Memlekettik til mártebesi: sheteldik tájirıbe

Birinshiden, shet memleketterdiń bar­ly­ǵynda zań jobalary men basqa da qu­jat­tar tek memlekettik tilde ázirlenedi. Má­selen, Germanııada, Ulybrıtanııada,  AQSh-ta memlekettik tildiń saqtalýyna qatysty másele joq. Mysaly, Germanııa Konstıtýsııasynda memlekettik tilge qatysty norma kórsetilmegen. Biraq budan nemis tili óz memleketiniń jalǵyz resmı tili retindegi rólin joǵaltqan emes, óıtkeni bul – onsyz da aıqyn ári daý­syz qaǵıdat. Onyń ústine 90-jyldary Germanııaǵa basqa elderden kóship kelgen nemis otbasylaryna qoıylǵan talaptyń biri – nemis tilin úırený edi. Bul talap ásirese memlekettik organdarǵa qyzmetke ornalasý kezinde mindetti shart retinde qarastyrylady. Keıingi kezde bul elge mıgranttar aǵynynyń artýyna baılanysty depýtattar Konstıtýsııaǵa mem­lekettik til týraly normany engizý máse­lesin kótergen. Alaıda burynǵy kans­ler Angela Merkel nemis tili negiz­gi zańda mártebeni qosymsha bekitýdi qajet etpeıtinin aıtyp, bul usynysty qoldamady.

Al Fransııa fransýz tiliniń memle­ket­tik mártebesin qorǵaý úshin ǵasyr­lar boıy baıypty shara qabyldap keledi. Keıingi jarty ǵasyrda elde aǵylshyn tiliniń qoldanys aıasynyń keńeıýine baılanysty til saıasatyn zańnamalyq ret­teý kúsheıtildi. 1972 jyldan bastap fran­sýz tilin baıytý maqsatynda arnaıy uıym jumys isteıdi. Uıym aıyna bir ret jalpyǵa birdeı mindetti qoldaný úshin jańa termınderdiń tizimin bekitedi. Fransýz tilin qorǵaý týraly birinshi zań 1975 jyly qabyldanǵan, al qazir osyndaı ekinshi zań iske qosylǵan. Fransýz tili memlekettik organdar men laýazymdy adamdar, halyqqa qyzmet kórsetý jáne azamattyqty alýda mindetti bolyp sanalady. Til týraly zańnyń buzylý faktileri hattamamen resimdelip, respýb­lıka prokýroryna joldanady. Jyl saıyn Úkimet Parlamentke Til týraly zańnyń qoldanylýy týraly esep beredi. Fransýz tiliniń mártebesin saqtaý úshin fransýz tili boıynsha Bas delegasııa da (DGLF) qurylǵan. Jaqynda Fransııanyń Mádenıet mınıstri azamattardy taǵy da fransýz tilinde sóıleýge shaqyrdy.

Reseıde orys tili federasııa sýbekti­le­riniń tilderine qatysty basym bolyp tanylady. Orys tiliniń memlekettik til re­tindegi mártebesi Konstıtýsııada be­ki­tilgen (68-baptyń 1-tarmaǵy), al ony qoldaný erejeleri «Memlekettik til týra­ly» Federaldyq zańda belgilen­gen. Federasııa sýbektilerinde respýblı­ka­lar­dyń memlekettik tilderin oqytý men úıretýde orys tiline zııan keltirilmeýi týra­ly ereje bekitilgen («Reseı Federa­sııa­syndaǵy bilim týraly» Federaldyq zańnyń 14-baby). Sonymen qatar orys tilin memlekettik til retinde qoldaný kezinde qazirgi orys ádebı tiliniń normalary men orys tiliniń emle jáne tynys belgileriniń erejelerin saqtaý talap etiledi. Osyǵan qaramastan reseılik ǵalymdar orys tilin memlekettik til dep jarııalaǵan Konstıtýsııa men zańnyń 15 jyldan asa ýaqyt boıy óz normalaryn júzege asyrý quraldarymen qamtamasyz etilmegeni týraly aıtyp keledi.

Reseıde orys tili basym túrde qol­dana­tynyna qaramastan, zertteý­shiler zań­namada memlekettik til týraly ere­je­lerdi buzýshylarǵa qarsy sanksııa­lar­dyń joqtyǵyn, baqylaý organdary, olardyń ókilettikteri men iske asyrý tetigi anyqtalmaǵanyn atap ótti.

Armıan tili Armenııa Respýblıkasynyń mem­lekettik tili bolyp jarııalandy (Kon­s­tıtýsııasynyń 20-baby). Ulttyq jı­na­­lys­tyń depýtattary, sýdıalar, Úki­met músheleri, Ortalyq saılaý komıs­sııa­nyń músheleri armıan tilin bilýge mindetti. Kez kelgen deńgeıdegi depýtattar armıan tilin biletindigin rastaıtyn qujattyń kóshirmesin nemese Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bergen anyqtamany usynýy qajet.

Grýzııa da grýzın tilin memlekettik til dep  jarııa­lady (Konstıtýsııasynyń 8-baby), sot isi tek memlekettik tilde júr­gi­ziledi, al sot isi júrgiziletin tildi bil­meıtin adam aýdar­mashymen qamtamasyz etiledi. Ha­lyq memlekettik tildi bilmeıtin aı­maq­tarda memlekettik tildi meńgerý qam­­ta­masyz etiledi (Konstıtýsııasynyń 85-baby­nyń 2-tarmaǵy).

Latvııada basqa ulttyń adamdary mem­­le­kettik tilde emtıhan tapsyrý ar­­qy­ly azamattyq qabyldaýdan ótýi ke­rek. Bas tartqan jaǵdaıda mundaı adam­dar, mysaly, daýys berý jáne basqa quqyqtardy ıelene almaıdy. 2012 jyly Konstıtýsııaǵa orys tiline ekinshi memlekettik til mártebesin berý týraly referendým ótken, biraq halyqtyń 75 paıyzy bul ózgeriske qarsy daýys berdi. 2019 jyly 1 qyrkúıekte «Memlekettik til týraly» jańa zań qabyldanyp, eldiń basty qujatynda memlekettik tildi qorǵaý basymdyq retinde qaldyryldy.

Estonııa Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń 6-babynda eston tili memle­ket­tik til dep jarııalady. О́zge ult ókil­deri azamattyq qabyldaý úshin eston tilin bilýge mindetti. Eston tiliniń qol­danylýyn memlekettik qadaǵalaýdy ar­naıy organ júzege asyrady. Memle­ket­tik qyzmetshiler, memlekettik mekemeler men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń qyzmetkerleri, sondaı-aq memlekettik zańdy tulǵalardyń qyzmetkerleri, notarıýstar, sot oryndaýshylar, aýdarmashylar eston tilin bilýge jáne paıdalanýǵa mindetti.

Qyrǵyz Respýblıkasynda 2023 jyly 17 shildede «Memlekettik til týraly» Kon­s­tıtýsııalyq zań qabyldandy. Oǵan sáıkes, mem­lekettik til mindetti túrde kelesi salalarda qoldanýǵa jatady: memlekettik, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organdarynyń, barlyq menshik nysanyndaǵy kásiporyndardyń, mekemeler men uıymdardyń qyzmetinde; sot óndirisinde, Qarýly Kúshteri, quqyq qorǵaý organdarynda; normatıvtik-quqyq­tyq aktilerdi ázirleýde, is júr­gizý­de jáne qujat aınalymyn júrgizýde; taýar­lar men qyzmetter týraly aq­pa­rat­ta; notarıattyq qyzmette; bilim, ǵylym, mádenıet, teleradıo habarlaryn taratý, BAQ, kitap shyǵarý, kompıýterlik baǵdarlamalar men veb-saıttardyń paıdalanýshy ınterfeısteri, buqaralyq is-sharalar, jarnama, kólik, turmystyq qyzmet kórsetý salalarynda, t.b.

Qazaqstannan aıyrmashylyǵy, Qyr­ǵyz Respýblıkasynda «memlekettik til­degi qujat túpnusqa bolyp sanalady», ıaǵnı qyrǵyz jáne orys tilindegi mátin­der­diń sáıkessizdigi anyqtalǵan kezde normatıvtik-quqyqtyq aktiniń qyrǵyz tilindegi mátini negizge alynady.

Túrikmenstanda túrikmen tiliniń mem­le­kettik til bolyp jarııalanýymen til saıasatyna túbegeıli ózgerister engizilip, tek zań tili emes, sonymen birge búkil bilim salasy túrikmen tiline tolyǵymen aýdaryldy.

О́zbekstanda 1995 jyldan bastap ózbek tili memlekettik til bolyp belgi­len­di. Memlekettik qyzmetkerler ǵana emes, sondaı-aq qyzmetiniń sıpaty boıynsha halyqqa qyzmet kórsetýmen baılanysty adamdar úshin ózbek tilin bilý – mindetti talap. Memlekettik bılik pen basqarý organdarynda barlyq uıymdastyrýshylyq, saıası, ǵylymı, qoǵamdyq jınalystar, otyrystar, májilister tek ózbek tilin­de ótkiziledi jáne ilespe aýdarmamen qam­ta­masyz etiledi.

Tájikstanda Konstıtýsııasynyń 2-babynda tájik tili memlekettik til bolyp bel­gilenip, «Memlekettik til týraly» za­ńynda saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, ǵy­lymı jáne mádenı ómirdiń barlyq salalarynda memlekettik tildi mindetti dep tanylǵan; zańnamalar memlekettik tilde ázirlenedi jáne qabyldanady, al zań­da kózdelgen jaǵdaılarda basqa til­derge aýdarylady (Konstıtýsııasynyń 6-baby).

Fransııada 1995 jyldan bastap Týbon zańynyń erejelerin saqtamaǵany úshin aıyppul engizilgen. Bul rette til zań­namasyn buzý týraly hattamalardy tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa ýákiletti polısııa qyzmetkerleri jasaı alady. Osylaısha konferensııaǵa qatysýshylarǵa shet tilindegi materıaldardy fransýz tiline aýdarmaı taratý 750 eýro kóleminde aıyppul salýǵa ákep soqqan. 2006 jyly amerıkalyq «Gems» kompanııasyna fransýz qyzmetkerlerine fransýz tiline aýdarylmaǵan qujattary úshin 570 myń eýro tóleýge mindettedi. «Nextiraone» jáne «Europ Assistance» uqsas buzýshylyqtary úshin aıyppul tólegen.

1997 jyly Armenııanyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksi 1892-1896 baptarmen tolyqtyryldy, onda armıan tilin úıretýdi nemese oqytýdy, is qaǵazdaryn júrgizýdi, belgilerdi, blan­kilerdi, mórlerdi, shtamptardy, plom­balardy, halyqaralyq poshta konvertterin jáne jarnamany armıan tilinde resimdemeý, ózge tildegi sózderdiń ilespe aýdarmasyn qamtamasyz etpeý úshin jaýapkershilik kózdelgen; halyq­aralyq uıymdarda Armenııa atynan ókildik etetin adamdardyń ózge tilinde emes, resmı sózderi; qyzmettiń jekelegen salalarynda jumys isteıtin laýazymdy tulǵalar men azamattardyń armıan tilin bilmeýi de tıisti jaýapkershilikke keltiredi. 2018 jyldyń ózinde Armenııa Bilim jáne ǵylym mınıstri memlekettik til týraly zańnamany buzǵany úshin sank­sııalardy kúsheıtý máselesin taǵy da kótergen edi.

Estonııada Til ınspeksııasy júıeli túrde memlekettik tildi bilýge testileý júr­­gizip, ákimshilik sharalar qolda­nady, al uıymdardyń basshylyǵy ony jet­ki­likti túrde bilmeıtin qyz­met­ker­ler­di ju­­mystan shyǵarady. Osy­laı­sha, mem­le­ket­tik tildi bilmegeni úshin aıyp­pul 70 eýrony quraıdy.

Latvııada memlekettik tildi jetkiliksiz bilmegeni nemese qoldanbaǵany úshin 50-den 400 dollarǵa deıin aıyppul salynady. Latysh tilin jetkiliksiz meńgergeni úshin Daýgavpıls qalasynyń merinen de aıyppul óndirilip, oǵan tildi úırenýge 6 aı ýaqyt berilgen bolatyn.

Sara IDRYShEVA,

M.Nárikbaev ýnıversıtetiniń professory