ulttyq bank baǵaly qaǵazdardy shyǵarý jónindegi kásiporyn qurdy. Al baǵaly metaldy satqannan túsken paıda teńgeni jasaýǵa jáne moneta saraıyn tehnıkamen jabdyqtaýǵa, sonymen qatar tólem júıesin uıymdastyrýǵa jiberilgen. Bunyń barlyǵy atalǵan bank sheńberinde júrgizilip, sol kezdegi ekinshi deńgeıli bankter qarajattyń jetispeýshiliginen búgingi jaǵdaıda jumys isteı almaǵan.
Sol kezderi alǵash ret Qazaqstan tarıhynda aqsha aýksıondary uıymdastyrylyp, kommersııalyq bankterge aqsha satylǵan. Budan ári banktik qadaǵalaý jumys isteı bastady. Ekinshi deńgeıli bankterdiń Ulttyq bank aldyndaǵy eseptemesi zańdastyryldy.Teńge engizilgennen keıin aqsha naryǵy derbes, bankaralyq bolyp, valıýta bırjasy Ulttyq bankten bólindi.
Aldyn alý jumystarynyń nátıjesinde, ulttyq valıýtany engizý úshin negiz qalandy. Tól aqshamyz ekonomıkany basqarýǵa, ekonomıkalyq egemendikti qamtamasyz etýge jáne elimizdiń shynaıy táýelsizdigi úshin basty quralǵa aınaldy. 1992 jyly Anglııadan «Harrıson jáne uldary» atty kishigirim kompanııanyń basshylarymen kezdesip, búkil jumys qupııa túrde júrgizildi. Banknot fabrıkasynyń ókilderimen kezdesýden keıin aqsha dızaıny ózindik qunynyń 40 paıyzyn quratynyn anyqtaǵan. Bul kýpıýralardy ázirleý jónindegi jumys qymbatqa túsetindikten, sol kezdegi vıse-prezıdent Erik Asanbaev otandyq sýretshilerge tapsyrýdy usyndy. «Qazaqstannyń Ulttyq memlekettik banki» men «Qazaqstannyń dızaın ortalyǵy» arasynda teńgeniń dızaın nobaıyna kelisimshart jasalyp, ortalyq basshysy Tımýr Súleımenov qol qoıǵan bolatyn. Al teńge jasaýda óndiristik dızaın bolmaǵandyqtan, Londonda «Harrıson jáne uldary» kompanııasynyń kásibı dızaın toby kiristi. Bizdiń sýretshiler Londonda Qazaqstannyń Ulttyq memlekettik bankiniń sheshimi boıynsha óndiristik dızaın nobaıy jobasynyń konsepsııasy aýytqymaýy úshin baqylaýshy mıssııasyn atqardy.
«Aqshadaǵy tarıhı qaıratkerlerdiń tulǵalary muraǵat qujattarymen salystyrylyp, atalǵan banknot valıýtanyń negizi boldy. Teńgeni ázirleý barysynda taǵy bir másele týyndaǵany bar. Buryndary bizdegi qarjygerler aqsha shyǵarýmen shuǵyldanbaǵan, sondyqtan da qajetti banknot mólsherin qalaı esepteýdi bilmeıtin. Qolma-qol aqsha muqtajdyǵyn anyqtaý úshin ǵylymı ádistemege súıendi. Kýpıýralardyń tozýyna, keıinirek ınflıasııaǵa baılanysty Reseıden alatynbyz. Bizde ǵana emes, barlyq respýblıkalar eskirgen banknottardy toltyrý men almastyrýda barlyq esepteýler Máskeýde júrgiziletin. «Harrıson jáne uldary» kompanııasynyń basshylary osy jaǵdaıda kóptegen elder Anglııadaǵy teńdesi joq maman, doktor L.S.Peınge ótinish jasaıdy degen soń, sol kisige qolqa salynǵany bar. Seksen jastaǵy ekonomıst Qazaqstan halqyn negizge ala otyryp, ekonomıkalyq kórsetkishterdi zerttedi. Sonymen, jıyrma bestik kýpıýralardan góri 20 teńgelik kýpıýralar ótimdi degen toqtamǵa keldi. Odan keıin ınflıasııaǵa ári 8 aı ishinde kýpıýranyń tozyǵy jetetinin eskere kele, kónergen banknottardy almastyrý qajettiligin eseptep shyǵardy. Biz is júzinde barlyq shamalardyń árbir ataýlyq mólsheri, qolma-qol aqshanyń jalpy kólemi boıynsha boljamdary rastalǵanyna kózimiz jetti. Ol ózge memleketter úshin osyndaı esepteýler jasaǵanda da birde-bir qatelespegen kórinedi. Sonymen Reseı keńes somdaryn shyǵarýdy toqtatqan kezde óz aqshamyz bizde daıyn boldy», deıdi Ǵalym Baınazaruly.
Sol ýaqytta teńgeniń aldyńǵy baǵamy bir AQSh dollary úshin 4,75 teńge esebinde taǵaıyndaldy. Al árbir teńge 500 keńes somyna aıyrbastalǵan.Ulttyq bank basqarmasynyń músheleri aıyrbas baǵamyn 1:1000 dep usyndy. Úkimet bekitken baǵam keıin ulttyq valıýtanyń bedeline keri áserin tıgizip, alǵashqy eki jylda teńge quny tómendeı bastady. Árıne, bar másele ulttyq valıýtanyń aınalymǵa shyǵýymen ózdiginen sheshilmeıtini bar. Qaı eldi alsaq ta, ár eldiń ulttyq valıýtasy ulttyq ekonomıkaǵa negizdeledi. 1993 jyldyń 15 qarashasynan teńge naryqtyq qatynastarǵa turaqtanǵan soń jańa ulttyq ekonomıkanyń basty bir tetigi, derbes qarjy-nesıe saıasatyn, osy saladaǵy reformalardy júzege asyrýdyń quraly boldy. Sóıtip, teńge aınalymǵa shyqqannan keıingi birer jyldyń ishinde quldyraý tejelip, baǵanyń ósýi toqtady.
Tap osy tusta naǵyz reformalar bastalyp, ekonomıka nyǵaıa tústi.
Ǵalym Baınazarov: «Biz halyq sharýashylyǵynyń barlyq salalarynda naryqtyq tektikterdi endirip, salmaqty reformalar bastaý úshin ınfraqurylym men bazany qurdyq. Bank júıesi burynnan qatań erejeler sheńberi men normalarynda jumys isteýge úırengen bolatyn. Elimizdiń bas bankindegi tólem júıesin qurǵan áriptesterime rızamyn.Ulttyq bank tóraǵasy retindegi jumysym bar-joǵy bir jyl on bir aıǵa sozylǵanymen, kóp nárseni jasaı aldyq dep aıta alamyn. Onyń ishinde banktik ınfraqurylymdy quryp, eń bastysy, el basshylyǵy belgilegen qysqa merzim ishinde ulttyq valıýtany engizdik», deıdi.