Kıik qalaı «rettelip» jatyr?

Shyny kerek, keıingi kezde kıik máselesinde qoǵam pikiri ekige jaryldy. Aqbóken eń kóbeıgen Batys Qazaqstan oblysynda sharýalar osy janýardyń kesirinen zııan shektik dep dabyl qaqty. Iаǵnı óńirdegi qojalyq ıeleri jaıylym men shabyndyq, keı jerde egistik alqaby da kıik tuıaǵynyń astynda qalǵanyn aıtyp, ótemaqy surady. Halyqtyń bir toby, ásirese, ózge óńirdegiler «qandaı jaǵdaı bolsa da kıeli janýardy atýǵa bolmaıdy!» dep úzildi-kesildi qarsy shyqty.

Ǵalymdardyń esebinshe, Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústigindegi tórt aýdannyń jerinde shoǵyrlarǵan kıik popýlıasııasy 200 myńnan aspaýǵa tıis. О́ıtkeni ol jerdiń kólemi, shóp pen sý resýrsy odan artyq júktemeni kótere almaıdy. Al 2023 jylǵy kóktemdegi áýe sanaǵy deregine qarasaq, dál osy Oral popýlıasııasyndaǵy aqbóken sany 1,13 mln basqa jetken. Bul tóldemesten burynǵy sanaq ekenin eskerińiz. Sonda dál qazir Edil men Jaıyqtyń arasynda ǵana 2 mln bas kıik órip júr degen pikir shyndyqtan alys emes-aý dep qalasyń.

Uzaq ýaqyt talqylaýdan keıin el Úkimeti aqyry kıik sanyn retteý jó­ninde sheshimge keldi. Onyń ǵylymı negiz­demesin Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary jasady. Bul jóninde «Kıik sany qalaı retteledi?» degen maqala jarııaladyq.

Degenmen kıikti aýlaý bastal­ǵaly áleýmettik jelide túrli sýret pen beınejazba tarady. Onymen birge «kıikti qan-josa etip qyryp, dalany túrli qaldyqqa toltyryp, al aýlanǵan kıik eti halyqqa jetpeı, ysyrap bolyp buzylyp jatyr» degen pikir de jaıyl­dy. Bul ras pa?

Biz Batys Qazaqstan oblysynyń bir­neshe aýdanyn aralap shyqtyq. Aıdalada aqbókendi qalaı ustaǵannan bastap, et kombınattarynda soıylyp-saqtalýyn, aýyl turǵyndaryna arzan baǵamen sa­tylǵanyna deıingi tizbekti túgel kórdik. Endi sol kórgenimizdi aıtaıyq.

 

Kúndiz – torǵa, túnde – oqqa

Ǵalym-sarapshylardyń ruqsa­tymen Batys Qazaqstan oblysynda bıyl 226 myń bas kıikti joıý kózdelgen. Bul – 20 paıyzdyq meje. Áý basta kıikti tek tormen aýlaý kózdelgen edi. Biraq onyń áýresi kóp bolyp shyqty. Keıin atýǵa da ruqsat berildi. Sonymen, dál qazir Oral popýlıasııasyndaǵy kıikti 15 top myl­tyqshy, 2 top torshy aýlap júr eken.

Qaztalov aýdanyna qarasty Juldyz aýyly mańynda tor quryp, kıik tosyp jatqan topty «Ohotzooprom» me­kemesi fılıaly ınspektorlarynyń bas­taýymen taýyp bardyq. Elsiz dalada uzyndyǵy shamamen 200 metrdeı arqan tordy qalta tárizdi ornatqan. Arasy jaqyn temir baǵandarǵa kerilgen tor 2-3 qabat kórindi. Aran aýzynyń eki jaǵynda adamnyń belinen keletindeı ura qazylypty. Jumys kıimin kıgen jigittermen amandasyp, hal-jaǵdaı sura­syp jatqanda alystan tyryldaǵan daýys estildi.

«Tez shuńqyrǵa túsip, jasyry­ny­ńyzdar! Kıik adamdy kórse, torǵa kirmeı qashyp ketedi!» dep aıqaılady kıik­shilerdiń biri. Jalma-jan uraǵa túsip, tize búktik.

Úsh motosıkl 40-50 bas kıikti qaýma­lap aıdap keledi eken. Bálkim anadaı jerde shoǵyrlanǵan kólikten úrikti, bál­kim bizdi sezdi, aqbókenniń bir bóligi qaıyrýǵa kónbeı, bytyrap qashty. De­genmen ákki bolǵan motosıklshi jigit­ter qalǵan topty qaqpaılap aıdap, 20-25 bas bókendi tor qaltaǵa kirgizip úlgerdi. Janýar aranǵa kirisimen tospadaǵy jigitter júgire shyǵyp, qaltanyń aýzyn jerde jatqan tormen bekitip úlgerdi.

Jelmen jarysqan jez kıikti dál ja­qynnan kórýim osy edi. Júni qalyńdap, aǵara túsken eken. Aryndy asaýlyq baı­qamadym. Baıǵus janýar torǵa kirgen soń-aq taǵdyrǵa moıynsunǵandaı, jýasyp qalady eken. Aldyńǵy top júgirgen kúıi torǵa soǵylyp, keri serpildi. Keı­biri torǵa oratylyp, birden typyrlap jatty. Osy kezde álekedeı jalanǵan jigitter tura júgirip, kıikti shetinen ustap, baýyzdaı berdi...

«Koral ádisi tek kúndiz júrgiziledi. О́ıtkeni tún ishinde motosıklshiler jolsyz dalamen kıik qýa almaıdy. Bizdiń ınspektorlar aýlanǵan kıik sanyn, olardyń jasy men jynysyn, qanshasy múıizdi ekenin jazyp, tolyq esebin jasap otyrady. Sosyn kıikti soıatyn qasaphanaǵa deıin baryp, ár múıizdi sol jerden eseptep, kesip alamyz. Ár­qaısysyn tirkep, arnaıy qoımaǵa tapsyramyz», deıdi «Ohotzooprom» О́B óńirlik fılıalynyń basshysy Arman Qojahmetov.

Jigittermen sóılese kele, kıikti tormen aýlaýdyń da, atyp ustaýdyń da óz qıyndyǵy bar ekenin bildik. Mysaly, koral ádisiniń shyǵyny kóp. Arnaıy tor, temir baǵanalar kerek. Tordy qurýǵa bir táýlikten artyq ýaqyt, jınaýǵa jarty kún ketedi. Eki-úsh kún saıyn tordyń ornyn ózgertip, aqbóken kóp shoǵyrlanǵan jerge jyljytpasa bolmaıdy. Odan bólek, kıikti qýyp ákeletin motosıkl de únemi jolsyz dalada júrýge shydamaıdy eken. Bir moto 670 myń teńge turady. «Sý jańa 4 motosıkl alǵanbyz. Bireýi múldem isten shyǵyp, qosalqy bólshek bolyp ketti. Qalǵanyn da kún saıyn jóndeımiz. Bir aptanyń ishinde osyndaı boldy», deıdi shabandoz jigitter.

Osy jerde, aıdalada Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń bir top depýtatymen kezdesip qaldyq. Olar ótken túnde Taıpaq pen Jańaqala betinde ańshylar brıgadasynyń kıikti qalaı atyp ustaıtynyn kózimen kóripti.

«Túrli qaýeset tarap, eldiń nara­zy­lyǵy kúsheıip ketken soń, birneshe depýtat eki kún boıy arnaıy el aralap shyqqan edik. Árıne, basynda túrli kem­shilik, qıyndyq bolǵan shyǵar, qa­zir bári durystalyp kele jatyr eken. Oǵan kózimiz jetti. Úlkenderdiń aı­týyn­sha, keńes kezeńinde de kıikti osylaı aýlaǵan. Eger bulaı rettemese, sanyn azaıtpasa, kıik bosqa qyrylyp qalýy múmkin. Sondyqtan bári de ma­mandardyń, ǵalym-sarapshylardyń nus­qaýyna saı atqarylyp jatyr. Túgel qarap kelemiz, dala qan sasyp, jaırap jatyr degen shyndyqqa janaspaıdy. Retteý sharalary tolyq baqylaýda. Qaldyqtar joıylyp jatyr. Halyqpen de kezdestik», deıdi oblystyq máslıhat depýtaty, agrarlyq komıssııa múshesi Esen Súndetov.

Esen Orazǵalıulynyń aıtýynsha, túngi ańshylyq myna tártippen júredi: tún ishinde dalaǵa shyqqan ań­shylar kıik úıirin tapqan soń qat­ty jaryq pro­jektordy baǵyttap, ja­nýarlardyń kózin «baılaıdy». Sol kezde myltyqty ańshylar oq jeter jerge baryp, tańdaǵan kıikti bytyramen aıaǵyn kózdep atady. Qulaǵan janýardy kelesi top ustap baýyzdaıdy. Osyndaı ádispen bir brıgada bir rette 5-10 kıikti ustap úlgeredi. So­syn oryn almastyryp úlgergen kıik shoǵyryn qaıtadan izdeý kerek.

Baýyzdalǵan kıiktiń qany ábden shyǵyp bolǵan soń janýardyń ishin jaryp, ishek-qarnyn alyp tastaıdy eken. Sodan soń kıikti qatarlap jınap, «Ohotzooprom» ókili esebin qaǵazǵa tú­siredi. Osylaısha dúrkin-dúrkin aýlan­ǵan kıik ushasy bir jerge jınalady. Túnde atylǵan kıik – kúndiz, kúndiz aýlanǵan kıik túnde et kombınatyna, qasaphanaǵa jetkiziledi. Qazir dalada qar bolmaǵanymen, kún sýyq, temperatýra 0 gradýs shamasynda. Et buzylmaıdy.

 

Qasaphanada

Osy saparda Aqjaıyq aýdany or­talyǵyndaǵy «Batys Nyq» JShS mal soıý beketinde jáne Jańaqala aýdany ortalyǵyndaǵy «Sáýletov» JK et kombınatynda boldyq.

«Biz tek tormen aýlanǵan kıikti qabyldap jatyrmyz. Jáne kıikti tek túngi kezekte ǵana soıa alamyz. О́ıtkeni kún­diz jergilikti halyqtan keletin qoı men sıyrdy soıýdan bosamaımyz», deıdi «Batys Nyq» JShS dırektorynyń oryn­basary Zarına Dáýletova.

Zarına Batyrqyzynyń aıtýynsha, kásiporyn búginge deıin kıiktiń úsh partııasyn – 381 bas aqbóken qabyldaǵan. Bul jerde kıiktiń terisi sypyrylyp, tazalap jýylady. Veterınar dáriger janýardyń ókpe-baýyryn zerttep, tekserýden ótkizedi. Sosyn kásiporynnyń móri basylyp, tońazytylady. Sońynan búkil etti Atyraý qalasynan kelgen ká­sipker arnaıy kólikpen alyp ketedi.

«381 bas kıiktiń taza eti 5,8 tonna boldy. Sonda ár kıiktiń ortasha salmaǵy 15 kılonyń ústine shyqty. Biz kıikti terisimen kılogramyn 315 teńgeden alamyz, tazalap, 1 100 teńgeden satamyz. Al múıizi kelisimshart boıynsha birden «Ohotzooprom»-ǵa qalady. Búgin túnde kelgen sońǵy partııada 122 bas kıiktiń 31-inde úlken, 48-inde kishkentaı múıiz boldy», deıdi Z.Dáýletova. «Batys Nyq» táýligine 300-400 bas kıik qabyldaýǵa qabiletti.

Jańaqalada keńes zamanynan qalǵan kóne et kombınaty syry ketse de syny ketpeı, ájetke jarap tur eken. Barlyq tizbekti qural-jabdyǵy, muzdatqysh qoı­malary tolyq. Kúnine 600 basqa deıin kıik qabyldaýǵa qaýqarly kásiporynnyń basshysy Merlan Kenjeǵalıev áńgi­meshil azamat bolyp shyqty.

«Biz osy kıik aýlana bastaǵan qazan aıynyń ortasynan beri 5 463 bas aq­bóken soıdyq. Táýligine 600 bas qa­byldaı alamyz. Búgin tańnan keshke deıin 477 bas kıik qabyldappyz. Kıik soıatyn qasapshy birneshe brıgadamyz bar. Arnaıy veterınarlyq zerthanada ár kıik tekseriledi. Túgel tazalanyp, jýylǵan kıik ushasyn muzdatqyshta táý­likke jaqyn qatyramyz. Sosyn qoımaǵa kóshiremiz. Kıik degen ómirinde vaksına almaǵan janýar ǵoı. Sondyqtan veterınarlyq talap boıynsha keminde 17 saǵat qatyp turýy kerek. Sodan keıin ǵana qoımaǵa, saýdaǵa shyǵaramyz», deıdi Merlan Sáýletuly.

Jańaqaladaǵy erekshelik – kún saıy­n 60-80 bas kıik jergilikti halyqqa kılosy 1 200 teńgeden satylady eken. Qalǵany negizinen Atyraý qalasyna arnaıy refrıjeratormen jóneltiledi.

«Bizdiń qasaphanada soıylǵan kıik etin kóterip satyp alyp, ózge jerge qym­batqa satqysy keletinder kóp. Son­dyqtan jergilikti halyqqa tek bir danadan, ózderi jeý úshin ǵana beremiz. Al alypsatar kásiporyndardyń tońazytqyshy bar ma, sony tekseremin. О́ıtkeni bizden alǵan kıik etin saqtaı almaı, ıistendirip alsa, jamanaty bizge keledi ǵoı. Ár kıiktiń sanynda bizdiń mekemeniń móri turǵan soń abyroı-bedeldi de oılamasa bolmaıdy», deıdi kásipker.

 

Múıiz máselesi

Bir baıqaǵanymyz, osy kıik sanyn retteý barysynda múıiz máselesi óz aldyna bir oqshaý taqyryp bolyp tur eken. Beıkúná janýardyń basyna sor bolyp jabysyp, talaıdyń kóziniń qurty bolǵan múıiz...

«Álemdik naryqta, ásirese Qytaıda kıik múıiziniń kılosy 4 myń dol­lar­ǵa baǵalanady», deıdi túrli aq­pa­rat kózderi. Biraq Qazaqstanda kıik­ti aýlaýǵa, onyń derıvattaryn paıdalanýǵa tyıym salynǵan. Bıyl kıik aýlaý qolǵa alynǵanymen, múıizge qatysty tyıym áli kúshinde. Sondyqtan ázirge ár múıiz qatań eseptelip, saqtaýǵa alynyp jatyr.

«Mal soıatyn jerge ákelingen soń, kıiktiń múıizi kesilip alynyp, árqaı­sysyna 9 tańbaly jeke nómir beriledi. Ter­moqaǵazdan jasalǵan, shtrıh kody bar belgi ornatylady. Ár shtrıh kod, ár nómir kompıýter arqyly beriledi. Onyń esebi birden Astanaǵa túsip otyrady. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kıikterdiń múıizi qazir Jańaqaladaǵy arnaıy qoımaǵa jetkizilip, qarýly kúzetpen saqtalyp tur. Keıin munyń bári astanaǵa, bir qoımaǵa jınaqtalady», deıdi «Ohotzooprom» О́B resmı ókili Madııar Imashev.

Rasynda da, kıik múıizi qatań qada­ǵalanyp jatqanyn kózimizben kór­dik. Múıizdi kıiktiń esebi dalada da, qasaphanada da birneshe márte alynyp, tekseriledi. Al Jańaqala et kombı­na­tynyń qoımasynda kúzet kúshti. Avto­matty qarýly qaraýyl kúni-túni osy jer­de eken. Qoımanyń qalyń esigi ashy­lyp-jabylǵan saıyn mórlenedi. Qazir halyqaralyq uıymdar tarapynan Qazaqstanǵa aqbóken derıvattaryn paıdalanýǵa, naryqqa shyǵarýǵa shekteý bar. Keler jyly shekteý merzimi aıaqtalǵan soń, elimiz osy taýardy saý­daǵa shyǵaryp, qarjy kózine aınaldyrýdy kózdep otyrsa kerek.

«Eger osy múıizi bolmaǵanda aqbó­kenniń aınalasynda osynshalyq daý-damaı bolmas edi. Kádimgi elik, qaban sekildi ańshy lısenzııasymen aýlanatyn janýardyń birine aınalar edi», deıdi Batys Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysy orynbasarynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy Qaırat Qadeshev. Sanaly ǵu­myryn tabıǵat qorǵaý jolynda ót­kizgen Qaırat Temirǵalıulynyń «ǵa­lymdar kıiktiń múıizsiz tuqymyn oılap shyǵarmas pa eken? Sonda joıylyp ketý qaýpinen qutylar edi-aý!» degen pikiri shynaıy janashyrlyqtan aıtylǵany kórinip tur.

 

Túıin bolǵan túıtkilder

Bıyl kóktemde elimizdegi kıik máse­­lesin arnaıy kelip zerttegen shet­eldik ǵalymdar biraýyzdan «jer­gi­likti halyq ta bul janýardyń paıdasyn sezinýi qajet. Áıtpese áleýmettik nara­zylyq kúsheıe túsedi» degen pikir aıtqan edi.

Shynynda da, kıiktiń tym kóbeıip ketkeninen zardap shekken sharýa qoja­lyqtary, jergilikti turǵyndar áli kúnge ótemaqy da alǵan joq, «retteýdiń» paıdasyn da kórgen joq.

Mysaly, jol boıynda kóptiginen kólikke soǵylyp mertikken kıikti soıyp alyp azyq etý múmkin emes. Zań boıynsha ol kıikke arnaıy akt jasalyp, mal molasyna aparyp, joıylýy (órtelýi) kerek. Múıizimen birge.

Kıik tym kóp bolǵan soń, tabıǵı shyǵyny, ólim-jitimi bolmaı turmaıdy. Kúıek naýqanynan keıin qys qatty bolsa, tekelerdiń 70 paıyzyna deıin ólýi qalypty jaǵdaı eken. Qazir Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasynda kıiktiń ólimtigi, shashylǵan súıegi, sonyń ishinde múıizi az emes. Muny ınspektorlardyń ózi de moıyndaıdy. «Dúnıe – kózdiń qur­­ty» degen, osy múıizdi jınap,

tıyn-teben jasaǵysy kelgen talaı adam uzaq merzimge sottalyp, mıllıon­dap aıyppul tartty. Osynyń bári adam balasy men aqbókenniń arasyn al­shaqtata beretini ras qoı. Buryn kıikti kıeli sanap, orynsyz oq shyǵarmaıtyn aýyl qazaǵy búginde bul janýardy bar báleniń bastaýyndaı kóretin boldy.

Qazir júrip jatqan kıik sanyn retteý isiniń halyqqa tıer bir paıdasy arzan et ekeni ras qoı. Biraq ba­tysqazaqstandyqtardyń kóp bóligi buǵan da qol jetkize almaı otyr. Kıikten eń kóp zardap shekken Jánibek, Qaztalov aýdandarynda kıik soıylyp jatqan joq. Iаǵnı turǵyndar aqbókenniń arzan etin tutyna almaıdy. Jánibek aýdanynyń ákimi Tımýr Shınııazov «Kıik etine jer­gilikti halyqtan suranys joq» dep málimdedi. Al Aqjaıyq aýdanynda soıylǵan ettiń túgelimen Atyraý asyp jatqanyn joǵaryda aıttyq. Tek Jańaqala aýdanynyń turǵyndary ǵana ekologııalyq taza ettiń dámin tatyp jatyr. Aýdan ákimi Alpamys Kósh­kinbaev bergen derekke qaraǵanda, soń­ǵy bir aı ishinde Jańaqala aýdany tur­ǵyndaryna 987 bas kıik eti satylǵan. Sonyń ishinde 476 bas kıik eti az qam­tylǵan otbasylarǵa arzan baǵamen berilgen. Bul jaqsy emes pe?

Osy tusta oıymyzǵa 2013 jyly Chapaev aýylynda saltanatpen ashylǵan «BatysMarqaLamb» atty keshen túsedi. «Bir kezekte 1,5 myń toqty soıyp, etin óńdeı alady» dep áspettegen, quny 2,8 mlrd teńgege baǵalanǵan keshen qazir jabyq tur. Eger atyna zaty laıyq bolyp, qazir qyzmet etip tursa, kıikti soıy­p, etin óńdeýge taptyrmas kásiporyn bolar ma edi?

 

Kópshilik kókeıindegi kúdik

Kıiktiń bir bóligin atý, joıýǵa qarsy bolyp jatqan jurttyń jıi aıtar bir ýáji – «aqbókennen múl­dem aıyrylyp qalamyz» degen qaýip. Shynymen de, kıik joıylyp ketýi múmkin be? Biz bul sa­ýal­dy «Ohotzooprom» О́B óńir­lik fı­lıa­lynyń basshysy Arman Serik­ulyna, Batys Qazaqstan oblystyq or­man sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysy orynbasarynyń mindetin ýaqytsha at­­qarýshy Qaırat Temirǵalıulyna qoı­dyq.

«Qazir Oral popýlıasııasyndaǵy kıiktiń negizgi bóligi, shamamen 600 myń­daı janýar «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty jáne Ashyózek tabıǵı qaýmaly aýmaǵyndaǵy 657 myń ga jerde shoǵyrlanyp júr. Ol jerde aqbókenge eshkim tıise almaıdy. Ańshylar ol jaqqa barmaıdy. Kıiktiń eldi mekenderden, jeke mal jaıylymynan alystap, ózderine belgilengen aımaqqa baýyr basqany durys boldy. Aqyldy janýar eń qaýipsiz jerdi sezgen sııaqty», deıdi Qaırat Qadeshev.

«Kıik sharalaryn retteý bastalǵaly ótken bir aı ishinde Batys Qazaqstan oblysynda 10 590 bas kıik aýlandy. Ruq­sat etilgen lımıt 226 myń bas bolatyn. Kıik aýlaý ýaqytyn jeltoqsan aıynyń ortasyna deıin sozǵannyń ózinde bul mólsherdi aýlap úlgerý qıyn sııaqty», deıdi Arman Qojahmetov.

Onyń ústine bıyl Batys Qazaqstan oblysynda kúz uzaryp tur. Jańbyr ja­ýy­p, jer laısań bolsa, kólik júre almaı, ańshylyq ta amalsyz toqtaıdy. Eger qar jaýar bolsa, kıik birden Naryn qumyna, polıgon aýmaǵyna qonys aýdarady eken. Ondaı jaǵdaıda da kıik sanyn retteý isi toqyrap qalmaq. Iаǵnı taǵy janýarǵa tabıǵattyń ózi járdemdesip tur.

Oral popýlıasııasyndaǵy kıik sany bir kezderi 6,5 myńǵa deıin azaıyp ket­ken edi. Sol kıikti baǵyp-qaǵyp, ósirip, bú­ginge jetkizgen ınspektorlar «aq­bó­ken endi joıylmaıdy!» deıdi. Biz de senemiz.

 

Batys Qazaqstan oblysy