Senatorlardy alańdatqan san másele

Depýtattar Memleket basshysynyń tıisti usynymyna sáıkes Joǵarǵy sot sýdıa­sy Meırambek Taımerdenovti qyz­met­ten bosatý týraly máseleni qara­dy. Atalǵan kandıdatýra Senattyń Konstı­tý­sııalyq zańnama, sot júıesi jáne qu­qyq qorǵaý organdary komıtetiniń oty­ry­synda aldyn ala talqylanǵanyn atap ótken jón. Otyrys barysynda senatorlar 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jáne Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert týraly zańdardy da talqylap, sońynda óz­deriniń depýtattyq saýaldaryn joldady.

Ulttyq qor qarjysy qaıda jumsalyp jatyr?

Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Ulttyq qor qarjysyn paıdalanýdyń tıimdiligine kúmán keltirdi. «Samuryq-Qazyna» qorynyń baǵaly qaǵazdary qordyń aqshasyna satyp alynady, nátıjesinde olar tıimsiz bolyp shyǵady. Senat spıkeri tásildiń ózin emes, jobalardy iske asyrý tetikterin synǵa aldy.

Ulttyq qordyń qarjysyn jekelegen strategııalyq ınfraqurylymdyq joba­larǵa paıdalaný qajet. Mundaı táji­rıbege tyıym salynbaıdy. Degenmen, Máý­len Áshimbaevtyń pikirinshe, oblıga­sııalarǵa qoıylatyn talaptar men erejelerdi naryq qalyptastyrýǵa tıis. «Eger «Samuryq-Qazyna» oblıgasııalardy shyǵaryp, olardy naryqqa berse, olardyń qanshalyqty oryndy jáne tartymdy ekenin naryqtyń ózi baǵalaıtyn edi. Iаǵnı naryq baǵa joǵary emes pe, bári pysyqtaldy ma jáne taǵy basqa máselelerdiń oryndy bolýyn talap etedi. Biz bul jerde «Samuryq-Qazyna» oblıgasııa shyǵaratyn, Ulttyq qor satyp alatyn jáne qandaı da bir rásimderdi ońaılatylǵan túrde júrgizýge bolatyn tetikti kórip otyrmyz. Osy jobalardyń prosedýralary men pysyqtalýyn kim baǵalaıdy? Rásimder týraly másele Joǵa­ry aýdıtorlyq palataǵa jetti me?», dep atap ótti Senat spıkeri.

Sonymen qatar mundaı qaǵazdardy Ulttyq qor esebinen satyp alý kezinde Parlamentke habarlaý qajet bolatyn. Alaıda olaı jasalǵan joq, Senat tóraǵasy osyǵan alańdaýshylyq bildirdi. Ol sondaı-aq paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý máselesine de nazar aýdardy. «Eger paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaıtyn bolsaq jáne bul shyǵyndardy Ulttyq qor óz moınyna alsa, onda Ulttyq qor tujyrymdamasyna jáne balalardy qoldaý turǵysynan oryndalýǵa tıis min­detterge jáne taǵy basqa máselelerge qaıshy kelemiz. Bul – ekinshi másele.

Úshinshi másele – esep berý. Ulttyq qor qarajatyn paıdalaný tujyrym­dama­synda «Samuryq-Qazyna» oblıgasııa­laryn qarjylandyrý jáne satyp alý múm­kindigi qarastyrylǵan. О́tken jylǵy bıýd­jettiń esebi sheńberinde Úkimet­tiń Par­la­menttegi esebi de kózdel­gen bo­latyn. Biz byltyrǵy bıýdjet boıynsha esepti qaraǵan kezde Ulttyq qor qarjysyn paıdalanýdyń osy bóligi týraly aqparatty kóre almadyq. Aqparat joq. Osylaısha, bul qarjyny paıdalaný týraly esepte problema bar», dedi M.Áshimbaev. Ol Mınıstrler kabınetiniń múshelerine satyp alýlar boıynsha depýtattar aldynda esep berýge daıyn bolý kerektigin eskertti.

«Ulttyq qordan 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zańda jyl saıyn Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke 2 trln teńge transfert qarastyrylǵan. Bul respýb­lıka­lyq bıýdjettiń teńgerimdiligin qamta­masyz etýge jáne Ulttyq qordyń turaq­tandyrý fýnksııasyn iske asyrý­ǵa múmkindik beredi. Qujatty qaraý nátı­jesinde senatorlar zańdy maqul­dady. Endi atalǵan zań qol qoıý úshin Memleket basshysyna jiberiledi.

Bıýdjettiń 40 paıyzy áleýmettik baǵytqa arnalǵan

Senat tóraǵasy atap ótkendeı, qaral­ǵan «2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda áleýmettik baǵytqa basymdyq berilgen. Memlekettik shyǵystardyń shamamen 40 paıyzy osy salaǵa baǵyttalmaq.

«Adamı kapıtaldy damytý, bilim berý men densaýlyq saqtaý júıelerin jetildirý, bıznes pen agroónerkásiptik keshendi qoldaý úsh jyldyq bıýdjettiń mańyzdy basymdyqtary ekenin atap ótken jón. Bıýdjette asa mańyzdy ınfra­qu­­rylymdyq jáne áleýmettik joba­la­r­­dy iske asyrýǵa qajetti qarajat ta q­aras­ty­rylǵan. О́ńirlerdi damytý­ǵa 7 trl­n teń­geden astam qarjy jum­salady. Aýyldyq jerlerde kásip­ker­lik bas­tamalardy qoldaý úshin ke­le­si jyly 100 mlrd teńge bólinedi. Osyndaı maqsat-mindetterdi iske asyrý ekonomıkanyń ósýin jáne azamattarymyzdyń ómir súrý sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etý­ge tıis. Búgin senatorlar ınflıasııany tejeý, shaǵyn jáne orta bıznesti qol­daý, ınfraqurylymdy damytý sııaqty bir­qatar mańyzdy baǵyt­qa qatysty ózekti máselelerdi kóterdi. Osy oraıda Úkimet múshelerinen depýtattar nazar aýdarǵan barlyq máseleni aldaǵy jumysta eskerýdi suraımyz», dedi M.Áshimbaev.

Senatorlar respýblıkalyq bıýdjet jobasyn konseptýaldy turǵydan maquldady. Alaıda Senat qujatqa 180 túzetý engizip, ony Májiliske qaıtarý tý­ra­ly sheshim qabyldady. Palata de­pýtat­tary birqatar negizgi baǵytty qarjy­lan­dyrýdy ulǵaıtýdy usynyp otyr. Atap aıtqanda, aýyldyń damýyn qol­daý úshin «Aýyl – el besigi» baǵdar­la­masyn iske asyrýǵa qosymsha 18,1 mlrd teńge bólý usynyldy. Taza aýyz sýmen qam­tamasyz etýge qatysty problemalar­dy sheshý baǵytynda osy salaǵa taǵy 19,8 mlrd teńge bólý kerektigi aıtyldy. Bul qarajat halyqtyń sýmen jabdyqtaý qyzmetterine qoljetimdiligin qalalarda 99,5 paıyzǵa deıin, aýyldyq jerlerde 97,8 paıyzǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Aýyl túıtkilderi alańdatarlyq

Senat spıkeri sý resýrstary bo­ıynsha túıtkilder elimiz úshin eń ózekti máselelerdiń biri ekenin atap ótti. Sondaı-aq ol Memleket basshysynyń sheshimimen osy baǵyttaǵy problemalardy sheshý úshin arnaıy mınıstrlik qurylǵanyna nazar aýdaryp, aldaǵy ýaqytta depýtattar tarapynan tıisti qoldaý kórsetile beretinin atap ótti.

«Bul – óte aýqymdy problema. Sondyq­tan Senat osy máselege únemi nazar aýdaryp keledi. Buǵan deıin senatorlar Úki­metke, tıisti mınıstrlikke birneshe depý­tattyq saýal joldady. Aldaǵy Palata otyrystarynyń birinde salalyq memle­kettik organdardyń ókilderin shaqyryp, depýtattarymyzdyń saýaldaryna aýyzsha jaýap alýdy josparlap otyrmyz. Sol kezde osy máselege qatysty naqty problemalar kóterilip, jan-jaqty talqylaý bolady dep senemin», dedi M.Áshimbaev.

Senatorlar óńirlerde jergilikti turǵyndarmen kezdesý barysynda gazdan­dyrýǵa qatysty másele jıi kóteriledi. Osy saladaǵy jaǵdaıdy da jaqsartý úshin depýtattar qosymsha 5,1 mlrd teńge qarastyrýdy usyndy. Bul tásil gaz­­dan­dyrý deńgeıin 61 paıyzǵa deıin art­tyrýǵa múmkindik beredi.

Elimiz úshin taǵy bir ózekti problema – jol máselesi ekeni belgili. Sena­­tor­lar kólik ınfraqurylymyn damy­­tý­ǵa qosymsha 13,3 mlrd teńge bólý­ge usynys jasady. Osylaısha, 2024 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha res­pýb­lıkalyq mańyzy bar jaqsy jáne qana­ǵat­tanarlyq jaǵdaıdaǵy avtojoldardyń úlesi – 43 paıyzǵa, jergilikti mańyzy bar joldardyń úlesi 89 paıyzǵa deıin jetkizilmek.

Sondaı-aq senatorlardyń respýb­lıka­lyq bıýdjetke engizgen túzetý­lerinde 55 jastan bastap zeınetkerl­ik jasqa tolǵanǵa deıin zııandy eńbek jaǵ­daılarynda jumys isteıtin qyzmetker­lerge áleýmettik tólemderge arnalǵan shyǵystar kózdelgen. Oǵan 25,9 mlrd teńge bólinedi. Odan bólek, depýtattar bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn ulǵaıtýǵa qosymsha 4,9 mlrd teńge baǵyttaýdy qol­dap daýys berdi. Aıta keteıik, Mem­leket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýyn­da 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap bıýdjettik sala qyzmetkerlerine eń tómengi jalaqy mólsherin arttyrýdy tapsyrǵan edi. Bul ósim el boıynsha áli de 85 myń teńgeden tómen jalaqy alatyn 354 myń adamǵa áser etedi.

Sýbsıdııalaý erejelerine 50 ret ózgeris engen

Aýyl sharýashylyǵy salasyna beriletin sýbsıdııa jyl saıyn artyp kele jatqanyna qaramastan shetelden aýyl sharýashylyǵy ónimderin kóp kólemde ımporttaýdy áli de jalǵastyryp kelemiz. Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev osy máseleni nazarǵa alyp, Úkimet múshelerin synǵa aldy.

2018 jyldan bastap aýyl sharýashy­lyǵyn sýbsıdııalaýǵa 1,8 trln teńge bólin­g­en. Bul burynǵy kórsetkishterden 2 ese kóp. Tórt jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjetten 874,8 mlrd teńge, jergilikti bıýdjetten 858,3 mlrd teńge bólindi. «Biz qarastyryp otyrǵan bıýdjette agrarlyq sektordy qoldaýǵa aldaǵy úsh jylǵa 1,2 trln teńge qarastyrylǵan. Mundaı qarjy bólinetin basqa salany tabý qıyn. Sonymen qatar keıingi 5 jylda bizde azyq-túlik ımporty da 2 ese ósti. Munda óndirister boıynsha belgili bir ilgerileýshilik bolǵanymen prob­le­malar áli de bar. Bul jaǵdaıda aýyl sharýa­shylyǵynda qaıta óńdeý kásiporyn­darynyń kóbeıýin qamtamasyz etý asa mańyzdy mindet ekeni sózsiz. Memleket bas­shysy bizdiń aldymyzǵa osyndaı naqty mindetter qoıǵan bolatyn», dedi Senat tóraǵasy. Ol sondaı-aq júktelgen min­dett­erdi sapaly ári ýaqtyly iske asyrý­ǵa qajetti negizgi sharttardy atap ótti.

Sonymen qatar ol azyq-túlik ımportyn tómendetýmen birge salany damytý úshin bıýdjet qarjysyn barynsha tıimdi paıdalanýdyń negizgi mindetterin de belgiledi. «Eń aldymen – bıýdjetten bólinetin qarjyny utymdy paıdalaný kerek. Biz aýyl sharýashylyǵyna, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin sýbsıdııalaýǵa aýqymdy qarjy bólemiz. Eń mańyzdy másele – qarjyny baqylaý bolyp otyr», dep atap ótti Palata tóraǵasy.

Taǵy bir másele – únemi ózgerip otyratyn sýbsıdııalaý erejeleri. Fer­merler árdaıym jańa talaptarǵa daıyn bola bermeıdi, al ınvestorlar mundaı turaqsyzdyqtan keıin salaǵa ınvestısııa salýǵa asyǵar emes. «Sýbsıdııalaý erejeleri keıingi jyldary 50 ret ózgerdi. Bul óndirýshilerdiń kóńil kúıine oń áser etpeıtini jáne qosymsha qıyndyqtar týdyratyny anyq. Mundaı úrdis keıingi jyldary jalǵasyp keledi. Aldaǵy ýaqytta osy baǵytta belgili bir ózgerister bolady dep úmittenemiz. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy baǵ­darlamalyq qujattar keıingi jyl­dary 3 ret ózgerdi. Agroónerkásip keshenin damytý jónindegi ulttyq jobanyń da 1 qańtardan bastap kúshi joıylady. Jańa qujat osy baǵytta bolýǵa tıis. Iаǵnı eger biz sýbsıdııalaý tásilderin únemi ózgertetin bolsaq, baǵdarlamalyq qujattardy aýqymdy qarjy bólý aıasynda ózgertsek, munyń bári qanshalyqty tıimdi jumys isteıdi? Sondyqtan árip­tester, munda senatorlar únemi kóteretin máseleler qamtylǵan jáne biz bul olar­dy baqylaýda ustaýdy jalǵastyra beremiz. Bul jerde dáıekti jáne boljamdy memlekettik saıasat qajet», dedi M.Áshimbaev. Ol aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrine arnaǵan sózin­de aldaǵy ýaqytta ortamerzimdi pers­pektıvaǵa naqty ári dáıekti qadam bolady degen úmitin bildirdi.

Atyraý oblysynda gaz tapshy

Sonymen qatar Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Senator Álibek Naýtıev Premer-mınıstrdiń atyna Atyraý oblysy turǵyndarynyń problemalary týraly depýtattyq saýal joldady. Oblys ortalyǵynda gaz tapshy, al aýyldardyń biri sý astynda qalýy múmkin.

Depýtat turǵyn úılerdi jylytýǵa qajetti kógildir otynnyń jıi-jıi jetis­­peı qalatyny týraly shaǵymdar kóp­tep túse bastaǵanyn atap ótti. «О́tken jy­lytý maý­symdarynda gazdy kóp mól­sherde tutyný kezinde gaz qysymy kórset­kishteri­niń kúrt tómendetý fakti­leri tirkeldi. Bul máseleniń sheshimi – Atyraý oblysy magıstraldyq gaz qu­by­r­y tarmaǵyn salý. Joba jylýmen jab­dyqtaý máselesin sheshý úshin Maham­bet aýdany men Atyraý qalasynda tutyný­shylarǵa beriletin tabıǵı gaz kóle­min ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Atal­ǵan joba iske asqan jaǵdaıda 150 myń­nan asa adamdy quraıtyn qalany jáne qala mańyndaǵy kentterdi gazben qam­ta­masyz etý salasyndaǵy áleýmettik min­detter sheshiletin bolady», dedi senator.

Depýtat sonymen qatar Atyraý oblysy Mahambet aýdany Alǵa aýyly terrıtorııasyndaǵy Jaıyq ózeniniń jaǵa­synyń shaıylýyna alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul eldi meken turǵyndaryna zor qaýip tóndirip otyr. «Osy kezeńde jaǵalaýdaǵy turǵyn úılerge deıingi qashyqtyq 60-70 metr qaldy. Kóktemgi sý tasqyny kezinde jylyna jaǵalaý 15-20 metrge qulap keledi. Bul máseleniń sheshimi – uzyndyǵy 3,2 shaqyrym quraıtyn Jaıyq jaǵasyn bekitý jumystary. Atalǵan másele Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, jaǵany bekitý jumystary 2021 jyly bastalǵan. Alaıda jumysty 2024 jyly aıaqtaýǵa qajetti qarjy keler jyldyń bıýdjetinde qaralmaı otyr. Eger ol qarjy bólinbegen jaǵdaıda ótken jyldardaǵy jasalǵan jumystardy jáne jeke turǵyn úılerdi kóktemgi tasqyn sý shaıyp ketý qaýpi bar», dedi depýtat. Osyǵan baılanysty Úkimet basshysyna problemalarǵa nazar aýdarýdy, sondaı-aq olardy sheshýge járdemdesýdi surady.

Otyrysta sondaı-aq Bekbolat Oryn­bekov Premer-mınıstrdiń atyna memlekettik satyp alýdyń sapaly jú­ıesine, Aınur Arǵynbekova ıadrolyq me­dısınany damytý máse­lelerine qatys­ty suraqtaryn joldady.