Byltyrǵy qasiretti qańtar qoǵamymyzdy dúr silkindirip, táýelsizdik jyldarynda tyndyrylǵan isterdi synı turǵydan qaıta baǵalaýǵa túrtki boldy. Sondyqtan da Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev keıingi jyldary elimizdiń damýyna kedergi keltirgen sýperprezıdenttik bılik júıesinen óz erkimen bas tartyp, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn jáne Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasyn usyndy. Al 2022 jylǵy 1 qyrkúıekte jarııalaǵan «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda: «Men bıylǵy kúzde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynamyn. Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda túbegeıli jáne jan-jaqty reformalardy tabysty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet», dep málimdedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵyn 7 jyldyq bir merzimmen shekteý jáne qaıta saılanýǵa tyıym salý jónindegi bastamasy eshkim kútpegen tosyn da asa mańyzdy jańalyq boldy. «Bul bastamanyń negizi qandaı? Bir jaǵynan, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshi jaǵynan, Prezıdent mandatyn bir merzimmen shekteý Memleket basshysynyń jalpyulttyq damýdyń strategııalyq mindetterin sheshýge barynsha jumylýyn qamtamasyz etedi. Men usynyp otyrǵan konstıtýsııalyq jańalyq bılikti monopolızasııalaý qaýpin aıtarlyqtaı azaıtady. Dál osy sebepti, men Prezıdentti bir merzimge ǵana saılaý normasyn engizýdi usynyp otyrmyn. Biz bılikti jasaqtaýdyń jáne onyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń órkenıetti qaǵıdattaryn bekitýge tıispiz. Jańa prezıdenttik júıe saıası turaqtylyqty nyǵaıtyp, qoǵamdyq qurylystyń qazaqstandyq úlgisin ornyqtyrady», dedi Memleket basshysy. Osyndaı batyl da taǵdyrsheshti qadamdar halqymyzdyń kóńilinen shyǵyp, elimizdiń erteńine degen úmit otyn laýlatqany anyq. О́tken jylǵy 20 qarashada bolǵan kezekten tys Prezıdent saılaýynda Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn saılaýshylardyń 81,31 paıyzy qoldap daýys bergeni – sonyń aıǵaǵy.
Alǵashqy Jarlyq – aýyl jaıynda
Memleket basshysy byltyrǵy 26 qarashada bolǵan ulyqtaý rásiminen keıin, sol kúni qol qoıǵan №1 Jarlyǵyn aýyldy kórkeıtýge arnap, Úkimetke 2023 jylǵy 31 naýryzǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn qabyldaýdy tapsyrdy. Onyń maqsaty aýyldyq aýmaqtardy damytý tásilderiniń ınstıtýttyq jaǵynan qamtamasyz etilýin damytyp, tıimdiligin arttyrý, aýyldy jerlerde ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne jaıly ómir súrý ortasyn jasaý ekendigi atap kórsetildi.
Atalǵan tujyrymdamany Úkimet bıylǵy 28 naýryzda qabyldady. Onda 2027 jyly aýyldy jerlerde tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen turǵyndardyń úlesin – 5,8 paıyzǵa deıin azaıtý (2022 jylǵy 3 toqsanda – 7,3 paıyz), jumyssyzdyq deńgeıin – 4,2 paıyzǵa deıin tómendetý (2022 jylǵy 4 toqsanda – 4,9 paıyz), eldi mekenderdi sýmen 100 paıyz jabdyqtaý (2022 jyly – 94,5 paıyz), Internet jelisin paıdalanýshylar sanyn 97 paıyzǵa deıin kóbeıtý (2022 jyly – 91,7 paıyz), jaı-kúıi normatıvtik deńgeıdegi oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldardyń úlesin 95 paıyzǵa jetkizý (2022 jyly – 86 paıyz), shekara mańyndaǵy aýdandar turǵyndarynyń sanyn 4 mıllıonǵa deıin arttyrý (2022 jyly – 3,4 mln) sııaqty nysanaly ındıkatorlar belgilengen. Sondaı-aq damý áleýeti bar 3,5 myń aýyldyq eldi mekenniń (AEM) ınfraqurylymyn jańǵyrtý (olarda elimizdegi aýyl halqynyń 90 paıyzy turady), aýyl turǵyndarynyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn 73,5 jasqa deıin ulǵaıtý (2021 jyly – 70,8 jas), aýyldy jerlerde 655 densaýlyq saqtaý obektisin, 183 mektep jáne 100 sport ǵımaratyn, 650 mádenıet oshaǵyn salý jáne jóndeý kózdelip otyr.
Jumys kúshi jetispeıtin oblystardyń shekara mańyndaǵy aýmaqtarynyń demografııalyq ahýalyn jaqsartý maqsatynda qandastar qonystandyrylatyn óńirlerdiń tizbesinen Aqmola, Atyraý, Batys Qazaqstan oblystaryn, al qonys aýdarýshylar keletin óńirler tizbesinen shekara mańy bolyp sanalmaıtyn oblystardy alyp tastaý uıǵarylǵany – quptarlyq sheshimder.
Taǵy bir eleń etkizgen jańalyq – jumys kúshi tapshy oblystardyń shalǵaıdaǵy soltústik jáne shyǵys shekara mańyndaǵy aýyldyq okrýgterinde jumys isteý úshin bıýdjettik uıymdarda suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha jalaqyǵa 50 paıyzdyq ústemeaqy engizý máselesi qarastyrylmaqshy.
Memleket basshysy bıylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda da aýyl sharýashylyǵy salasyna erekshe nazar aýdardy. «Qazaqstannyń aınalasynda ónim ótkizetin óte úlken naryqtar bar. Onda sapaly azyq-túlik ónimderi tapshy. Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý. Osy maqsatqa qol jetkizemiz desek, eń aldymen, ónimdi joǵary deńgeıde óńdeýge kóshýimiz qajet», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy óndirilgen ónimdi óńdeýge yntalandyrý maqsatynda Úkimetke salyq saıasatyn qaıta qaraýdy tapsyrdy. Sondaı-aq osy salada iri kompanııalar kóbirek bolsa, naqty serpilis jasaýǵa bolatynyn, eksportty ulǵaıta otyryp, ishki naryqty da ustap turý úshin sapaly ónimdi qajetti kólemde turaqty usyna alatyn kásiporyndar qajettigin aıtty. Osy rette «Soltústik» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy arqyly kórsetilgen 100 mlrd teńge memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde búginde 100-den asa iri sút-taýar fermasy salynyp jatqan Soltústik Qazaqstan oblysynyń jetistikterin ózge óńirlerge úlgi etip, qus fabrıkalaryn, kókónis qoımalaryn, et ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar salǵan kezde de soltústikqazaqstandyqtardyń tájirıbesin basshylyqqa alýdy tapsyrdy. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp ádettegideı «asfaltta ósken» teorııashylar emes, Qyzyljar óńirinde uzaq jyldar boıy sharýashylyqty da, aýyldyq aýdandy da, óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn da tabysty basqarǵan tájirıbeli maman Aıdarbek Saparovtyń taǵaıyndalǵany – osy salada alǵa qoıylǵan aıbyndy mindetti júzege asyrý úshin qısyndy kadrlyq sheshim dep bilemiz.
Memleket basshysynyń aýyl sharýashylyǵyn damytýda iri kompanııalarǵa arqa súıeý qajettigi týraly paıymy táýelsizdik jyldaryndaǵy ómir shyndyǵyn jáne halyqaralyq tájirıbeni taldaýdan týyndaǵan tárizdi. Sebebi ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy keńsharlardy jappaı jekeshelendirý aýyl sharýashylyǵyn quldyratyp, aýyldardyń kópshiliginiń toz-tozy shyǵýyna ákelip soqqany málim. Al keńsharlaryn taratpaı saqtap qalǵan Belarýs búginde azyq-túlik ónimderin óndirý men óńdeýde eleýli jetistikke jetip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq naryǵyna básekege qabiletti taýarlardy molynan shyǵaryp otyr.
Bıylǵy jyl aýyl sharýashylyǵy úshin asa kúrdeli bolǵany anyq. Maýsym-shilde aılaryndaǵy aptap ystyq pen qýańshylyq, tamyzda negizgi astyqty óńirlerde bastalǵan uzaq jaýyn keı aýdandarda tótenshe jaǵdaı týǵyzyp, egin shyǵymdylyǵyn kemitip jiberdi. Soǵan qaramastan orta eseppen ár gektardan 9,7 sentner astyq jınalyp, jalpy túsim 16,4 mln tonnany qurady. Buǵan qosa elevatorlarda byltyrǵy jyldyń 3 mln tonna astyǵy saqtaýly. Bul halqymyzdy as atasy – nanmen jáne unmen qamtamasyz etý úshin jetkilikti. Al tabıǵı apattan zardap shekken sharýashylyqtarǵa Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha sýbsıdııany tolyq kóleminde tóleý, qarjy ınstıtýttarynyń bergen qaryzyn óteý merzimin aıyppul salmaı uzartý, forvardtyq satyp alý jáne taýarlyq kredıt boıynsha mindettemelerdi 1 jylǵa shegerý, astyqty keptirý úshin 62,5 myń tonna dızel otynyn jeńildikti baǵamen bólý, azyq-túlik korporasııasy arqyly 350 myń tonna bıdaıdy tikeleı satyp alý jáne onyń resýrsy negizinde tuqym qoryn qalyptastyrý sharalary qoldanylyp jatyr.
Elden zańsyz shyǵarylǵan aktıvter – zańdy ıesiniń ıgiligine
Memleket basshysy qol qoıǵan alǵashqy qujattardyń biri – «Zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jónindegi sharalar týraly» Jarlyq. Onda Úkimetke múddeli memlekettik organdarmen jáne uıymdarmen birlesip, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdiń shyǵý tegin ashý, rastaý jáne olardy qaıtarý tetikterin reglamentteýge, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý rásimderiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke óz erkimen berýdi yntalandyrýǵa, aktıvterdi zańsyz shyǵarýǵa yqpal etken sebepter men sharttardy joıýǵa baǵyttalǵan júıeli sharalardy qabyldaýǵa, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý máseleleri jónindegi konsýltatıvtik-keńesshi organdy qurýǵa, kelip túsetin zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi jınaqtaıtyn jáne olardy Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik jáne ekonomıkalyq jobalardy qarjylandyrý úshin basqaratyn arnaýly memlekettik qordy qurýǵa baǵyttalǵan zań jobasyn ázirleý, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi anyqtaý jáne memleketke qaıtarý úshin sheteldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen tıimdi ózara is-qımyldy júıeli negizde qamtamasyz etý, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdary men arnaýly memlekettik organdarǵa zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarýǵa mamandanatyn bólimshelerdi aıqyndaý tapsyryldy. Osyǵan oraı Úkimet ázirlep, Parlament depýtattary qyzý talqylap, qabyldaǵan «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zańǵa Memleket basshysy bıylǵy 12 shildede qol qoıdy. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes zańsyz ıemdenilgen jáne shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý máseleleri boıynsha usynystardy tujyrymdaý maqsatynda arnaıy komıssııa quryldy. Ony Premer-mınıstr basqarady. Sondaı-aq Úkimet qaýlysymen «Qaıtarylǵan aktıvterdi basqarý kompanııasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi quryldy. Onyń jarǵylyq kapıtalynyń 100 paıyzy memleketke tıesili. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý jobalaryn qarjylandyrý maqsatynda aqsha túsimderin esepteý jáne jumsaý úshin Arnaýly qor da quryldy. Oǵan túsken qarajatty bólý týraly ortalyq memlekettik organdardyń usynystary Bıýdjet kodeksine sáıkes Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynda qarala otyryp, júzege asyrylatyn bolady. О́z kezeginde, bıýdjetti atqarý jónindegi ortalyq ýákiletti organ Arnaýly qor qarajatynyń túsimderi men jumsalýy týraly aqparatty jyl saıyn jarııalap otyratyn bolady. Buǵan qosa Prezıdent bıylǵy jylǵy 5 qazandaǵy Jarlyǵymen Bas prokýratýranyń Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtetin qurdy. Ol – Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý máseleleri jónindegi komıssııanyń jumys organy.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi agenttiktiń málimetine qaraǵanda, 2022 jyldan beri bıýdjet pen kvazımemlekettik sektor sýbektilerine jalpy somasy 857 mlrd teńgeni quraıtyn múliktik aktıvter men aqshalaı qarajat qaıtarylǵan. Sonyń ishinde 159,8 mlrd teńge – shetelderden qaıtarylǵan aqsha. Naqty aıtqanda, 36,8 mlrd teńge Aýstrııadan, 116,7 mlrd teńge Lıhtenshteınnen, 6,3 mlrd teńge Birikken Arab Ámirlikterinen, 253 mln teńge Túrkııadan qaıtarylypty.
Qaıtarylǵan qarjyǵa áleýmettik nysandar, sonyń ishinde mektep salý bastalyp ketti. Sebebi óńirlerde úsh aýysymdy oqytýdy boldyrmaý jáne tozyǵy jetken bilim berý mekemelerin jańartý máselesi áli de ózekti bolyp otyr. Osy oraıda Parlament májilisiniń depýtaty Edil Jańbyrshınniń jýyrda Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda: «О́ńirlerimizdiń turǵyndaryn sý, elektr energııasymen, jylýmen qamtamasyz etý óte ózekti bolyp otyr. О́ıtkeni energetıkalyq nysandardyń qazirgi jaǵdaıy syn kótermeıdi. Keıbir nysandardyń tozýy 100 paıyzǵa jetken, elektr jelileriniń tozýy ortasha eseppen 66 paıyz bolyp otyr. Bıyldyń ózinde energetıkalyq ortalyqtardaǵy apattardyń saldaryn joıý úshin respýblıkalyq bıýdjet rezervinen Kókshetaýdaǵy qazandyqtardy jóndeýge 2,0 mlrd teńge, Ekibastuzdaǵy jylý elektr ortalyǵyna – 7,4 mlrd teńge, Aqtaýdaǵy MAEK-ke – 4,9 mlrd teńge, Rıdderdegi jylý elektr ortalyǵyna 7,2 mlrd teńge bólindi. Ábden tozǵan energetıkalyq jabdyqtardy jańalaýǵa jáne Prezıdenttiń Joldaýynda mindettelgen 14 GVt qýatty salý úshin qomaqty qarjy qajet. Al qýattardy tarıfti ósirip, halyqqa júkteme salyp nemese bıýdjet arqyly iske asyrý múmkin emes. О́ıtkeni azamattarymyzdyń kópshiligi tapqan tabysyn kún kórisine áreń jetkizip otyr, bıýdjettiń de múmkindigi shekteýli. Sondyqtan tarıfti kóterýden jáne bıýdjetten basqa qarjy kózderin izdeýimiz qajet. Sondaı qarjynyń kózi – elimizden ártúrli jolmen shetelge shyǵarylǵan mıllıardtaǵan dollardaı aktıvter», degen pikirimen kelispeý qıyn.
Halyqaralyq reıtıngter boıynsha Qazaqstan kapıtaldyń shetelge jylystatylýy jóninen dúnıejúzindegi 20 eldiń qataryna kirgen eken. Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, keıingi otyz jyl ishinde elimizden 200 mlrd-taı dollarǵa teń qarjy shet memleketterge shyǵarylǵan kórinedi. Demek, zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi elimizge qaıtaryp, olardyń zańdy ıesi – halyqtyń ıgiligine jaratý máselesi kún tártibinen túspek emes. Oǵan Memleket basshysy udaıy nazar aýdaryp, óziniń turaqty baqylaýynda ustap otyr.
Túıindep aıtqanda, byltyrǵy kezekten tys Prezıdent saılaýynan bergi aralyqta ótken bir jylǵa jýyq ýaqyt qaı salada bolsyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan saıası-ekonomıkalyq reformalar baǵytynyń dáıektiligin ańǵartyp, elimizdegi túbegeıli betburysty bekemdeı túsken beles boldy deýge bolady.