Taıaýda ǵana Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótken «Alys ta jaqyn Aqan Nurmanov» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa óreliliktiń ónegesindeı shyqty. Biz Astanaǵa kelgeli shırek ǵasyr bolyp qaldy. Osy jyldar ishinde bul qalada Aqan Nurmanovtyń 70 nemese 80 jyldyǵy atalǵany este joq edi. Qalamgerdiń 90 jyldyǵyn laıyqty atap ótý – Jazýshylar odaǵynyń jol, jón bilgendiginiń belgisi.
О́kinishke qaraı, konferensııada sóılegen sózimizdi synnan bastaýǵa týra keldi... Jıyn aldynda shaǵyn beınerolık kórsetilgen edi. Syn pikirimiz sondaǵy bir sózge qatysty aıtylyp qaldy. Mamandyǵymyz jýrnalıst bolǵannan keıin estigenimizdi jedel jazyp qalyp otyramyz ǵoı. Beınerolıkte oqylǵan óleńde «Qaıtalaǵan Esenberlın erligin» degen jol bar eken...
Qıyspaıtyn nárse. Qıyspaıtyny – Ilııas Esenberlınniń ataqty «Qahar» romany 1969 jyly jarııalanǵan. Al Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romany 1968 jyly shyqqan. Bul kezde avtor ómirden ótip te ketken. Sonda Aqan Nurmanov qalaısha ózinen keıin jasalǵan Esenberlınniń erligin qaıtalaıdy?! Árıne, osyǵan súıenip, Kenesaryny jazǵan Esenberlın Keıkini jazǵan Aqan Nurmanovtyń erligin qaıtalady demeı-aq qoıaıyq. Solaı salystyrýdyń, ondaı analogııanyń qajeti joq, biraq Esenberlın Kenesaryny jazǵannan keıin baryp, Nurmanov Keıkini jazǵandaı etip kórsetýdiń de jóni joq.
«1968 jyly shyqty» degenge nazar aýdaraıyq. Ol qandaı jyl? Ol «Boran» jańa ǵana jaryq kórgen kez. Ol «Qan men terdiń» birinshi kitaby ǵana shyqqan kez. Osy turǵydan qaraǵanda, Aqan Nurmanovtyń nebári 33 jasynda mundaı roman jazýy sol kezdegi ulttyq sóz óneri úshin, qazaq ádebıetindegi proza janry úshin rezonanstyq oqıǵa boldy deýdiń artyǵy joq. Bul romannyń mazmundyq jańashyldyǵy, taqyryptyq tosyndyǵy, keıipker tańdaýdaǵy batyldyǵy, stıldik tazalyǵy, prozalyq sheberligi óz kezeńi úshin bólekshe qubylys. Osydan attaı elý bes jyl buryn basylǵan sol shyǵarma áli kúnge sonylyǵyn, stıl sulýlyǵyn saqtap tur.
Tolstoıdyń Lermontov týraly aıtqan «Eslı by etot malchık ostalsıa jıv, ne nýjny bylı by nı ıa, nı Dostoevskıı» degen belgili sózi bar. Sol sıpatty, ókinishti, biz de aıta alamyz. Eger Aqan Nurmanov tym quryǵanda alpys jasqa jetkende, osy «Qulannyń ajaly» sııaqty eki-úsh úsh roman bergende, biz talaı ǵajaıyp oljaǵa keneler edik dep te oılaısyń. Jap-jas qalamgerdiń barlyq shyǵarmasy, ásirese «Qulannyń ajaly» romany qandaı ólshemmen qaraǵanda da asa bıik talapqa tolyq jaýap bere alatyn, shyn máninde álemdik úrdistegi proza deńgeıin tanytady.
О́te sheber jazylǵan dúnıeler sóziniń sazdylyǵyna aldymen qaraımyz ǵoı. «Oıanǵan ólke» «Taǵy da talasyp kelip, taǵy da taqasyp kelip qonyp jatqan eki baı aýyl aq úılerin áli tige qoıǵan joq edi» dep bastalady. «Qazaq soldaty» «Zytyp kelem, zytyp kelem. Artyma qaraı-qaraı zytam» dep bastalady. Al Aqan Nurmanov óz romanyn bylaı bastaıdy: «Otty kún óziniń aýmas, aınymas jolymen batysqa qaraı quldılap barady. Qoǵaly ótkel basy typ-tynysh edi. Kenet alystan at dúbiri estildi. Sol sát ózen boıyn qaýmalaǵan qalyń toǵaı ishi aıdahar jorǵalap ótkendeı ızeń-ızeń ete qaldy da, jas tal japyraǵy biraz bulańdap turyp basyldy. О́tkel basy taǵy tynshydy». Qansha jyl ótse de sanamyzda saqtalyp, jadymyzda jattalyp qalǵan sóılemder. Shyǵarma rýhyn á degennen dál beredi. Solaı bastalǵan romannyń bir jerinde múdirý bolmaıdy. Taıpalyp otyrady.
Roman óte tartymdy sıýjetke qurylǵan. Jańa aıtylǵan qoǵaly kóldiń basyna Qulannyń kelýi, sol jerde aıaq astynan aıdalada taǵy bir adamnyń paıda bola ketýi, onyń ózin joqshylyq kórip, qýǵyndalyp júrgen tatar jigitimin dep tanystyrýy, mergenniń álgini aıap, janyna serik etip alýy, qýǵyn-súrgin bastalǵanda jańaǵynyń aıaǵyna oralǵy bolýy oqıǵany shıryqtyra túsedi. Talaı taraýdan keıin onyń qazaqtyń dalasyn qanǵa bóktirgen jendetterdiń bir silimtigi, aq gvardııashylardyń ofıseri ekeni anyqtalady, ol kádimgi kazaktar sotnıgi Efım Kýtskıı bolyp shyǵady.
Romannyń ón boıynda peızaj, portret, dıalog, bári-bári óz ornynda. Ásirese dıalogterdiń tabıǵılyǵy tánti etedi. Keıbir romandarda keıipkerlerdiń sózin daýystap oqyp kórseńiz-aq jasandylyq birden syr bere bastaıdy ǵoı. Al bul romanda dıalogtiń bári dál sol adamdar aıtatyn, aıta alatyn, aıtýǵa tıis sózdermen jazylǵan.
«Abaı TV» arnasynda Júsipbek Qorǵasbek júrgizgen, osy romandy taldaýǵa arnalǵan telehabarda «Revolıýsııany armanshyldar daıyndaıdy, jankeshtiler júzege asyrady, onyń qyzyǵyn alaıaqtar kóredi» degen belgili sóz keltirilgen edi. Myna roman sol oıdyń taǵy bir dáleli. Qarańyzshy. Ult-azattyq kóterilisinde ataqty Amangeldiniń bas sardary bolyp, ǵajaıyp erlikter jasaǵan, aty ańyzǵa aınalǵan qolmergen Qulan sol jeńistiń jemisin kórý turmaq, kerisinshe, zardabyn tartady. Al sol ótkelekten aman shyqqan Sharbaqbaılar jańa zamanǵa beıimdelip úlgergen, endi bireýler mılısııaǵa kirip alǵan, munyń biraýyz artyq sózi úshin aıdaýyl jumsap, qamaýǵa alýǵa otrıad shyǵartady. Aıdyń-kúnniń amanynda qashqyn qylady, bandy atandyrady. «Qulan qudyqqa qulasa, qulaǵynda qurbaqa oınaıdy» degen sózdi osy romandaǵy bas keıipkerdiń esimine qaraı tikeleı aıtýǵa da bolady.
Bul roman tildik qurylysy, sóılem yrǵaǵy, ıntonasııalyq ekpini jaǵynan qaraǵanda da álemdik ádebıettiń úzdik úlgileriniń úrdisinde jazylǵan. Ákim Tarazı men Qalıhan Ysqaq dosy týraly tamasha esselerinde Aqan Nurmanovtyń romannyń tutas taraýlaryn áýelde qaǵazǵa oryssha túsirip alǵanyn áńgimelegen edi. «Sóıtip, aldymen oryssha jazyp alsam, keıin qazaqsha keltirgende artyq nársege ketpeımin» deıdi eken. Bul da bir erekshe jaǵdaı. Romandy keminde eki jyl boıy jazǵan bolar dep shamalasaq, otyzdyń ári barsa ekeý-úsheýindegi avtordyń tutas taraýlardy orys tilinde tógiltýi, osylaısha, qamaý teri alynǵan prozany dúnıege ákelýi, ózin-ózi tejep otyrýy, esh jerde artyq boıaý jaǵyp jibermeýi qaıran qaldyrady.
Konferensııany salıqaly sózimen bastap bergen Qazaqstannyń halyq jazýshysy Tólen Ábdik «Bul romanǵa jańasha qaraıtyn kez keldi» dep jaqsy aıtty. Búgingi kún bıiginen qaraǵanda «Qulannyń ajaly» tyń problematıkany alǵa tartatynymen de nazar aýdartady. Qulannyń dramasy – ótpeli kezeńder dramasy. О́tpeli kezeńderde ómir qalaı ózgeredi, ómir ózgergende adamdar qalaı qubylady, adamdardyń sol qubylýy avansahnaǵa kimderdi alyp shyǵady, olardy kimder sahnadan taıdyrady, qalaı taıdyrady, jańa kýmırler qalaı jasalady, olardyń shyny qaısy, jalǵany qaısy degen turǵyda bul roman áli oılantady, áli tolǵantady. Halqymyzdyń boıyndaǵy buǵyp jatqan nebir qoıalardy qoparyp kórsetip beredi. Keshe ǵana alǵa ustalǵan asyldyń, sol jańa ómirdi jaqyndatqan erdiń qýdalanyp júrýi, aqyr aıaǵynda jańa zaman jendetteriniń qolynan basy shabylýy, sóıtip, bas súıeginiń neshe kún boıy qala kóshesinde ilinip turýy, aqyr aıaǵynda baıaǵy Sankt-Peterbýrgtiń emes, endi... Lenıngradtyń Kýnstkamerasynan bir-aq shyǵýy romanda tasalanyp turǵan tujyrymnyń óte tereńdigin kórsetetindigi talassyz.
Romannyń aıaqtalmaı qalǵany, shyǵarmanyń sońyn qalamgerdiń dosy Qalıhan Ysqaq aǵamyzdyń bitirgeni belgili. Bizdiń oıymyzsha, osy sheshim – kúmándi sheshim. Romanǵa qosylǵan sol eki bet jazylmaǵanda, shyǵarma aıaqtalmaǵan kúıinde qalǵanda durys bolatyndaı, qaıta jumbaǵy arta túsetindeı kórinedi. Aqan Qalıhan dosyna: «Meniń jaǵdaıym nashar, tegi osyny bitire almaspyn, aıaǵyn sen bitir, sońyn bylaı jaz» dep ketpegen shyǵar. О́ıtkeni Aqannyń qalamgerlik túpki oıyn eshkim bilmegen, talaı estelikterde Qulandy ajalǵa qalaı alyp keletinin qansha suraǵanda da eshnárse aıtpaıtyny jazylǵan. Biraq fınaldyń tragedııalyq túıini romannyń «Qulannyń ajaly» degen atynda anyq tur. Qulannyń ajaly neden kelgenin bilý úshin ańyzdyń da, sýretkerlik qııaldyń da keregi joq. Bas keıipkerdiń túp beınesi ekendigi daýsyz sanalatyn, qypshaqtyń Qulan rýynan taralatyn Keıki batyrdyń ómiri qalaı bitkeni sol kezdiń ózinde-aq barshaǵa belgili bolatyn. Basynyń shabylyp ketkenine deıin aýyzeki áńgimede aıtylatyn, ómiriniń aıaǵyn jurttyń báriniń ishi bilip otyrǵan. Aqan Nurmanovtyń sol qıyn zamanda sol shıeli túıindi qalaı sheshetini jumbaq kúıinde qalǵanda áldeqaıda tartymdy bolar ma edi, san túrli paıymdaýǵa múmkindikti molaıtar ma edi dep te oılaımyz.
Aqan Nurmanovtyń tamasha shyǵarmashylyǵynan alatyn basty taǵylymnyń biri – bilim men talanttyń úılesim tabýy. Adamzattyq mádenıetti emin-erkin meńgerý, álem ádebıetin zerdelep oqý, úzdik úlgilerdi jetik bilý, úırenetinnen úırene berý – roman avtorynyń qyzyǵarlyq qasıeti. Osyndaı kezde taǵy da Aqan Nurmanovtyń prozalyq mádenıetine kóp nazar aýdarý qajet. Bul yńǵaıdan da elorda kitaphanasyndaǵy basqosýdyń taǵylymdy shyqqany talas týdyrmaıdy. О́ıtkeni Aqan Nurmanov – qazaq ádebıetiniń aspanynan aǵyp túsken jaryq juldyzdardyń biri, qandaı qurmetke de laıyqty dara daryn.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory