Osydan bir jyl buryn 20 qarashada elimizde kezekten tys Prezıdent saılaýy ótti. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes, Memleket basshysy bir merzimdi jeti jylǵa saılandy. Endeshe, jaýapty kezeńniń alǵashqy jyly qalaı ótti? Qandaı jumystar atqaryldy?
Taǵdyrsheshti kezeń
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda sol jyldyń kúzinde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynǵan edi.
«Bıyl kúzde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynamyn. Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda túbegeıli jáne jan-jaqty reformalardy tabysty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet. Men úshin memleket múddesi bárinen bıik. Sondyqtan men ókilettik merzimimdi qysqartýǵa jáne kezekten tys Prezıdent saılaýyna barýǵa daıynmyn. Sondaı-aq men kóp oılanyp, Prezıdent ókilettigi merzimderiniń sanyn jáne uzaqtyǵyn qaıta qaraý qajet degen baılamǵa keldim. Prezıdent mandatyn uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usynamyn. Biraq qaıta saılanýǵa tyıym salynady», degen edi Prezıdent.
Q.Toqaevtyń usynysymen Prezıdent ókilettigi merziminiń sany jáne uzaqtyǵy qaıta qaraldy. Osylaısha, Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteldi. Biraq qaıta saılanýǵa tyıym salyndy. Osylaısha, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» Zań qabyldandy.
Kezekten tys saılaý 2022 jylǵy 20 qarasha kúni ótti. Búkil elde 10 033 saılaý ýchaskesi jumys istedi. Sheteldegi Qazaqstan elshilikteri janynan 68 ýchaske ashyldy. Naqtylanǵan elektorat tizimine saı jalpy saılaýshylar sany 11 mln 953 myń 465 adamdy qurady. Saılaýǵa 8 mln 300 myń 46 adam nemese 69,44 paıyzy adam qatysty.
Daýys berý nátıjesinde Qasym-Jomart Toqaevqa 6 mln 456 myń 392 saılaýshy nemese 81,31 paıyzy qoldaý bildirdi. Jıgýlı Daırabaevqa – 271 641 nemese 3,42 paıyz, Qaraqat Ábdenge – 206 myń nemese 2,6 paıyz, Meıram Qajykenge – 200 907 nemese 2,53 paıyz, Nurlan Áýesbaevqa – 176 116 nemese 2,22 paıyz jáne Saltanat Tursynbekovaǵa 168 731 nemese 2,12 paıyz daýys berildi. Bıýlletenge alǵash ret «Bárine qarsymyn» baǵany engizilgen. Muny dodaǵa atsalysqandardyń 460 484-i nemese 5,8 paıyzy tańdapty.
Ulyqtaý rásimi 26 qarasha kúni ótti. Endi «Toǵyzynshy terrıtorııa» úshin jaýapty kezeńge aınalǵan Prezıdent saılaýynan keıingi bir jylda atqarylǵan sharýalarǵa toqtalsaq. Osy merzim ishinde halyqtyń turmys-tirshiligi men ál-aýqatyn jaqsartý jolynda atqarylǵan jumys jeterlik. Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» atty saılaýaldy baǵdarlamasynda saıası jańǵyrý jalǵasa beretinin atap ótti.
«Jańa saıası modelde úkimettik emes uıymdar, qoǵamdyq qozǵalystar, saıası partııalar, táýelsiz buqaralyq aqparat quraldary, múlik ıeleri birlestigi men kásipodaqtar syndy azamattyq qoǵam ınstıtýttary mańyzdy ról atqarady. Aýyl jáne aýdan ákimin, aýdandyq jáne qalalyq máslıhat depýtattaryn tikeleı saılaý, oblys ákimin balamaly negizde taǵaıyndaý, Parlament Májilisi men oblystyq máslıhattar depýtattaryn aralas júıe boıynsha saılaý – osynyń bári azamattyń memlekettik negizgi ınstıtýttardy qalyptastyrýǵa tikeleı, ashyq jáne ınklıýzıvti qatysýyn qamtamasyz etedi», degen edi Q.Toqaev.
О́zderińizge málim, bıyl elimizde oblystyq mańyzy bar qalalar men aýdan ákimderin saılaý qanatqaqty rejimde ótti. Ortalyq saılaý komıssııasy taratqan málimetke súıensek, oblystardyń máslıhattary osy saılaýdy ótkizý úshin 42 aýdan men 3 oblystyq mańyzy bar qalanyń tizbesin bekitti. 1 553 saılaý komıssııasy: 17 oblystyq, 3 qalalyq, 42 aýdandyq jáne 1 491 ýchaskelik saılaý komıssııasy jumyldyryldy. Saılaý balama negizde ótti. Saılaý bıýlletenderine 125 kandıdat engizildi. Saıası básekege qatysyp, tańdaýyn jasaǵandar sany 62,79 paıyzdy qurady. Saılanǵan ákimderdiń ortasha jasy 46,7 jasty quraıdy.
El taǵdyryna yqpal etken kelesi oqıǵa – bıyl naýryzda ótken Májilis jáne máslıhattar saılaýy. Parlament depýtattaryn saılaý alǵash ret proporsıonaldy-majorıtarly júıe boıynsha ótti. Májilis pen oblystyq máslıhat depýtattarynyń bir bóligi, aýdandyq máslıhat depýtattarynyń bári bir mandatty okrýg boıynsha saılandy. Nátıjesinde, ókildi organdar shynaıy halyq bıligi tarmaǵyna aınaldy desek, qatelespeımiz. Buǵan deıin tómengi palatada 107 depýtat bolsa, konstıtýsııalyq reformadan keıin olardyń sany 9 depýtatqa qysqardy. Osylaısha, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýgi aýmaǵy boıynsha Májilistiń 69 depýtaty, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha 29 depýtat saılandy. Bul saılaýdyń qyzý ótkenin mynadan-aq baıqaı alamyz. Parlament Májilisiniń depýtattaryn saılaýǵa qatysýda 609 kandıdat ótinish bildirgen. Sonyń 79-y elimizde resmı tirkelgen 7 saıası partııa atynan dodaǵa tústi. Sondaı-aq qoǵamdyq birlestikter tarapynan 5 úmitker usynyldy. Eń qyzyǵy hám erekshe aıta keterligi, majorıtarly júıe boıynsha synǵa túsetin úmitkerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı 525 kandıdat ózin-ózi usynǵan-dy. Bul – bir mandatty okrýg boıynsha ótinish bildirgenderdiń 86,21 paıyzy. Munyń bári azamattardyń belsendiligin, saıası básekeniń qyzý júrip jatqanyn kórsetedi. Daýys berý qorytyndysy boıynsha tómengi Májiliske alty partııa ótti.
О́skeleń urpaqqa qamqorlyq
Memleket basshysy áleýmettik qorǵaý salasyna da erekshe den qoıylatynyn atap ótti. Osy maqsatta 2024 jyldan bastap Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn 18 jasqa tolǵanǵa deıin balanyń jınaqtaýshy shotyna aýdara otyryp, «Ulttyq qor – balalarǵa» jalpyhalyqtyq bastamasynyń iske qosylatynyn málimdegen edi.
Jaqynda ǵana Memleket basshysy «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasyn 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap iske qosý úshin zańnamalyq túzetýlerge qol qoıdy. Onyń aıasynda Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzy 18 jasqa deıingi barlyq bala arasynda bólinetin bolady. Bala qarajatty kámelettik jasqa tolǵannan keıin bilim alýǵa nemese baspana satyp alýǵa paıdalana alady.
Sondaı-aq balalardyń qaýipsizdigine de erekshe mán berilip otyr. Atap aıtqanda, balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqyqtary men salamattyǵyn qamtamasyz etý jónindegi 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldandy.
Buǵan qosa orta bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq qyzmet jumysynyń jańa qaǵıdattary bekitildi. Bul sharalar tıisti mamandardyń tıimdiligi men jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Memlekettik jastar saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy qabyldandy. Ol jastardy ártúrli memlekettik qoldaý sharalarymen qamtýdy keńeıtý, jastar kásipkerligin yntalandyrý, jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etýdi kózdeıdi.
QSZI Strategııalyq taldaý bóliminiń basshysy Ermek Toqtarov «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasyn áleýmettik qoldaý júıesiniń shyńy dep esepteıdi.
«Zańǵa sáıkes Ulttyq qordyń jyldyq ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzy endi resmı túrde olar 18 jasqa tolǵanǵa deıin balalardyń arnaıy jınaqtaý shottaryna aýdarylady. Kámeletke tolǵannan keıin olardy turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý nemese bilim alý úshin paıdalana alady. Balalardyń shottaryna alǵashqy esepteýlerdi 2024 jyldyń 1 aqpanynda júzege asyrý josparlanǵan, al qarajat dollarmen saqtalyp, 18 jasqa tolǵannan keıin teńgemen beriledi», deıdi E.Toqtarov.
Áleýmettik ǵalymdar doktory, saıasattanýshy Lázzat Nurqatova da bul pikirmen kelisedi. Onyń aıtýynsha, Prezıdenttiń aýqymdy, jeti jyldyq baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń alǵashqy kezeńinen óttik.
«О́zderińizge málim, memleket basshysy 7 jylǵa bir merzimge saılanady. Bul norma Konstıtýsııanyń ajyramas bóligine aınalǵan jáne ony qaıta qaraýǵa tyıym salynǵan. Sondyqtan baǵdarlama nusqaýlarynyń oryndalýyn «keıinge» qaldyrýǵa eshkimniń múmkindigi joq. Sonymen qatar 2021 jyly-aq Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik saıasatynyń jalpy erejeleri men bilim berý múmkindikteriniń alshaqtyǵyn azaıtýǵa, ataýly áleýmettik kómekti damytýǵa, sondaı-aq densaýlyq saqtaý men zeınetaqy júıesin jetildirýge basa nazar aýdarǵan bolatyn», deıdi L.Nurqatova.
L.Nurqatovanyń paıymdaýynsha, Prezıdenttik reformalar baǵdarlamasy azamattardyń áleýmettik ál-aýqatyn turaqty jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq turaqty qoǵam qalyptastyryp, halyqtyń eńbekke aralasýyn nyǵaıtýǵa arnalǵan.
«Árbir adamnyń ál-aýqaty onyń ádiletti, kúshti jáne gúldengen Qazaqstanǵa aınalý úderisine qosqan jeke úlesine baılanysty. Sondyqtan elimizde áleýmettik salaýatty qoǵam qurýǵa atsalysý mańyzdy. Halyqtyń osal toptarynyń ómir súrý sapasy men azamattardyń áleýmettik qamtamasyz etilýi qoǵam men memlekettiń jaýapkershiliginde», deıdi sarapshy.
Saıası qurylym kúsheıdi
Elimizdiń saıası qurylymynda da aýqymdy ózgerister jasaldy. Memleket basshysy saıası qaıta qurý bıliktiń barlyq tarmaǵynyń ońtaıly teńgerimi saqtalǵan turaqty memleket bazasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalatyn atap ótti.
«Konstıtýsııalyq reforma Qazaqstannyń jańa saıası modeliniń saıası-quqyqtyq negizin qalady. Elimizdiń saıası jańǵyrýy – keri qaıtpaıtyn úderis. Bizdiń strategııalyq maqsatymyz – halyq pen bıliktiń uıysqan túrdegi ustanymy boıynsha sheshim shyǵaratyn ádiletti memleket qurý. Bir ret jeti jyldyq merzimge saılanatyn Prezıdent barlyq qoǵamdyq-saıası kúshten birdeı araqashyqtyq saqtaıdy. Konstıtýsııalyq sot azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn saqtaýdyń senimdi kepili bolady», dedi Q.Toqaev.
Osy oraıda Ádiletti Qazaqstan qurýdaǵy mańyzdy qadamnyń biri Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy dep tolyq senimmen aıta alamyz. Byltyr birqatar Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Soǵan sáıkes Konstıtýsııalyq sotty qurýdyń tártibi bekitildi. Árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyqtaryn tikeleı osy organda qorǵaı alady. Kelesi mańyzdy qujat – «Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» zań. Aıta keterligi, ombýdsmenniń mártebesi, quzyreti men derbestik kepildigi Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge mundaı erekshe mán berilýi onyń qoǵamdaǵy da, memlekettegi de mańyzyn arttyra túsetini anyq.
Osy oraıda keıingi birneshe jylda adam quqyqtaryn saqtaýǵa erekshe mán berilgenin atap ótken jón. Máselen, Qazaqstan 2020 jyly ólim jazasyna tyıym salýdy kózdeıtin Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly ekinshi fakýltatıvtik hattamaǵa qosyldy. Qazaqstannyń bul qadamyn halyqaralyq qoǵamdastyq ystyq yqylaspen qabyldady. «Amnesty International» halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymy Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartýy týraly sheshimin «ólim jazasyn joıý jolyndaǵy mańyzdy qadam» dep baǵalady.
Prokýratýra organdarynyń qyzmeti alǵash ret Konstıtýsııalyq zańmen retteldi. Prokýratýranyń maqsattary men mindetteri aıqyndalyp, prokýrorlar quzyretteri bekitildi. Osylaısha, prokýrordyń zańda bar quqyqtary men mindetterin tolyq bilýge múmkindik týady. Sondaı-aq júıeli túrde adam quqyqtaryn qorǵaý úshin prokýrorlar qandaı mindetter atqarýǵa tıis ekeni naqty kórsetilgen. Mańyzdy sheshimniń biri – Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zańnyń qabyldanýy. Qujatta ombýdsmenniń mártebesi, quzyreti men derbestik kepildigi naqtylanyp, Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde bekitildi.
Budan bólek, «Qasiretti qańtar» oqıǵasyna qatysýshylarǵa raqymshylyq jasaldy. Teris qylyq, aýyrlyǵy tómen jáne ortasha qylmys jasaǵandar jazadan tolyq bosatyldy. Budan bólek, aýyr jáne asa aýyr qylmystardy jasaǵandarǵa jaza merzimderi qysqartyldy. Máselen, aýyr qylmystar úshin sot taǵaıyndaǵan merzimniń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qylmystar úshin merziminiń jartysy qysqarady. Eger sottalǵan tulǵanyń jazany óteý merzimi bir jyldan az bolsa, onda ol tolyqtaı jazany óteýden bosatylady. Alaıda terrorıster, ekstremıster, resıdıvıster, tártipsizdikterdi uıymdastyrýshylar jáne azaptaýmen aınalysqan adamdar raqymshylyqqa ilikken joq.
Zańsyz ıemdengen aktıvterdi qaıtarý jóninde de aýqymdy jumys atqaryldy. Atap aıtqanda, «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań qabyldandy. Soǵan sáıkes byltyrdan beri memleketke 856 mlrd teńge zańsyz aktıv qaıtaryldy. Álemdik sarapshylardyń boljamyna súıensek, Qazaqstannan 300 mlrd dollardan asa aktıvter shetel asqan. Demek, alda aýqymdy sharýa kútip tur.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev buǵan deıin paıdalanylmaı jatqan jaıylymdyq jerlerdi memleket menshigine qaıtarý jóninde tapsyrma bergen-di. Osyǵan baılanysty «Jer amanaty» komıssııalary qurylyp, belsendi jumys isteı bastady. Sonyń nátıjesinde ıgerilmeı bos jatqan 8 mıllıon gektar jer qaıtaryldy.
«Jer resýrstaryn basqarý komıteti 2022 jyly 5 myńǵa jýyq sýbektige tekseris júrgizdi. Jer kodeksiniń burynǵy redaksııasy boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer eki jyldyń ishinde ıgerilmese, paıdalanylmasa, memlekettik menshikke qaıtarylatyn, sotqa talap-aryz beriletin. Qazir bul merzim 1 jylǵa azaıtyldy. Keıbir jer ıesi boıynsha prosesýaldy merzim ótpegen. 5-6 jylǵa jalǵa berilgen jerlerdiń merzimderi endi aıaqtalyp jatyr. Eger olar jerdi ıgermese, jalǵa alý sharty jańa merzimge uzartylmaıdy. Basqasha aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi ıgerý-ıgermeýdiń máselesi zań aıasynda qarastyrylyp, jaýapkershilik kúsheıtildi. Bas prokýratýra men Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń ózara úılestirý jumysy jolǵa qoıyldy. Endeshe, túpki nátıje áli alda», deıdi Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy baǵdarlamasynda kóterilgen bastamalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi. Aldaǵy ýaqytta da bul jumys saıabyr tartpasy anyq.