Qaıratker rýhyna qurmet

Konferensııadan bir kún buryn túrki áleminiń túgeldigi úshin ómirin sarp etken ult ar­daqtysynyń kindik qany tam­ǵan Narshoqyda eskertkish belgi ornatylyp, Sulýtóbe aýyl­dyq okrýgine qarasty aýmaqta uıymdastyrylǵan bul is Sho­qaı rýhyn qurmetteýdiń aıqyn kó­rinisi boldy. Eskertkish bel­gi qoıý rásiminde Túrkııanyń Mı­mar Sınan kórkemóner ýnı­ver­sıtetiniń professory Ábdi­ýaqap Qara kúlli túrkiniń bir­ligin kók­segen qaıratker eńbegi shet memleketterde joǵary baǵa­lanatynyna aıryqsha toqtaldy. «Qaı ultta da qaıratker bar. Bi­raq solardyń ishinde syrtta dáriptelip jatatyndar tym az. Mustafa Shoqaı – sondaı sanaý­lylardyń biri. Onyń túrki ıdeıa­synan bólek adamgershiligine degen rızalyq retinde fransýz jurty astanasynyń tórinen es­kertkish ornatyp, rýhyna qurmet tanytty», deıdi ǵalym.   

Eskertkish belginiń ashy­lýyn­­­da QazaqstanJazýshylar oda­ǵy tór­aǵa­synyń orynbasa­ry, aqyn Qa­symhan Begmanov ke­zin­­de osy Narshoqydan bastap No­jan sıýr Marnǵa deıin qaırat­ker izimen júrip ótken kezin eske aldy. Odan ári de Berlınge de­ıin Sho­qaı jolymen sapar shekken ol áıgili tulǵanyń ómirine qatys­ty eleýsiz derekti de eskerýsiz qal­­dyrmaı taspalaǵan qalamger. Osy arqyly shoqaıtanýǵa ólsheý­siz úles qosqan aqyn «Mustafa Shoqaı» atty tarıhı drama avtory. 

Eliniń azattyǵy úshin  kúres­ken túrki jurtyna ortaq tul­ǵa rýhyna arnalǵan is-sharany uıym­dastyrýshylardyń biri – qoǵam qaıratkeri, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnı­ver­sıteti «Mustafa Shoqaı» ǵy­lymı ortalyǵynyń jetek­shisi, saıası ǵylymdar doktory Ábdijálel Bákir.

– Tarıhı tulǵanyń kindik qa­ny tamǵan Narshoqy topyra­ǵy 133 jyldan keıin, shyn mánin­­de, tarıhı oqıǵaǵa kýá bolyp otyr. Bul meniń armanym edi, sáti bú­gin túsken eken. Osy úshin de es­kertkish tasty ornatqan qaı­ratkerdiń urpaǵy Gúlbar­shyn Zaıyrovaǵa, sonaý qıyrdan biz­diń nıetimizdi qoldap kelgen Ábdiýaqap Qaraǵa, babamyzdyń jolyn jańǵyrtqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, aqyn Qasymhan Begmanov baýyrlaryma, bastamany ilip áketken barsha aǵaıynǵa alǵys aıtamyn, – dedi Ábdijálel Qoshqaruly.  

«Tutas Túrkistan táýel­siz­digin tý etken Alash ardaqtysy Mustafa Shoqaı 1890 jyly 25 jeltoqsanda dúnıege kelgen» degen jazý túsken alyp tastyń bir qaptalynda qaıratkerdiń kúres­ke toly ómirin zertteýshiler­diń aty-jónderi jazylǵan. Osy kúni Sulýtóbe aýyldyq okrýgindegi «Janazar batyr» kesenesinde Mustafa Shoqaı arýaǵyna quran baǵyshtalyp, as berildi.

Kelesi kúni jalǵasqan «Mus­tafa Shoqaıdyń memleketshil­dik muraty: tarıhı taǵylym men sabaqtastyq» atty halyq­ara­lyq ǵylymı-tájirıbelik kon­ferensııada qaıratker eńbek­terindegi ıdeıalardyń túrki mem­­­leketteriniń ıntegrasııalaný úde­­­risi men qazirgi ádiletti Qazaq­stan murattarymen sa­baq­tas­ty­ǵy  ǵylymı turǵyda tal­dandy.

Jıynda oblystyq máslıhat tóraǵasy, tarıh ǵylymdary­nyń kandıdaty Naýryzbaı Baı­qadamov HH ǵasyrda aıtylǵan Mus­tafa Shoqaıdyń máńgi ól­mes  ıdeıalary – búgingi túrki mem­­­le­­ketteri, onyń ishinde Qa­zaq­stan­nyń órkenıetti jáne demo­kratııalyq el retinde or­ny­ǵýy men damýynyń, jańǵy­rýy me­n jańarýynyń mańyz­dy máseleleri ekenin atap ótti. 

Jıynda UǴA akademıgi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pe­­da­gogıkalyq ýnıver­sıte­ti­­niń professory, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory Mámbet Qoı­­geldi «Mustafa Sho­qaı amana­tynyń búgingi ult­tyq jad­taǵy kórinisi týraly» atty baıandamasynda Mustafa Shoqaı úl­gisi túrki halyqtary úshin mańy­zyn eshqashan joǵaltpaıtyny­na toqtaldy. Uly qaıratkerdiń za­mandasy, Ýkraınanyń emı­gra­sııadaǵy úkimetiniń basshysy A.Iа.Shýlgınniń Mustafa Sho­qaıdyń ólimine baılanys­ty aıtqan «Túrkistan batyr tul­ǵalaryna óz jerinde eskert­kish qoıar-qoımasyn bilmeımin, biraq Mustafanyń týǵan eli óz júreginde oǵan eshýaqytta tozbaıtyn eskertkish qoıatynyna senemin» degen sóziniń aqıqatqa aınalǵanyn aıtqan ǵalym konferensııa qarsańynda oblys ákimi Nurlybek Nálibaevpen kez­­­desýde eskertkish belgi qo­ıyl­ǵan Narshoqy aımaǵyn týrıs­tik nysanǵa aınaldyrý, oblys ortalyǵyna Marııa Shoqaıǵa belgi qoıý jó­ninde usynys aıt­qandaryn jetkizdi.

Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń professory, ta­­­rıh ǵylymdarynyń doktory Ábdiýaqap Qara «Mustafa Sho­qaıdyń pantúrkızm, Turan mem­leketi jáne túrki birligi týraly paıymdaýlar men tujyrymdar» taqyrybynda baıandama jasady. Byltyr qaıratkerdiń osydan 100 jyldan astam buryn ja­zylǵan maqalalaryn fransýz tilinde kitap qylyp shyǵarǵan ǵalym osy jyly týyndyny túrik, qazaq jáne orys tilderine aýdaryp, ol taıaýda ǵana baspa júzin kóripti.

О́zbekstan Respýblıkasy Ǵy­­­lym akademııasy Ta­rıh ıns­­tı­týtynyń bas ǵy­ly­­mı qyz­met­­­keri, tarıh ǵylymdary­nyń dok­tory, professor Qahro­mon Radjabov «Mustafa Sho­qaı jáne Túrkistandaǵy jádıdtik qozǵalys» atty baıandamasynda Mustafa Shoqaı ıdeıasy­nyń ózbek eliniń qaıratkerlerine tıgizgen yqpalyna toqtaldy. Kútahııa Dýmlýpynar ýnıver­sıtetiniń dosenti, PhD Vedjıhı Sefa Fýat Hekımoǵly «Mustafa Shoqaıdyń 1930 jyldardaǵy Japonııa, Qytaı jáne Shyǵys Túrkistan týraly pikirleri», Qajybaıram ýnıversıtetiniń professory, PhD Hýlııa Kasa­poǵly Chengel «Alash rýhy», aqyn, Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy tóraǵasynyń orynba­sary Qasymhan Begmanov «Nar­shoqy – tarıhı meken, Mus­tafa Shoqaı jolynyń bastaýy ne­me­se «Sherli Túrkistan» dastany­nyń týýy», Qorqyt Ata atyn­daǵy Qy­zylorda ýnıversıteti «Mus­­tafa Shoqaı» ǵylymı or­ta­ly­ǵynyń jetekshisi, saıa­sı ǵylymdar doktory, profes­sor Ábdijálel Bákir «Mus­ta­fa Sho­qaı: táýelsizdikti tý etip, ult­tyq­ty ulyqtaǵan» taqyry­bynda baıan­damalar jasady.

Konferensııa barysynda ta­­rıh ǵylymdarynyń doktory Ábdiýaqap Qaranyń «Keńes oda­ǵynyń túrki álemi saıasaty. Mus­tafa Shoqaı» atty  zertteý eńbegi men akademık Mámbet Qoı­geldiniń jetekshiligimen 2022-2023 jyldary jaryq kórgen «Alash isi. 1920-1930 jyldary OGPÝ júrgizgen jasandy tergeý isiniń qujat­ta­ry men materıaldary» atty kitaptar tanystyrylymy jasaldy.

Konferensııa «Mustafa ­Sho­qaı fenomeni jáne Túrki halyq­tarynyń  birligi ıdeıa­sy­nyń ómir­sheńdigi», «Mustafa Shoqaı muralary – ult rýha­nııatynyń qaınar kózderi», «Mustafa Sho­qaı muralary otan­­­dyq jáne she­teldik zertteý­ler­de» taqyry­byn­daǵy sek­sııa­lyq jumystarǵa jalǵasty.

Qyzylorda