Búgingi qoǵamda azamattardyń jańashyldyq pen ózgeriske beıimdele otyryp, óz qundylyqtaryn qalyptastyrýy ózekti másele ekeni túsinikti. Usynylǵan materıalda jurtshylyqtyń dástúrdi jańǵyrtýǵa qatysty kózqarasy, osy baǵyttaǵy ózekti máseleler qarastyrylǵan.
Osy oraıda Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty júrgizgen «Dástúrlerdi jańǵyrtý: Qazaqstan qoǵamyndaǵy jańa minez-qulyq normalary» áleýmettik zertteý nátıjesine nazar aýdaryp kórsek. Áleýmettik zertteýge elimizdiń 18 jastan asqan azamattary áleýmettik-demografııalyq, aýmaqtyq parametrleri boıynsha tańdalyp, 2 400 respondentten jappaı saýaldama jáne sarapshylardan suhbat alynǵan. Zertteý eldiń barlyq óńirin, respýblıkalyq mańyzy bar Astana, Almaty jáne Shymkent qalalaryn, 17 oblys ortalyǵyn, sondaı-aq aýyldyq eldi mekenderdi qamtyǵan.
Keıingi jyldary qoǵamda, ásirese jastar arasynda qundylyqtar men minez-qulyq áreketine glokalızasııa, ıaǵnı shyndyqty qalyptastyratyn belgili bir trendterdiń kúsheıýi áser etip keledi. Búginde jastar arasynda jıi talqylaýǵa túsetin, únemi eki jaqty pikir týdyratyn dástúr men ádet-ǵurypqa qatysty qoǵamnyń ózindik kózqarasy qalyptasqan. Osyǵan oraı zertteýdiń birneshe nátıjesin mysalǵa keltirsek. Jalpy alǵanda, qoǵamda, jastar arasynda dástúrge degen oń kózqarastyń qalyptasyp kele jatqanyn baıqaımyz.
Saýaldamaǵa qatysýshylardyń 77,3 paıyzy uldardyń biri (ádette kenjesi) ata-anasymen birge turýy kerek degen kózqarasty qoldasa, 41,5 paıyz respondent tolyǵymen oń kózqaras bildirgen. Munda biz aýyl turǵyndary arasynda qoldaýdyń joǵary deńgeıin baıqaı alamyz.
Tuńǵysh nemere ata-ájesiniń tárbıelenýine beriledi degen kózqarasqa saýaldamaǵa qatysqandardyń jalpy 53,6 paıyz bóligi oń kózqaras bildirdi. Quptaý aýyl turǵyndary arasynda (14% joǵary), sondaı-aq erler (10%) arasynda aıtarlyqtaı joǵary ekenin baıqaýǵa bolady. Jasy boıynsha 61 jastan asqan respondentter arasynda qoldaý salystyrmaly túrde joǵary bolyp otyr.
75,0% respondent «sálem salýdy» quptaıdy, olardyń 40,3 paıyzy tolyǵymen oń pikir aıtady. Aýyldarda bul tájirıbe qalaǵa qaraǵanda jıi quptalady (9% jıirek). Sondaı-aq ony qoldaý er adamdar tarapynan jıi estiledi (shamamen 6% jıirek). Jastar men orta jastaǵy respondentter arasynda oń baǵa sırek kezdesetinin de eskerý kerek.
Otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyna saı kelmeıtin toı-tomalaq ótkizýge baılanysty suraq qoıylǵanda shartty túrde árbir úshinshi respondent qarjylyq múmkindikterge sáıkes kelmeıtin toılar ótkizýge oń kózqaraspen qaraıdy. Kóbine joǵary bilimi bar respondentter synı kózqaraspen qaraıtyny baıqalady. Sondaı-aq respondentterdiń jasy neǵurlym tómen bolsa, mundaı tájirıbege synı kózqarasty jıi kezdestirýge bolatynyn atap ótken jón. Tómende ol týraly kestede kórsetilgen.
Tuńǵysh balany ata-ájesine berý, otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyna zııan keltiretin toılar ótkizý, sálem salý sekildi ádet-ǵuryptar jastar arasynda áldeqaıda az qoldaý tapty. Bul rette saýaldama nátıjeleri jalpy jastar men joǵary bilimi bar adamdar joǵaryda atalǵan dástúr men ádet-ǵuryptyń kópshiligine qatysty synı kózqarasta degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Sarapshynyń kóbi qoǵamdaǵy dástúrler men ádet-ǵuryptar mańyzdy ról atqara otyryp, qandaı da bir jańǵyrýdy bastan keshirýde degen pikirmen kelisedi. Biraq bul qoǵamdy arhaızasııalaý degendi bildirmeıdi. Qazirgi jastar ulttyq qundylyqtardy, mádenı muralar men dástúrlerdi saqtaı otyryp, olardy zamanaýı túrge bólep, jańasha túrlendirip keledi. Jas býyn jańa ıdeıalar men jahandyq perspektıvalarǵa ashyq bola otyryp, tilin, tarıhyn jáne salt-dástúrin saqtaýǵa tyrysyp keledi. Ártúrlilik pen mádenı biregeılik jastardyń ómirinde mańyzdy, bul olarǵa dástúr men zamanaýılyqty teń dárejede ustaýyna múmkindik beredi.
Damır BELGIBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy