ASTANANYŃ ARHITEKTÝRALYQ DOKTRINASY

Nursultan NAZARBAEV: Astana kelbeti – ult kelbeti. Bizdiń Asta­na­myz qaı jaǵynan qaraǵanda da kisi qy­zy­ǵar­lyqtaı, Shyǵystyń da, Batystyń da aı­shyq­taryn qatar qabystyrǵan qalaǵa aınalyp keledi. 

Qazaqstannyń jahandyq bren­dine aınalǵan Astananyń Shyǵys pen Batys sáýlet óner­leriniń jaýharlaryn úrdeı úılestirgen sáni men saltanaty, kórki men kelbeti tórtkúl dú­nıe­ni jyldan-jylǵa tamsandyrýdan bir tanbaı keledi. Astananyń aqyl­góı avtory, zamanaýı re­for­mator Nursultan Nazarbaev qazaq eliniń bedelin balamasyz bas qa­lasymen barsha álemge pash etip, Alash aıbynyn asqaqtatýdy ań­saǵan ata-baba amanatyn ulyq­taýdy armandaǵan edi. Arman aqıqatqa aınaldy. Qazaq ul­ty­nyń uly tuǵyry, Alash jur­ty­nyń máńgi aıbary – arý Astana et júregi elim dep soqqan Elba­synyń, Arqa tósindegi ǵasyr ǵa­ja­ıyby avtorynyń aqyl-oıy, maq­sat-múddesi, arman-qııalynyń qysh bolyp qashalyp, tastaı qu­ıylyp, bolashaqqa mura qylǵan bel­gisindeı kúnnen-kúnge bıiktep barady.

Elorda – Elbasynyń tól per­zenti. Nursultan Nazarbaev jańa astananyń alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan kúnnen bastap, qalanyń árbir ǵımaratyn, árbir qurylys alańyn júreginiń jylýymen aıalap, bas josparynan bastap, arhıtektýralyq doktrınasyna deıin qalyptastyrdy. Bolashaq bas qalanyń bas josparyn ja­saý­ǵa tuńǵysh halyqaralyq baı­qaý jarııalatyp, álemdik sáýlet óneriniń suńǵylalary jibergen júzdegen jobalardy sara­ptaýdan ótkizdi. Sol bir syndarly sát­ter­di Memleket basshysy óziniń “Eý­razııa júreginde” atty kita­bynda bylaı dep eske alady: “Konkýrsqa aıtýly sáýlet der­ja­va­larynan jáne bul turǵyda álem­ge jaıylǵan ataqtary bar: Ja­ponııa, AQSh, Avstralııa, Ita­lııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Fınlıandııa, Koreıa, Bolgarııa, Pák­stan, Polsha, Chehııa, Ýk­r­aı­na, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Latvııa sııaqty elderden 50-den astam joba tústi. Barlyq jobalar Kongress-hollǵa qoıyldy, sóıtip olarmen árkimniń tanysýyna to­lyq múmkindik týdy. Usynystar top­tamasynyń ishinen halyq­aralyq konkýrstyń sharttary men talaptaryna jaýap bere alatyn 27 jobalyq ázirleme bedeldi qa­zylar alqasynyń qaraýyna irik­teldi. Sóıtip, konkýrs qory­tyn­dy­sy boıynsha, Qazaqstannyń jańa astanasyn salýdyń bas jos­pary retinde zamanymyzdyń asa kór­nekti sáýletshilerdiń biri – j­a­pon konseptýalısi Kıse Kýrokavanyń (shyn aty Norıakı dep birshama basqasha atalady) jobasy qabyldandy”.

Iá, álemdik sáýlet óneri ta­rıhynda ózindik qaıtalanbas ta­lantymen tanylǵan, Amsterdam qala­syndaǵy Van Gog mura­jaıy, Kýala-Lýmpýrdyń ha­lyq­aralyq áýejaıy, Osaka qalasynyń Ulttyq-ekologııalyq murajaıy, Bol­ga­rııa­daǵy “Vıtosha” qonaqúıi, “Sonı” korporasııasynyń mu­na­rasy sııaqty jobalardyń av­to­ry, ataqty japon arhıtektory Kıse Kýrokava Astana bas jos­pa­rynyń atasy atandy. Ký­ro­ka­va­nyń bas jobasy boıynsha jú­zege asyryla bastaǵan As­ta­na­nyń arhıtektýralyq ansambli bú­gingi zamannyń óskeleń dızaıni men Azııanyń sáýlet ko­lorıtiniń biregeı úndestigin quraıdy.

Doktor Kýrokava Astanany damytýdyń bas josparynyń negizine jańa fılosofııalyq kózqarasty tuǵyr etken. Onyń tujyrymdaýynsha “HH ǵasyr Me­hanıkalyq Prınsıpter ústem­dik alǵan dáýir bolsa, HHI ǵasyr О́mir Prınsıpterine kóshetin dáýir bo­­lady. Endeshe, Qazaqstannyń jańa astanasy “sımbıoz” atty sheshýshi uǵymdy arqaý etýi tıis”. Aqıqatynda qala qurylysynyń bul jańa ıdeologııasy jańa ǵasyrdaǵy qalalar turǵyzýdyń sheshýshi baǵytyna aınalýy múmkin. K.Kýrokava ıdeıasynyń máni, qala qurylysy men tabıǵı eko­logııalyq júıeniń úıle­sim­dikpen damýy bolyp tabylady.

Qala qurylysy dok­trı­na­synyń naq osyndaı úlgisi tuń­ǵysh ret Astana qalasy qurylys alańdarynda tájirıbe júzinde iske asyryla bastady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qa­zaqstandyq arhıtektorlar As­tana qalasynyń bas josparyna ýaqyt óte kele ózgerister men tyń jańalyqtar engizdi. Bul oraıda óńirdiń ekologııalyq júıesimen qala qurylysynyń biregeılene salynýyna basty nazar aýdaryldy. Elordanyń bas arhıtektory Elbasy óńirdiń tabıǵı jaǵdaılaryn, aýa ra­ıynyń qubylmalylyǵyn eskere kelip, qala mańynda jasandy orman alqabyn qalyptastyrýdy kún tártibine qoıdy.

Memleket basshysynyń bas­ta­masymen “Jasyl aımaq” mem­lekettik kásiporny qurylyp, Astana aýmaǵyn kógaldandyrý sharalary qolǵa alyndy. Qalany Arqanyń ańyzaq jeli men surapyl daýyldarynan qorǵaý úshin jyl saıyn 5 myń gektar jerge aǵash otyrǵyzylyp, jasyl beldeý jasalyndy. Halyq arasynda “Prezıdent ormany” atalyp ketken bul jasyl beldeý búginde 50 myń gektar alqapty alyp jatyr. 10 jyl ishinde boı kótergen aǵashtar syńsyǵan jy­nys­ty ormanǵa aınaldy. Qazir bul ormanda qoıan, túlki, qarsaq, elik sııaqty ańdarmen qatar, óńirdiń sánin keltiretin júzdegen qustar uıa salýda. El­basynyń alǵa qoıǵan maqsaty boıynsha, aldaǵy ýaqytta bul Astana ormany Býrabaı óńi­rin­degi qalyń tabıǵı ormanmen qosylýy kerek. Sonymen birge qalanyń ishin kógaldandyrý, árbir qu­ry­lys alańyn jasyl jelekti baqqa aınaldyrý jumystary da keń kólemde júzege asyrylýda. Mine, osylaısha doktor Kýrokavanyń arhıtektýralyq ıdeıasynyń ar­ma­nyna aınalǵan “sımbıoz” júıesi alǵash ret Astanada júzege asty.

Sóıtip, ekologııalyq júıemen ózara úılesimdi jarasymdylyq tabatyn qala qurylysyn salýdyń “sımbıoz” atty jańa ıdeologııasy Arqa tósinde ómirge keldi. Ná­tı­jesinde jartylaı shóleıtti qazaq dalasynda tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan jeruıyq qala – Astana saltanat qurdy.

Aqıqatynda Astana qurylysy álemdik arhıtektýralyq aqyl-oıdyń tájirıbe alańyna aınaldy. Kókjıekpen kómkerilgen jazıra dalada aspanmen talasqan ǵı­ma­rat­tar sán jarastyryp, sáýlet óne­riniń saltanatyn asyrdy. Asta­na­lyq arhıtektýralyq ansamblde shyǵys sáýlet óneriniń jaýharlary men batys sáýletshileriniń batyl ıdeıalary jarqyraı kórinis tapty. Bas qalanyń bas josparyn japondyq sáýletshi Kıse Kýrokava jasasa, Astananyń arhıtektýralyq aıbynyn aıshyqtaǵan “Pıramıda” men “Han Shatyr” saýda jáne oıyn-saýyq ortalyǵy ataqty aǵyl­shyn arhıtektory Norman Fosterdiń shyǵarmashylyq izde­ni­siniń jemisi, al bas qalanyń sáýlet jáne mádenı ómiriniń sánin asyrǵan kınokonsert zaly ıtalııa­lyq sáýletshi Manfredı Nıko­let­tıdiń qoltańbasy bolyp tabylady.

London qalasyndaǵy ataqty Millennium Bridge ǵımaratyn, Pe­kındegi álemdegi eń iri áýejaı qu­rylysyn salǵan aǵylshyn sáý­let­shisi, búgingi álemdik arhıtek­tý­ra­lyq aqyl-oıdyń suńǵyla kósh­bas­shy­larynyń birinen sanalatyn Norman Foster dúnıe júzi tanyǵan reformator Nursultan Nazar­baev­tyń ıdeıasymen júzege asyrylyp jatqan qazaq dalasyndaǵy ǵasyr ǵajaıyby – Astana qalasynyń qurylysynan syrt qala almady. Memleket basshysynyń shaqy­rýy­men ol ǵasyrlyq qurylys alańyna kelip, Prezıdenttiń tikeleı tap­syr­masymen bas qalamyzdaǵy Beı­bit­shilik jáne kelisim saraıynyń ǵımaratyn turǵyzdy. Sonymen birge ataqty arhıtektor ázirge sáýlet ónerinde balamasy joq “Han shatyr” ǵımarat kesheniniń qurylysyn saldy.

Jylqybaı JAǴYPARULY. 

BEIBITShILIK JÁNE KELISIM SARAIY “Álemdeginiń barlyǵy ýaqyttan qorqady, al ýaqyt pıramıdadan qorqady” (kóne egıpet maqaly).

Mysyr elindegi ǵasyrlar qoınaýynan syr shertken pıra­mı­dalar álemniń jeti keremetiniń birinen sanalady. Kóne zamanda tur­ǵyzylǵan pıramıdalar ýaqyt­pen taıtalasyp, máńgilikti pash etip, áli kúnge deıin ǵalymdardy qaıran qaldyryp keledi. Uly­brı­tanııa­lyq sáýletshi Norman Foster Astanadaǵy pıramıda turǵy­syn­da­ǵy bul saraıdyń qurylysyn 2006 jyly júzege asyrǵan bolatyn.

Pıramıdanyń bıiktigi – 62 metr. Ol topyraqtan turǵyzylǵan bıiktigi – 15 metr jasandy tó­beshiktiń ústine salynǵan. Astanadaǵy Pıramıdanyń jalpy aýmaǵy 25,5 myń sharshy metr alań­dy alyp jatyr. Ǵımarattyń qurylysyna 12 myń sharshy metr granıt tasy, 52 myń metr qurylys aǵashy, 15 myń tonna quıma beton, 900 sharshy metr shyny jumsalǵan. “Sembol-Inshaat” kompanııasy ǵımaratty 13 aıdyń ishinde salyp bitirgen.

Pıramıdanyń birinshi qaba­tynda 1,5 myń oryndyq opera zaly ornalasqan. Zaldyń qaq ortasynda úlken sahna bar. Sahnadan 2,8 metr tómendikte orkestrge arnalǵan oryn laıyqtalǵan. Oǵan 80 adam sııady. Tórtinshi qabatta patsha zal – Atrıým zaly qonys teýipti. 2090 metr aýmaqty alyp jatqan Atrıým zalynan keıin “Besik” zaly bar. Zaldyń “Besik” dep atalýynyń asta­rynda álemdegi negizgi 4 dinniń arasynda eshqandaı alaýyzdyqqa jol berilmeı ómir súrý maǵynasy jatyr. Zaldyń arhıtektýralyq ansambli tynyshtyq pen tatýlyq be­siginde terbele ómir súrýge úndeıdi.

“HAN ShATYR”

Lord Norman Fosterdiń qııa­lynan shyqqan taǵy bir sáýlet ǵa­jaıyby – “Han Shatyr” saýda jáne oıyn-saýyq ortalyǵynyń ǵı­ma­raty bolyp tabylady. Bul qurylys Ortalyq Azııadaǵy balamasyz ári eń iri arhı­tek­tý­ra­lyq joba bolyp tabylady. Tu­ǵyr­ly monolıttik som quımalardan turǵyzylǵan bul keshenniń bıiktigi 200 metrdi quraıdy. Onyń negizgi qań­qasy ftorpolımermen qap­talǵan usaq torly alyp shatyrdan turady. Qaptaýǵa paıdalanylǵan ftorpolımer ETFE – jaryqty molynan ótkizip, ǵımarattyń ishin ystyq pen sýyqtan qorǵaıtyn ǵajap qurylys materıaly bolyp tabylady. Qurylys nysanynyń metall qańqasy – 2300 tonna, shatyrdyń bıiktigi – 150 metr.

“Han Shatyrdyń” ishki kólemi 110 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatyr. Bul saýda jáne oıyn-saýyq ortalyǵynda eń úlken qalalyq baq, iri saýda orta­lyq­tary, kınoteatr, konsert zaldary bolady. Sonymen birge ǵımarattyń barlyq qabattarynda dámhanalar men meıramhanalar ornalasqan. Ortalyqtyń ishinde tropıkalyq baqtar, gúlzarlar, sýburqaqtar bar. Shatyrdyń shyrqaý bıiginde 38 metr aýmaqty alyp jatqan tó­ńirekti tamashalaý munarasy bo­lady. Osy munaraǵa shyqqan asta­nalyqtar men qala qonaqtary elordamyzdyń eren beınesin qus qanaty jetetin bıiktikten tamashalaıdy. Balalardyń tamasha demalysy úshin bıiktigi 7 jáne 4 metrdi quraıtyn sý syrǵanaqtary jabdyqtalǵan.

 

“ABÝ DABI PLAZA ASTANA” 

Kórkimen de, kelbetimen de, kólemimen de kóńil ósiretin Astananyń arhıtektýralyq ansamblindegi taǵy bir aıshyqty qurylys – N.Fosterdiń izde­nisinen týyndaǵan “Abý Dabı Plaza Astana” kesheni bolmaq. Qurylysy qyzý qarqynmen júrgizilip jatqan bul keshen bıiktigi 88 qabat bolatyn mu­naradan, qonaq úı ke­shenderinen, meıramhana-oıyn-saýyq ortalyǵynan, dástúrli shyǵys bazarynan quralǵan. Sonymen birge munda fýtbol alańyndaı kólemdi alatyn qys­qy baq qonys tebedi. Arqanyń aqyrǵan aıazdarynda bul baqqa kelgen astanalyqtar shilińgir shildeniń aýasyn jutyp, qysqy baqtyń kók-jasyl keremetin tamashalaıdy. Bul keshende jeńil metro-stansasy jumys isteıtin bolady. Keshen táýlik boıy jumys istep, tutyný­shylardyń demalysy úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaıdy.

“BÝRABAI LEIKS REZORTS”

Astananyń arhıtektýralyq doktrınasyna sáıkes bas qala sáýlet óneriniń óskeleń je­tistikterimen birge tabı­ǵattyń tamasha tartýlary jıyn­ty­ǵynyń sımbıozyn úılestirgen HHI ǵasyrdyń ǵajaıyp týyn­dysy ekendigin pash etti. Shyndyǵynda da jaqyn bo­la­shaqta Astana týrıstik Mek­kege aınalady. Oǵan Brı­tanııanyń belgili arhıtektory Erık Kıýhneniń jobasy bo­ıynsha júzege asyrylyp jat­qan “Býrabaı Leıks Re­zorts” keshendi demalys aımaǵy dálel bolmaq. Erık Kıýhneniń piki­rinshe Býrabaıdy Alpi, And nemese AQSh-tyń Quzdy taý­lary sııaqty álemdik kýrortty aımaqtarmen ǵana salystyrýǵa bolady.

Eger Býrabaı kýrorty tolyq múmkindiginde jumys isteıtin bolsa, oǵan demalý úshin Qazaqstannyń jarty halqy keledi, deıdi brıtandyq sáýletshi. Joba tolyq jumys isteı bastaǵan kezde Býrabaıǵa jyl saıyn 90 mıllıon týrıst keletin bolady. Sonymen birge munda elimizdegi qumar oıyndar ortalyǵy ornalasady. Qoryta aıtqanda, jer uıyǵy Býrabaıda tabıǵat qudiretimen jasalynǵan sý, orman, taý erekshelikterine negizdelgen barlyq demalys túrleri jumys isteıdi. Eli­mizdegi eń úlken golf alańy da osynda ornalastyrylmaq. Eń bastysy, osy óńirdiń 50 myń turǵyny turaqty túrdegi jumyspen qamtylady.

*** Hıý PIRMAN, Brıtandyq arhıtektýra synshysy. Álem pıramıdasy dala tósindegi jańa elordada salynatyn orasan zor pıramıda, ol qazirgi zamanǵy álem keremetiniń biri bola alady. Ǵımarat búkil álemdegi beıbitshiliktiń, zorlyq-zombylyqtan bas tartýdyń, adamdardyń senimi men teńdigin nyǵaıtýdyń nyshany bolady dep josparlanýda. Osyndaı ǵımarat salýǵa tapsyrys berý úshin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bolý kerek.

*** Jan-Klod RIGE, Halyqaralyq Sáýletshiler odaǵynyń Bas hatshysy. Halyqaralyq Sáýletshiler odaǵynyń Qurmet belgisimen erekshe jaǵdaılarda álemniń túrli elderinen sáýlet óneriniń damýyna eleýli úles qosqan asa kórnekti qaıratkerler marapattalady. Joǵary nagrada Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa onyń Qazaqstan sáýlet ónerin damytýda kórsetken, ásirese jańa elorda – Astana qalasynyń salynýyna baılanysty kórsetken aıryqsha kómegi men qoldaýy úshin berilgen edi.

*** Shota ÝÁLIHANOV, sáýletshi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri. Qala dúnıe júzindegi úzdik arhıtektýra boıynsha salynyp jatyr. Munda boı kótergen keshender, áýeli, álemdik sáýlet óneriniń jańa týyndylary bolsa, ekinshiden, qazaq halqynyń arman-muratyn boıyna sińirgen dúnıeler. Ásirese “Báıterek”, “Qazaq eli” sekildi alyp nysandar kóne tarıhtan syr shertip tur. Bul halyq sanasyndaǵy qııal-ǵajaıyptyń tirilgen bolmysy.

Osylaısha jańadan dúnıege kelgen Astana sulýlyqtyń, ádemiliktiń sımvoly. Keshikpeı tusaýy kesiletin “Han Shatyr”, “Abý-Dabı Plaza Astana” keshenderi men 30 myń oryndyq jabyq stadıon, 3500 oryndyq kınokonsert zaly elordanyń ajaryn ashatyn dúnıeler ekeni anyq.

Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.