Qoǵamda «veıp» dep atalyp ketken elektrondy temekini satýǵa tyıym salý týraly usynys áli kúnge deıin basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Qaptamasy kóz tartatyn, hosh ıisi bar quraldarǵa jastarmen qosa jasóspirimder de qumar. Qıyny, elektrondy temekilerdiń saýdasyna qatysty talaptar kúsheıtilgenimen, mektep oqýshylary veıpti áli kúnge deıin ońaı satyp alady.
Elektrondy temekiniń satylymyna tyıym salý týraly usynysty qoǵam belsendileri, ata-analar aıtýyndaı-aq aıtty. Keıin Májilis depýtattary da halyqtyń talap-ótinishin qýattap, máseleni minberde kóterdi. Depýtattyq saýalda elimizde veıpter men onyń basqa túrlerin satýǵa tolyǵymen tyıym salyp, jarnamasyn shektep, jaýapkershilikti kúsheıtý jaǵy da qamtylǵan-dy. Ázirge elektrondy temekiniń satylymyna zań júzinde tyıym salynǵan joq. Eger tyıym salynsa, birneshe jyl eldiń kókeıinde júrgen másele tolyq sheshile me? Balalardy elektrondy temekiden qorǵaı alamyz ba? Mysaly, «Baıtaq» jasyldar partııasynyń jetekshileri bul pikirmen kelispeıdi. Elektrondy temekini jetkizýge, satýǵa tyıym salý arqyly is bitpeıdi, onyń aınalymyn qatań baqylaý qajet dep sanaıdy.
Bir sózben aıtqanda, «Baıtaq» jasyldar partııasy veıptiń satylymyna tyıym salýǵa qarsy ekenin bildire otyryp, mundaı quraldardy tabak jáne alkogoldi zattarmen birdeı qatań baqylaýǵa alý kerek degen ustanymda ekenin ańǵartty. Bul usynysty «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaevtyń ózi bylaı túsindirdi:
– Ańǵarsańyzdar, tyıym salý arqyly qandaı da bir másele tolyq sheshimin tappaǵan. Qazir elektrondy temekilerdiń túr-túri shyǵyp jatyr. Árıne, biz halyqtyń, sonyń ishinde jastar, jasóspirimderdiń temeki ónimderine jýymaǵanyn qalaımyz. Qazir depýtattardyń elektrondy temeki ónimderine qarsylyq bildirip jatqanyn kórip-bilip otyrmyz. Biraq bul qadam burynnan temeki shyǵaratyn kompanııalardyń kóbirek tabys tabýyna jol ashady. Taǵy bir jaı, elektrondy temekige tyıym salynatyn bolsa, birden zańsyz taýar aınalymy kóbeıedi. Ashyqtyq saqtalmaıdy. Sodan osy baǵytta jumys isteıtin kásipkerlerdiń salyqqa tóleıtin túsimi shekteledi. Zańsyz kelgen taýardy jastardyń qalaı paıdalanyp jatqanyn da zerdeleı almaımyz. Aıtpaǵym, tyıym salýmen shektelý – máseleniń sheshimi emes, – deıdi partııa tóraǵasy.
«Baıtaq» partııasy Jasyldar saıasaty departamentiniń dırektory Azamat Aıaıbergenovtiń te pikiri osyǵan saıady.
– «Baıtaq» jasyldar partııasy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saıasatyna súıene otyryp, bıliktiń júrgizip otyrǵan reformalaryn qýattaıdy. Túrkistanda ótken Ulttyq Quryltaıda Memleket basshysy: «Ult saýlyǵyna zııanyn tıgizetin taǵy bir kesel – veıp jáne túrli elektrondy temekiler. О́kinishke qaraı, ony tartý jasóspirimder arasynda sánge aınalyp barady. Sebebi elektrondy temeki bárine qoljetimdi, onyń zııansyzdyǵy týraly túrli jarnama da kóbeıip ketti. Is júzinde jastarymyz ózine qaýip tóndirý ústinde. Sebebi bul – shyn máninde, zııandy nárse. Veıp pen esirtkiniń arasy – bir-aq qadam. Osy qaýipti úrdispen kúresý úshin júıeli jáne shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Tyıym salýmen ǵana máseleni sheshý múmkin emes», degen edi. Biz qazir elde kalıan usynatyn kafe-barlarǵa shekteý qoıylǵanyn bilemiz. Biraq qalada mundaı oryndardy tabý qıyn emes. Kez kelgenimizge esigi ashyq. Sonymen qatar densaýlyqqa zııan keltiretin basqa da zattarǵa shekteý qoıylǵanymen, qatań baqylaýǵa alynbaǵan. Sol úshin de elektrondy temekiniń satylymyn qatań baqylaý qajet. Shekteý qoıylsa, kóleńkeli bıznes paıda bolady. Al eresekter qandaı ónim paıdalansa da óziniń erkinde bolýy kerek dep oılaımyn, – dedi ol.
Temeki zattary naryǵy qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Malıka Baqytjanova elektrondy temekilerdi satyp alý ekiniń birine, ıaǵnı jasóspirimderge qoljetimdi bolmaýy kerek dep sanaıdy. Sonymen qatar veıpterdiń qaptamasy men dámine de ózgeris engizý qajet.
– Qazir elektrondy temekini kez kelgen adam ońaı satyp ala alady. Jastar men jasóspirimderge de oljalaý qıyndyq týǵyza qoımaıdy. Statıstıkaǵa úńilsek, byltyr tamyz aıynan bıylǵy 22 qazanǵa deıin el aýmaǵyna elektrondy temekilerdiń 3 mln danasy kirgizilgen. Iаǵnı bul tasymal zańdy, kásipkerler barlyq normatıvtik aktilerdi saqtaǵan. Al zańsyz kirgen taýarlardy eshkim boljap bile almaıdy. Elektrondy temekilerge tyıym salý máselesi 3 jyldan beri kún tártibinde tur. Biraq áli zań qabyldanbady. Jaqyn beride osyndaı ónimderdi tańbalaýǵa qatysty talaptar qoıyldy. Bul talap – naryqtaǵy elektrondy shylymdardy tańba arqyly retteýge jol ashty. Kásipkerlerdiń jumysy da birshama jeńildedi. Biz osy zańdy kásipkerlerge únemi túsindirip otyramyz. Kásipkerler elektrondy shylymdardyń qaptamasyn kóz qyzyqtyratyndaı emes, qarapaıym ázirleýge kelisip otyr. Sosyn tátti dámin de ózgertýge daıyn. Jasóspirimder men balalardyń temeki zattaryna áýes bolýyna túbegeıli qarsymyz. Biraq eresekter shylymnyń qaı túrin qoldanatynyn ózi tańdaǵany durys sekildi. Biz veıpterdiń ýtılızasııasyn da óz quzyrymyzǵa alýǵa daıynbyz. Iаǵnı paıdalanylǵan quraldy tıimdi joıý kerek. Iá, elektrondy temekilerge úzildi-kesildi tyıym salý degenińiz temeki óndiretin kompanııalarǵa tıimdi. О́ıtkeni olar elektrondy temeki satylymǵa shyqqaly shamamen 30 paıyz tabysynan qaǵylyp otyr. Veıpterdiń satylymy baqylaýǵa alynsa, 2024-2030 jyldar aralyǵynda shamamen 60 mlrd teńge el ekonomıkasyna túsýi múmkin degen boljam bar. Bizdiń usynysymyz – elektrondy temekilerdi jasóspirimderge satýǵa qatań shekteý qoıyp, tek arnaıy dúkenderde ǵana saýdalaýǵa ruqsat berý kerek. Bul rette veıpterdi onlaın satatyndardyń da baryn eskerý qajet, – deıdi M.Baqytjanova.
Búginde Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń yqpalymen elimizdiń birneshe aımaǵynda elektrondy temekilerdi elge zańsyz kirgizgender anyqtap jatyr. Sáıkesinshe, zańsyz taýar tasymaldaǵandar jaýapkershilikten qutylmaıtyny belgili. Bul da bolsa, quramy kúdik týdyratyn taýarlardy elge zańsyz kirgizýdi kózdegenderge dabyl.