Ulttyq minez sýretshisi

Qazaq radıosynyń Bas redaktory Bek Dáýletbaev aǵataıym birde sóılesip otyrǵanymyzda:

– Áı, jıen, Jazýshylar odaǵynda seniń Rahmetolla degen aǵań bar, tanısyń ba? – dep surap qaldy. Bekeńniń Názıpa degen qaryndasy Shelekte bizge sabaq bergen. Bek aǵanyń maǵan naǵashylyq jaqyndyǵy bolatyn.

– Joq, aǵa, tanymaımyn!

– О́ı, onda baryp, tanys! –dep qaldy kúlip, – ol ózi myqty bir qazaq! Ol kez­de Rahmetolla Raıymqulov degen jazý­shynyń atyn jıi estıtinbiz. Tipti «Tú­ıeli adam» degen kitabyn oqyǵanym da bar.

Jastyq maksımalızmniń uryp turǵan shaǵy. Týys izdeýge ondaı bir qumarlyq joq. Ýaqyt ótip jatty. Birde jol túsip Jazýshylar odaǵyna bara qalǵanda esime túsip Rahmetolla aǵaǵa kirip amandasyp shyqtym.

– Osylaı da osylaı, Marat Toqash­baev degen inińizbin. «Jetisý» gazetin­de jumys isteımin, – dep jatyrmyn. Rahmetolla aǵa kishipeıil, jany jumsaq jan eken. О́te jyly qabyldap, «kelip tur, habarlasyp tur» dedi. Biraq óte qaýyrt sharýamen aınalysyp jatqanyn baıqadym da ýaqytyn almaıyn dep tez­detip shyǵyp kettim. Rahmetolla aǵamen alǵash osylaı tanysqanmyn. Keıin de jıi kórisip turdyq. Sherhan aǵam: «Kórkem ádebıet – aýyr artıllerııa, pýblısıstıka – jeńil kavalerııa» demek­shi, gazet, jýrnal salasynda isteıtin jýrnalıster úshin Odaq aıryqsha bir álem. Jas bizderge tóselgen, kánigi qalam­gerler basqa planetanyń adamdary sııaqty kórinetin. Biraq únemi áldebir magnıtteı ózderine tartyp turatyn. Biz endi aralasyp, aǵaly-inili bola bastaǵan kezimizde Rahmetolla aǵam 1978 jyly 65 jasynda aıaq astynan qaıtys bolyp ketti. Sóıtip, qazaq ádebıetiniń kórnekti bir tulǵasynan kóz jazyp qaldyq.

Rahmetolla Raıymqulov 1913 jyly 11 mamyrda qazirgi О́zbekstan aýma­ǵyna ótip ketken Bostandyq aýdany, Qaramanas aýylynda dúnıege kelip­ti. 1929 jyly tórt klastyq bilimi­men Tashkent qalasyndaǵy Qazaq pedago­gıkalyq tehnıkýmyna túsken. Ony 20 jasynda bitirip, Tashkent oblysynyń Joǵary Shyrshyq aýdanynda, ózi oqyǵan mektepte muǵalim bolyp istegen. Únemi qoǵamdyq jumystarǵa beıim, alǵyr jas jigittiń alǵashqy maqalalary, áńgi­meleri aýdandyq gazette jaryq kóre bastaıdy. Sol qabiletin baıqaǵan basshylar ony aýdandyq «Alǵa» gazetiniń redaktorlyǵyna taǵaıyndaıdy. Sol kezden bastap Rahmetollanyń 45 jyldaı ómiri baspasózben baılanysty boldy.

22 jasynda Tashkent pedagogıka ­ınstıtýtyna túsip eki jyl oqıdy. 1937 jyly 24 jastaǵy jigit Almatydaǵy Qazaqstan Kommýnıstik Jýrnalıster ıns­tıtýtyna aýysyp, ony 1939 jyly úzdik bitirip shyǵady. Ol saıası qý­ǵyn-súrgin jyldaryn kózben kórdi, qoǵam­dyq-saıası ómirge taptyq kózqaraspen qaraıtyn ustanymdar ony únemi oılandyratyn. О́mir men teorııanyń qabys­paıtyn tustaryn jıi baıqaıtyn. Biraq «partııa soldaty» degen uǵym ony tejep keldi.

Instıtýtty bitirgen boıda sol kezdiń tártibi boıynsha arnaıy joldamamen «Stalın joly» (qazirgi «Qazaqstan áıelderi») jýrnalyna jaýapty hatshy qyzmetine qaldyrylady. Bul ol kezde úlken senim bolatyn.

1941 jyldyń erte kókteminde «So­sıa­lıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine aýysady. Úlken basylymda onyń úlkendi-kishili mate­rıaldary jaryq kóre bastady. Birneshe aıdan soń sovet-german soǵysy bastaldy da Rahmetolla áskerı forma kııýge májbúr boldy. Sol jyly kúzge taman leıtenant shenindegi ol maıdanǵa alynyp, 1946 jyldyń qańtaryna de­ıin bes jyl ásker qatarynda boldy. Ol alǵashynda Batys maıdanda, keıin Shyǵys maıdanda urys qımyldaryna qatysqan. Memlekettik arhıvte onyń maıdan dalasynan óleńmen jazylǵan birqatar haty saqtaýly. Ol da al­daǵy ýaqytta zertteýshiler nazary­nan tys qalmaýǵa tıis. Polıtrýk Raıym­qulov esimi ol qyzmet etken polk jaýyn­ger­lerine jaqsy tanys bolatyn.

Rahmetolla soǵys aıaqtalyp, elge ora­ly­symen Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde ocherk jáne feleton janrlarynan dáris berdi, semınar sabaqtaryn júrgizdi. Keıin «Ara» jýrnaly ashylǵanda onyń redaksııa alqasynyń múshesi bolyp, ózi de talaı syn-syqaq, ájýa jazǵan. Alaıda ózine qatysty jazbalary sarań.

Rahmetolla aǵa birde ózi bylaı deı­di: «О́ziń týraly jazýdan qıyn nár­se joq eken. Rasynda, ne jazýǵa bola­dy? Bir sózdi bastaı berseń-aq, oıyńa my­naýyń maqtan emes pe? – dep qulaǵyńa áldekim sybyrlap turǵandaı, ózińnen óziń uıalasyń da, qalam-qaǵazdy tas­taı bere, ornyńnan tura jónelgiń kele­di. Biraq osy kezde bir kúsh seni jel­keń­nen basyp eriksiz otyrǵyzady. Jaz­baýǵa áddiń qalmaıdy. Ol kúsh – jazyp bereıin, jibereıin dep ýáde etken ada­myń. О́ıtkeni ol senip, kútip otyr. Al­daýǵa haqyń joq». Rahań is júzin­de shynymen de ózi týraly jazýǵa myr­zalyq tanytpaǵan. Onyń «Oq tesken bılet» sııaqty keıbir áńgimelerinen jaýyn­gerlerdiń saıası jetekshisiniń ishki tebi­renisterin, tolǵanystaryn ańǵara­syń. Jaý tylyna barlaýǵa attanyp bara jat­qan jaýyngerlerin shyǵaryp salyp turǵanda polktiń eń batyr, aılaker barlaýshysy Serik Janpeıisov osaldyq kórsetip: «Joldas aǵa leıtenant, búgin osy joryqtan meni qaldyryńyzshy?» degen ótinishine selt etken áldebir ishki túısigin soǵys keziniń qatań daǵdysy basyp ketedi. Qaıtaryp tastaıdy. Sol jaýynger sol túnde mert boldy, júre­giniń tusyna qoıǵan bıleti men qalyń­dyǵynyń sýretin oq tesip ótken.

«Adam janynyń ondaı aıan berer aıǵaǵyn, bilgishtigin bul soǵys táji­rıbesi úıretip bitken joq pa edi, á? Eger so zamat onyń ótinishin oryndaı qoısam ǵoı, serjant Serik Janpeıisov tiri qa­lar edi. Qap! Adam psıhıkasyndaǵy so­ǵystyń ózi úıretken bul ǵajap ǵylymdy bile tura eskermegenim zor qylmys!» dep ókinedi polktiń saıası jetekshisi artynan. Osydan biz avtordyń jan tebirenisin uqqandaı bolamyz.

Rahmetolla aǵanyń qoǵamdyq jumys­tarǵa beıimdigi men jaýapkershiligi bir­neshe jyl kásipodaq salasynyń qamy­tyn súıreleýge májbúr etti. 1949-1953 jyldary Polıgrafııa jáne bas­pasóz qyzmetkerleri kásipodaǵy respýb­lıka­lyq komıtetiniń tóraǵasy bolyp qata­rynan eki ret saılandy. Aqyry sheneý­niktik qyzmetten ózi suranyp, shyǵar­mashylyq ortaǵa qaıtyp oraldy. 1953-1961 jyldary «Juldyz» jýrnalynda jaýapty hatshy, «Qazaq ádebıetinde», odan soń qaıtadan «Juldyz» jýrnalynda proza bóliminiń meńgerýshisi boldy. Jas daryndardyń ádebıetke kelýine qamqorlyq jasady. Rahańnyń qamqorlyǵyn kórgen sondaı jandardyń biri, qazirgi qazaq ádebıetiniń klssıgi Dýlat Isabekov óziniń 1966 jyly áde­bıet­tegi alǵashqy qadamyn bylaı dep eske alady:

24 jasymda áskerde júrip «Gaýhar­tas­ty» jazyp kelgenimde, «Jul­dyz» jýrnalynyń proza bóliminiń meńgerý­shisi eken ol kisi. Ol kezde eshkimdi ta­ny­maımyn. Alyp bardym, berdim. «Ja­­raıdy, tastap ket», dedi. Ol kezde men sııaqty jastar tolyp jatyr ǵoı. Byq­pyrt. M.Áýezovten basqa klassık­terimizdiń bári din aman. Roman jazsa, bes-alty nómirge bir-aq ketedi. «Jul­dyz» jalǵyz jýrnal, solardan bosamaıdy. Qazirgideı gazet-jýrnal kóp emes ol kezde. «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan» áńgime baspaıdy. «Qazaq ádebıeti» gazeti de úlkenderden artylmaıdy. Anda-sanda bolmasa, jastardy kóp bermeıdi.

Sóıtip júrgende, Rahań izdepti. Bardym. Ol kezde adam tabý qıyn. Bar­sam, ornynan turyp, betimnen súıdi. «Aınalaıyn, quttyqtaımyn! Keremet povest jazypsyń, kózime jas aldym. Muny endi Syrbaıǵa beremin. Ol kisi maquldasa, jýrnalǵa shyǵasyń. Jas­tardy kezeksiz shyǵaraıyq dep aıtyp kóremin», dedi. Syrbaı Máýlenov «Juldyzdyń» bas redaktory. Sodan qaltyrap, Syrbaı aǵanyń oqýyn kút­tik. Bir kúni Rahań Syrbaı aǵa shaqyrǵa­nyn aıtty. Barsam, daýysy gúrildep otyr eken. Ol kisi de betimnen súıip: «Mynandaı povest jazǵan ekensiń, aınalaıyn. Men muny «dosyl» ǵyp jiberemin», dedi. «Dosyl» degen ketken jýrnaldyń ishinen bir materıaldy alyp tastap, ornyna salady. Júregim jaryla qýandym. Osylaı «Gaýhartas» shyqqan edi. Sodan keıin biz aǵaly-inili bop aralasyp kettik».

Rahań 1971 jyldan Qazaqstan Jazý­­­­shylar odaǵy janyndaǵy kór­kem áde­­­bıetti nasıhattaý bıýrosy dırek­tory­nyń orynbasary bolyp qyzmet istedi. Bul kezde qalamgerdiń «Ýáde», «Kókjal», «Jasyl beles», «Túıeli adam», «Baldaqty adam», «Bolattyń synyǵy», «Qara jorǵa» sııaqty roman, povesteri jaryq kórip, kádimgideı tanymal bolǵan kezi. Dramatýrgııaǵa da atsalysty. Onyń shyǵarmashylyǵyn árip­testeri joǵary baǵalaıtyn.

Rahań aýdarma salasynda Sadrıddın Aınıdiń «Buqara» trılogııasynyń eki kitabyn qazaq tiline aýdardy. О́ziniń de birqatar týyndysy orys tiline aýda­rylǵan. Jaýyngerlik orden-medaldaryna qosymsha úkimettik birneshe orden, medaldarmen marapattalǵan bolatyn.

Ýaqyt degen uly kúsh ádebıet salasyna da óz qoltańbasyn qaldyryp ja­tady. Rahmetolla Raıymqulov ózi ómir súrgen kezeńde aldyńǵy qatarly qalam­gerlerdiń biri edi. Onyń kitaptary úlken suranysqa ıe boldy. Al qazirgi zamanda onyń shyǵarmalary oqyrman kóńilinen shyǵa ma?

Jambyl atyndaǵy qalalyq jasós­pi­rimder kitaphanasynda qolyma jazýshy Rahmetolla Raıymqulovtyń «Ja­syl beles», «Bala jigit» kitaptary, Tań­damaly shyǵarmalarynyń úsh tom­dyǵy tıdi. Oqydyq, rıza boldyq. Keı­bir kitaptaryn buryn da oqyǵanbyz. Kór­nekti qalamgerdiń shyǵarmalary ótken ǵa­syrdyń basy men orta tusyndaǵy oń­tústik óńirdegi qazaq aýyldarynyń tynys-tirshiligin, qoǵam ómirinde oryn al­ǵan qurylymdyq ózgerister men qun­dylyqtar qaıshylyǵyn jan-jaqty beıneleıdi. Jazýshy qaı kezde de, qandaı jaǵdaıda da ádildik, izgilik kúshteriniń sheshýshi mańyzǵa ıe ekendigin ómirdiń naqty mysaldarymen kórsetedi.

Aıtalyq, «Bala jigit» povesinde ujymdastyrý kezeńin arqaý ete otyryp, keńestik sharýashylyqtar qurýǵa belsene atsalysqan jastar ómirin kórsetedi. Olardyń jańalyqqa, jańa dáýirge degen qulshynystaryn sýretteıdi. Moınyna aýdannan oblystyq partııa komıtetiniń basshylyǵyna qupııa paket jetkizý júktelgen Seıit azǵantaı ýaqyt ishinde talaı oqıǵaǵa ushyraıdy. Biraq tapsyrmany qaltqysyz oryndap shyǵady. Erteńgi kúnge degen senim jas jigittiń azamat retinde qalyptasýyna jol ashady. Qalamgerdiń basty ereksheligi ózi ómir súrgen kezeńniń kartınasyn aınytpaı beredi, dál sýretteıdi.

Aıtalyq, «Jasyl beles» povesinde kolhoz basqaryp júrgen alaıaq Asyl­bektiń obrazyn bylaı kórsetedi. Asyl­bek sol bir kezdi jaqsy paıdalanyp, mal-múlikke qarq bop, belshesinen batty. Buryn kempirdiń aýzyndaı bir tis joq shúńireıgen urty az kúnniń ishinde altyn tiske tolyp shyǵa keldi. Túlkiniń kózindeı ury janary shatynap, betine adam qaratpaı, bir aýyz sózge kelgen qarapaıym saýatsyz qazaqty qamshynyń astyna alyp, qan josa etetindi shyǵardy. Qıt etse boldy: «Esińde bolsyn, bir jer­ge baryp aryz etseń, baı-kýlaktar tizimine qosamyn da, ózińdi abaqtyǵa tyqqyzyp qoıamyn», dep kijinetin.

«Túıeli adam» povesinde keshegi baı­dyń tuqymy Qurbannyń ákesindeı adammen teketiresi sóz etiledi. Seıittiń ákesi Toqataı ómir baqı Qurbannyń ákesi Tispaıdyń malyn baqty. Kámpeske kezinde Tispaıdyń qyzyl qospaǵy buǵan buıyrdy. Sony minip júrgenine óshikken Qurban ósh almaq bolady. Alǵashynda bandylarǵa qosylmaq bolǵan oıy júze­ge aspaı qalǵan soń inisi Kenjeǵuldy, qara nıet seriktesi Qaranardy ertip tún ishinde Toqataıdyń jolyn tosady. Kenjeǵul bolsa Toqataıdyń jal­ǵyz uly Seıitpen dos edi. Taptyq usta­nymdar men kózqaras olardyń arasyn ajyratyp jibergen. Jol tosyp júrgen qara nıettiler Jyndysaıda degenderine jetedi. Qurban Toqataıdyń qaq mańdaıynan urǵanda Qaranar ótkir qylyshyn sermep qalyp qarttyń moınyn baýdaı qıyp túsedi. Bazardan túndeletip qaıtqan Toqataıdyń qorjynynan shyqqan aq matamen jansyz deneni túıege tańyp tastaıdy. Eleske aınalǵan túıeli adam povestiń ár tusynan elesteı kórinis berip jatady.

Bul kádimgi amerıkalyq Maın Rıdtiń «Bassyz salt atty» romanyn eske túsi­redi. Biraq Maın Rıdte oqıǵa mahabbat jelisine qurylsa, Rahmetolla Raıym­qulovta oqıǵa tap kúresinen ýshyǵady. Bul tusty avtor bylaı sýretteıdi: «Olar qazir ózderinen edáýir uzap ketken tú­ıeli adam sońynan dybystaryn bil­dir­meı bara jatty. Tisin qaırap, ishteı qatýlanyp alǵan Qurban ǵana keıde kúbirlep sóılep qoıady. «Birińdi jaırattym. Pálem, Seıit, endi sen de ımanyńdy aıta ber. Búgin ákeń barǵan jerge seni de jiberemin!» deıdi ol kijinip».

Biraq tún qatqan qaraqshynyń joly bolmady. Júregi qaǵyp elegizip jatqan Seıit tereze aldynan kólbeńdegen bireýdi baıqap qaldy. О́zin óltirýge kirgen bireýmen arpalysa ketip, oǵan boı bermedi. Alqyn-julqyn tóbeles uzaqqa sozyldy. Aqyry aýyldastarynyń kóme­gimen qaraqshy ustalyp baılandy.

Bul sátten keıingi ahýaldy jazýshy ekspressıvti dıalogtermen bylaı beredi:

– Qurban qolǵa tústi. Biraq Toqataı­dy o da óltirip kelgen eken!

– Jolda jolyqtyrypty!

– Túıege baılap jibergen kórinedi!

– О́zderi úsheý bolsa kerek! Qurbannan basqasy qashyp ketipti!

– E, qýǵan ózimiz emes pe? Jamaldyń ákesi aıǵaı sap myltyq atpaǵanda qıyn-aq bolatyn eken!

– Zańǵar naısaptar-oı!

– Qap, olardy da ustaý kerek edi de!..

Avtor dıalogterdi utymdy paıdalaný arqyly shyǵarmanyń sıýjettik sheshimin tolyqtaı kórsetip beredi. Oqı­ǵanyń nemen aıaqtalǵanyn da osy dıalogter aıqyn kórsetip tur. Osydan avtordyń jazýshylyq ónerdi jan-jaqty meńgergenin baıqaısyń.

Kitapta zaman almasqan tusta oryn alǵan ózgerister, etnografııalyq kartınalar da boı kórsetedi. О́tken ǵasyr­dyń otyzynshy jyldaryndaǵy oqıǵalar shynymen de tartysty. Aıtalyq, «Jy­lannyń zári» atty taraýynda arqan ústinde oıyn kórsetetin darshylar óneri týraly, 8 naýryz merekesi qarsańynda ózbek áıelderiniń basyndaǵy paranjysyn otqa tastaǵany erekshe bir shy­naıylyqpen berilgen. Avtordyń sóz saptaýynda qazaqılyq basym. Jergilikti jerdiń tilin, sóıleý erekshelikterin qaz-qalpynda beredi. Tutastaı alǵanda avtor shyǵarmalarynda qazaqtyń ulttyq minez-qulqyn aınytpaı kórsetedi. Otan­shyldyqty alǵa tartady.

Búgingi táýelsizdik tusynda keńestik kezeńniń kórnekti qalamgeri «Rahme­tol­la Raıymqulovtyń shyǵarmashy­lyǵy qanshalyqty qundy? Onyń jazǵan dúnıeleri búgingi jáne keler urpaq sura­nysyna jaýap bere ala ma?» degen suraq aldymyzdan kóldeneńdeıdi. Ras, ol ózi murat tutqan, barynsha sengen qoǵamynyń ókili retinde sol keshegi sosıalıstik realızm talabymen qalam terbedi. Biraq onyń «Bala jigit», «Jasyl beles», «Túıeli adam», «Baldaqty adam», «Sýretshi», «Qara jorǵa» sııaqty roman-povesterine qarasańyz tek taptyq qaqtyǵystarmen shektelip qalmaıdy. Onda qalamger mahabbat pen zulymdyq, izgilik pen ımansyzdyq, jańashyldyq pen eskishildik sııaqty máńgilik taqy­ryptardy shyǵarmashylyǵyna sıýjet­tik arqaý etedi. О́zi ómir súrgen, ózi kýá bolǵan kezeńdi qaz-qalpynda kórse­te­di. Izgiliktiń zulymdyqty jeńetinine kózińdi jetkizedi. Qalamgerdiń basty oljasy da, basty artyqshylyǵy da osynda. Sondyqtan da Raıymqulov shyǵarmashylyǵyn jas urpaq úshin de, keler urpaq úshin de ádebı qundylyq retinde baǵalaǵan oryndy.

Taǵy bir eskeretin tus avtor­dyń ǵumyrnamasynda da, shyǵarma­shy­ly­ǵynda da aqtańdaq tustar kóp. Zert­teıtin tustar barshylyq. Máselen, 1941 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan­da» istep júrgen kezinde sovet-german soǵy­sy bastalyp, maıdanǵa ketedi. So­dan tek 1946 jyly ǵana elge oralady. Onyń maıdan joldary, soǵys jyl­dary jazǵan dúnıeleri belgisizdeý. Mem­­lekettik arhıvte maıdannan óleń­men jazǵan hattary bar deıdi. Qalam­ger­diń jastyq shaǵy, sovet-german soǵy­syna qatysýy, kórgen-túıgenderi týraly jazbalary áli kúnge beımálim. So­ǵystan keıingi jyldarda onyń qazaq bas­pasózinde jarııalanǵan áńgimeleri, syn-syqaqtary, dramatýrgııalyq shy­ǵar­­malary áli tolyq jınalǵan emes. Osynyń bári tereń zertteýdi qajet etedi. Joǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltetterinde, Ádebıet ıns­tıtıtýtynda osy taqyrypqa arnaıy jas zertteýshilerdi tartqan durys dep esepteımin. Raıymqulovtaný sharýalary qolǵa alynýy kerek. Arnaıy on tomdyǵy shyǵarylsa óte oryndy bolar edi.

Keńestik sosıalıstik realızm ádisi ómir qubylystaryn tek tap kúresi tur­ǵysynan kórsetýdi talap etkeni­men, jazýshy Rahmetolla Raıymqulov ol shek­teý­ge qamalyp qalmaıdy. Qalamger mahab­­bat pen zulymdyq, izgilik pen ımansyz­dyq, jańashyldyq pen eskishildik sııaqty máńgilik taqyryptardy máıegimen oljalap, sıýjettik arqaýmen sheber baıla­nystyrady. Ásirese keıipker obrazdaryn ashýda tyń ádis-tásilderdi utymdy paıdalanady. Jazýshy shyǵarmashylyǵy ózi ómir súrgen, ózi kýá bolǵan kezeńdi qaz-qalpynda kórsetýimen qundy. Son­dyqtan qalamger kitaptary búgingi oqyr­man úshin de olja bolary anyq.

Marat TOQAShBAEV,

jazýshy