Jańa ken oryndary qashan ashylady?

Úkimet úmitti aqtasa ıgi

Qazaqstanda mıneraldy shıkizat bazasynyń tolyqtyrylýy kenjelep turǵanyn bıylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda Memleket basshysy da aıtqan edi.

«Taý-ken salasyn basqarý júıesin jýyq arada jańǵyrtý qajet. Kóptegen elde bul salany negizinen jeke kompanııalar alǵa súıreıdi. Sondyqtan iri kólemde jeke ınvestısııalardy tartý osy salanyń áleýetin ashýǵa barynsha kómektesedi.

Ol úshin salyq jáne retteý sharttary ózgeriske ıkemdi bolýy kerek. О́z qarajatyna geologııalyq zert­teý júrgizgen ınvestordyń jer qoı­naýyn paıdalaný kezinde basym qu­qyqqa ıe bolýyn qamtamasyz etken jón. Jo­ba­lar­dy kelisýge qajetti rásimder men onyń merzimin keshendi memlekettik saraptama jasaý men tolyq sıfrlandyrýdy engizý arqyly eki ese azaıtý kerek. Qazir elimizdiń 1,5 mln sharshy shaqyrym aýmaǵyna geologııalyq jáne geofızıkalyq barlaý júrgizildi. Úkimettiń mindeti – 2026 jylǵa qaraı onyń kólemin keminde 2 mln 200 myńǵa jetkizý», degen bolatyn Qasym-Jomart Toqaev.

Qazaqstannyń óndiristik geolo­gııa­lyq uıymdar qaýymdastyǵynyń pre­zıdenti Arnur Kúshelekovtiń piki­rine súıensek, jer qoınaýyna mem­­­le­kettik geologııalyq zertteý júr­gizýdi tıimdi josparlap, bul ju­mys­ty jetildirý qajet. Qaýym­das­tyq­tyń basshysy jobalaý-smetalyq qujattamany (JSQ) ázirlep, bekitý tásilderin qaıta qaraý kerek dep sanaıdy. Nege deseńiz, keıingi jyldardaǵy memlekettik satyp alý nátıjeleri atalǵan qujatty ázirleýge bólinetin soma orta eseppen 3-4 mln teńgeniń shamasynda ǵana ekenin baıqatyp otyr. Al JSQ daıyndaý úshin zertteý júrgiziletin aýmaqqa qatysty geo­logııalyq aqparatty satyp alý qa­jet. Kóp jaǵdaıda onyń quny qyz­metterdi satyp alýǵa bólingen somanyń jartysynan asyp jatady.

«Bul oraıda konkýrstyq qujat­tar­da ǵylymı qyzmetkerlerdiń bolýyna qatysty, sondaı-aq jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýdi jobalaýǵa baılanysty tájirıbeniń qarastyrylýy jóninde qandaı da bir talaptar qoıylmaǵan. Munyń bári tıisti qujattama men atqarylatyn jumystardyń sapasyz oryndalýyna ákeledi», dedi qaýymdastyq ókili.

Sol sebepti jobalaý-smetalyq qujattamany daıyndaý úderisin jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýdiń erekshelikterin eskere kele qaıta baǵyttap, osy fýnksııalardy Ulttyq geologııalyq qyzmetke tolyǵymen tapsyrý usy­nyl­dy. Bul arqyly biryńǵaı opera­tor oryndalatyn jumystardyń ǵy­ly­mı negiz­de­me­sine basa nazar aýdaryp, avtorlyq qadaǵalaýdy júzege asyrady.

Buralańy kóp zań jarǵa jyǵady

Qaýymdastyq prezıdentiniń aıtýyn­sha, saladaǵy taǵy bir ózekti má­sele jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteý jumystarynyń mem­lekettik satyp alý tetigin ret­teıtin zańǵa qa­tys­ty. О́ıtkeni qol­danystaǵy norma kadrlyq áleýeti tómen uıymdarǵa kúr­deli geologııalyq jumystardy oryn­daýǵa jol ashyp otyr. Aıtalyq, qajetti tájirıbeni rastaý men shartty je­ńildikterdi baǵalaý kezinde jumys tájirıbesin esepke alý ólshemi tym bulyńǵyr. Saldarynan naryqta tájirı­besi joq qyzmet usynýshylar jeńip jatady. Sondyqtan áleýetti qyzmet kór­se­tý­shilerdi akkredıtteý tetigin engizý múmkindigin qarastyrý usynyl­dy.

Budan basqa ken oryndaryn barlaýmen aınalysatyn kompanııalar salyq jeńildikteri berilse degen oı-pi­kirlerin jetkizdi. Máselen, Taý-ken óndirýshileri jáne taý-ken metal­­lýrgııalyq kásiporyndarynyń qaýym­das­­tyǵy barlaý kelisimsharty toq­ta­tylǵan jaǵdaıda barlaý jumys­taryna arnalǵan shyǵyndardy (ke­lisim­shart toqtatylǵan salyq ke­ze­ńinde) salyq tóleýshiniń jyldyq jıyn­tyq tabysynan shegeretin tár­tip­ti engizýdi usyn­dy.

Sondaı-aq Salyq kodeksiniń 259-ba­bynyń qoldanystaǵy normalaryna sáıkes munaı-gaz sala­sy­nyń jer qoınaýyn ıgerý­shilerine qaras­ty­rylǵan artyqshylyqtar taý-ken sektorynyń ókilderine de berilse degen usynys aıtyldy.

«Qatty paıdaly qazbany óndirýmen aına­lysatyn kompanııalarǵa kómir­tek óndirýshilerimen teńdeı jaǵdaı qarastyrylmasa, salanyń ınvestı­sııa­lyq tartymdylyǵyn arttyrý qıyndaı túsedi», dedi Taý-ken óndirýshileri jáne taý-ken metallýrgııalyq kásip­oryn­darynyń qaýymdastyǵy atqarý­shy dırek­torynyń orynbasary Maksım Kanonov.

Uıym ókilderi aıtqandaı, keıingi ýaqytta otandyq taý-ken kompanııalary fıskaldy organdardyń tarapynan júıeli qysym kórip keledi.

«Mysaly, bıyl qańtardan bastap paıdaly qazbalardy óndirýge salynatyn salyq mólsherlemeleri bırjalyq metaldarǵa baılanysty 50%-ǵa jáne bırjalyq emes metaldarǵa baılanys­ty 30%-ǵa deıin ulǵaıdy. Ýákiletti organdar taý-ken kompanııalaryna onsyz da sa­lyq júktemesi az salynady degendi alǵa tartyp otyr. Qarjy mınıstr­li­giniń esepteýleri boıynsha ol 8-9%-dyń shamasynda», dedi M.Kanonov.

Shamadan tys fıskaldy qysym­nyń kórsetilýi ári ornyqty salyq saıasa­tynyń jolǵa qoıylmaýy ınvestı­sııalyq ahýaldy aıtarlyqtaı tómen­de­tip, salanyń damý qarqynyn tejeıdi dep esepteıdi qaýymdastyq músheleri. Joǵary salyq mólsherlemelerin es­ker­sek, qazir elimizdiń aýmaǵyndaǵy qatty paıdaly qazbalar ken orynda­ry­nyń belgili bir bóligin ıgerý múl­dem tıimsiz bolyp otyr.

Jaqsylyq MURATQALI,

jýrnalıst